Tử Cấm Thành ở Bắc Kinh, Trung Quốc là công trình tiêu biểu nhất của kiến trúc cung đình Trung Quốc và cũng là một trong những cung điện cổ bằng gỗ được bảo tồn tốt nhất trên thế giới cho tới ngày nay.
Nơi đây với tổng diện tích 720.000m2, là khu phức hợp cung điện rộng lớn nhất thế giới. Nơi đây vừa là nhà của các hoàng đế cùng gia đình, vừa là trung tâm nghi lễ, chính trị của Trung Quốc kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Tại Tử Cấm Thành, không khó để tìm thấy kiến trúc vườn thượng uyển với hệ thực vật phong phú, các khu đền, nơi nghỉ chân, vãn cảnh đầy thơ mộng. Nơi đây cũng có rất nhiều giếng nước, nằm trong hệ thống cung cấp nước dày đặc và rất phức tạp dưới lòng đất.
Tuy nhiên, có một chi tiết kỳ lạ khiến những người ưa khám phá lịch sử đều cảm thấy khó hiểu, đó là không ai dám uống nước từ những giếng này. Năm xưa người ta đào những giếng này với mục đích chủ yếu là để ngừa hoả hoạn xảy ra, còn nước dùng trong cung đa phần được vận chuyển từ trên núi Ngọc Tuyền xuống bằng sức người.
Không chỉ vậy người ta kể lại rằng Hoàng đế Càn Long còn so sánh hẳn chất lượng và mùi vị nước của các địa phương, cuối cùng kết luận nước trên núi Ngọc Tuyền ngọt nhất, vả lại pha trà ngon nhất, về sau vẫn luôn đem nước suối trên núi Ngọc Tuyền về dùng.
Trong cung có nhiều giếng là vậy nhưng có người thắc mắc, tại sao người trong hoàng cung xưa phải bỏ gần tìm xa, không dùng nước giếng có sẵn ngay trong cung?
Nhìn từ góc độ tự nhiên, ban đầu giếng vẫn chứa nước ngầm trong suốt sạch sẽ, nhưng trải qua mấy trăm năm sau, chất lượng nước có lẽ sẽ bị ô nhiễm. Hơn nữa chất lượng nước ngầm ở Bắc Kinh thiên về cứng, khi ấy cũng không có những thiết bị lọc nước, không hợp uống trong thời gian dài.
Xét theo nhân tố con người, có một thái giám già từng nói không ai muốn uống, cũng không ai dám uống nước giếng trong cung.
Theo trang Sohu nước từ những giếng này chỉ được dùng để tưới cây, lau chùi, và dập lửa nếu xảy ra hỏa hoạn.
Điều thú vị qua các bộ phim cổ trang của Trung Quốc, chúng ta biết được rằng Tử Cấm Thành vốn dĩ là chốn thâm cung bí sử, với nhiều câu chuyện ly kỳ đầy âm mưu hiểm độc. Chuyện các phi tần, thái giám, người hầu… đôi khi biến mất không quá hiếm gặp, và nhiều người cho rằng có đến 80% trong số đó bị thủ tiêu ở giếng nước.
Chưa hết, các giếng chứa nước trong Tử Cấm Thành còn thường xuyên bị kẻ xấu thả chất độc, nhằm âm mưu hãm hại lẫn nhau.
Trải qua nhiều năm, độc tố trong giếng có thể vẫn còn, kết hợp hệ thống kênh ngầm phức tạp, khiến người vô tình uống phải nước dù ở bất kỳ đâu, vẫn có nguy cơ nhiễm độc.
Ngoài ra có tài liệu lại cho rằng, người ta không uống nước từ các giếng trong cung vì chất lượng nước ở Bắc Kinh bị cho là không tốt.
Đáng chú ý tác giả Tử Kha, trong cuốn “Tuyển tập truyện nhỏ thời nhà Thanh” có viết rằng: “Người trong Kinh thành muốn uống nước thì chỉ dùng nước ở núi Ngọc Tuyền”..
Theo đó, Hoàng đế Càn Long đã tiến hành kiểm tra so sánh nhiều nguồn nước và kết luận rằng nước suối ở núi Ngọc Tuyền là thích hợp nhất để sử dụng trong cung đình, còn nước giếng là nước cứng (loại nước chứa hàm lượng khoáng chất cao, chủ yếu là Canxi và Magie) nên uống sẽ không tốt cho sức khỏe.
Ngoài ra, nước giếng cũng không được sử dụng vì lý do an toàn tính mạng. Nếu ai đó đầu độc một giếng, hàng chục giếng khác trong Tử Cấm Thành cũng sẽ bị nhiễm độc vì chúng thông nhau. Các giếng này cũng thông với sông Ngự bên ngoài kinh thành.
"Tôi chưa từng coi mình là người hùng nên khá bất ngờ trước phản ứng của mọi người", Michael, 74 tuổi, nói.
Từ năm 2015 đến 2024, vị giám đốc công ty tư vấn quản lý tài sản duy trì lịch trình: bốn đêm mỗi tuần ngủ tại viện dưỡng lão ở Hertfordshire cùng vợ, thời gian còn lại về London làm việc.
Ông Michael và vợ, bà Maggie, kết hôn tháng 11/1996 khi cả hai ở độ tuổi ngoài 40. Thời điểm đó, bà Maggie là chuyên gia về định giá doanh nghiệp. Sau 13 năm chung sống, năm 2009, bà Maggie bắt đầu quên từ ngữ. Tại tiệc sinh nhật 60 tuổi, bà không thể tự phát biểu dù từng được gọi là "nhà hùng biện bẩm sinh". Cuối năm 2010, bà được chẩn đoán mắc chứng sa sút trí tuệ ngữ nghĩa và Alzheimer. Bệnh khiến nhận thức và thể chất của bà suy giảm.
Để cải thiện tình trạng của vợ, Michael chuyển đến một nhà nghỉ dưỡng ở Pháp. Tuy nhiên, bệnh tình của Maggie tiếp tục chuyển biến xấu. Một ngày bà nói: "Em đã có một cuộc sống tuyệt vời, không thể phàn nàn điều gì. Nhưng em muốn có thêm vài năm nữa".
Tháng 1/2015, hai vợ chồng trở thành những cư dân đầu tiên của một cơ sở chăm sóc cao cấp tại Hertfordshire. Họ dùng tiền tiết kiệm và bảo hiểm của Michael để chi trả. Không có con, hai người dùng toàn bộ tài chính để đảm bảo sinh hoạt cho Maggie.
Giám đốc viện dưỡng lão từng cảnh báo Michael sẽ "chán đến hóa đá" khi sống trong viện dưỡng lão, nhưng thực tế trái ngược. Ông lập lịch trình nghiêm ngặt để vừa chăm vợ vừa làm việc. Hàng ngày ông đều dành thời gian đưa vợ đi bộ vài km. Theo bác sĩ, sự chăm sóc của người chồng giúp bà Maggie sống thêm 5 năm so với tiên lượng, tránh tình trạng bất động sớm.
Khi cơ sở chăm sóc đông người hơn, nhân sự luân chuyển khiến Maggie có biểu hiện hoảng loạn. Thay vì để bác sĩ dùng thuốc an thần cho vợ, Michael yêu cầu cơ sở chốt danh sách 10 nhân viên cố định chăm sóc bà.
Bạn bè từ câu lạc bộ bóng bầu dục của Michael thường đến hỗ trợ dìu Maggie tập đi. Vào các dịp sinh nhật, ông thuê nhạc công đến biểu diễn, mời bạn bè dự tiệc. Dù mất khả năng nói, bà Maggie giao tiếp với chồng qua ánh mắt.
Tháng 3/2024, khi sức khỏe bà Maggie yếu đi, nhân viên y tế đề nghị chuyển bà đến bệnh viện. Đánh giá môi trường lạ sẽ khiến vợ kích động, Michael kiên quyết giữ bà ở lại.
Ngày 3/4/2024, bà Maggie qua đời. Khi Michael đưa vợ rời đi, khoảng 30 nhân viên y tế đã xếp hàng dọc lối đi để tiễn.
"Những năm ở viện dưỡng lão không phải thời gian chờ đợi cái chết, mà là lúc lời thề hôn nhân khi ốm đau cũng như lúc mạnh khỏe được thực hiện", ông Michael cho biết.
Ngày 22/5, video anh Phan Văn Phương dẫn nhóm trẻ em xóm Phú Điển lội bùn, tập lấy mạ, cấy lúa thu hút hàng trăm nghìn lượt xem trên mạng xã hội. Nhiều bình luận đánh giá đây là hoạt động ý nghĩa, giúp học sinh rời xa điện thoại, máy tính.
Anh Phương cho biết, ý tưởng mở lớp học cấy lúa, mò cua bắt ốc cho trẻ em xuất phát từ hai đứa con. Vừa nghỉ hè, hai đứa trẻ (5 và 12 tuổi) cùng nhóm bạn xem tivi, điện thoại gần như cả ngày. "Tôi nghĩ tuổi thơ của chúng không nên bị bó hẹp trong bốn bức tường", anh Phương nói.
Vợ chồng anh quyết định đưa các con ra đồng trải nghiệm vụ cấy, đồng thời hướng dẫn dọn dẹp nhà cửa để hiểu nỗi vất vả của người lớn. Xen kẽ các buổi lao động là những trò chơi dân gian. Lớp học đầu tiên diễn ra giữa tháng 5 với vài trẻ trong xóm tham gia. Đến nay, lớp thu hút 15 em từ 8 đến 14 tuổi từ nhiều xóm khác. Nhiều phụ huynh ở xa cũng liên hệ để gửi con song vợ chồng anh Phương từ chối vì sợ khó quản lý.
Chị Nguyễn Thị Ngân, 33 tuổi, vợ anh Phương, cho biết lớp học hoàn toàn miễn phí. Do làm nghề tự do, anh chị có thể sắp xếp tổ chức các buổi ngoại khóa khoảng hai tiếng mỗi chiều.
Để tránh say nắng, lớp bắt đầu lúc 17h nhưng nhiều em đến từ 14h. Vợ chồng anh Phương phổ biến nội quy trước khi ra đồng, giám sát chặt chẽ trong suốt buổi học. Anh cũng khảo sát cụ thể độ nông sâu, địa hình của mỗi buổi cắt rạ, cấy lúa hay mò cua bắt ốc để đảm bảo an toàn cho trẻ nhỏ. Địa điểm trải nghiệm là những thửa ruộng mượn tạm của người thân chưa đến kỳ gieo cấy.
Không chỉ học làm nông, lớp học của anh Phương còn có các buổi học kỹ năng phụ giúp gia đình như quét nhà, rửa bát hay làm diều, học trò chơi đánh khăng.
Phan Hoàng Đăng Khoa, 8 tuổi, tham gia lớp học cấy lúa của anh Phương nói rất thích tham gia các buổi trải nghiệm ngoài đồng ruộng. Về nhà, em xin bố mẹ cho ra ruộng của gia đình, tại những khoảng đất trống để thực hành lại. "Ra ruộng làm rất mệt, nhưng em thấy vui khi được tự tay trồng lúa, chăm sóc và chờ thu hoạch", Khoa nói.
Chị Nguyễn Thị Huế, 28 tuổi, ở xóm Hào Cường, đăng ký cho hai con trai tham gia sau khi xem video trên mạng. Các mùa hè trước, hai con chị chỉ quanh quẩn xem tivi, điện thoại. Gia đình làm nông nhưng dùng máy móc nên trẻ không biết việc đồng áng.
Mỗi chiều, chị chở con gần 5 km đến nhà anh Phương. Từ ngày tham gia lớp ngoại khóa, hai bé tự giác làm việc nhà và giảm thời gian dùng điện thoại. "Nhờ anh Phương, các con tôi biết lao động và thấu hiểu sự vất vả của cha mẹ hơn", chị Huế nói.
Lớp học dự kiến duy trì đến khi học sinh tựu trường.
Cách đặt vấn đề "Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội" của báo Tuổi Trẻ đã chạm đúng nỗi nhức nhối hiện nay rằng trẻ em đang "chìm" trong màn hình ngày càng sớm và ngày càng sâu.
Một số liệu từng được báo Tuổi Trẻ dẫn trong một bài viết sau đại dịch COVID-19 cho ra những con số đáng lo ngại: 87% trẻ từ 12-17 tuổi sử dụng Internet mỗi ngày, trong đó nhiều em dành từ 5-7 giờ/ngày trên môi trường số; 74% trẻ em truy cập Internet ngay tại trường học.
Những con số này cho thấy một thực tế rằng trẻ em trong nước không chỉ đang dùng mà là đang sống cùng Internet kèm theo các tác hại về cả thể chất lẫn tinh thần. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc cảnh báo phụ huynh e là chưa đủ.
Chúng ta thường bắt đầu bằng một lập luận quen thuộc "Cha mẹ bận rộn, dễ dãi, giao điện thoại cho con như một cách giữ trẻ". Điều đó đúng nhưng chưa đầy đủ bởi thực tế vì nhiều lý do. Tuy nhiên có một yếu tố khác ít được nhắc đến chính là môi trường học tập đang góp phần hợp lý hóa việc trẻ gắn chặt với màn hình.
Là một người mẹ và làm trong lĩnh vực truyền thông tiếp thị, tôi hiểu rõ cách các nền tảng số vận hành, thu hút, giữ chân và dần hình thành thói quen sử dụng. Tôi đã cố gắng giải thích điều đó cho con mình bằng nhiều ví dụ nhưng thành thật mà nói nhiều khi đó chỉ là cách để tự trấn an.
Tôi nhớ giai đoạn dịch COVID-19, bé lớn lớp 2 phải học trực tuyến gần như cả ngày dưới sự hỗ trợ của ông bà ngoại. Ông bà cố gắng đọc cho cháu chép những bài tiếng Việt nhưng đến giờ học tiếng Anh cháu phải tự mình đọc trên màn hình toàn bộ nội dung của buổi học kéo dài chừng hai tiếng. Kết quả ngay khi quay lại TP.HCM, con bị cận.
Dù gia đình đã hạn chế việc sử dụng thiết bị điện tử và đặt ra nguyên tắc không mang điện thoại lên giường ngủ. Cả tôi và chồng đều không có bất kỳ tài khoản mạng xã hội nào cho nhu cầu cá nhân.
Nhưng các nguyên tắc đó dần trở nên mong manh khi cơn lốc số hóa lao tới: bài giảng, bài tập rồi các cuộc thi online từ học chính khóa đến bài tập bổ trợ, từ nội dung bắt buộc đến khuyến khích... hầu như mọi thứ đều diễn ra trên màn hình.
Hệ quả là gì? Một đứa trẻ học cả ngày ở trường, buổi tối tiếp tục học qua màn hình không còn thời gian nghỉ ngơi đúng nghĩa. Vậy là trẻ được hợp thức hóa việc sử dụng thiết bị số như một phần tất yếu của cuộc sống mà phụ huynh hầu như không thể từ chối!
Chúng ta nói không thể giao trẻ em cho mạng xã hội nhưng thực tế có những lúc chính gia đình lẫn nhà trường đã vô tình dẫn trẻ đến đó. Chẳng hạn khi bé lớn nhà tôi lên cấp II nhà trường có quy định "cấm học sinh mang điện thoại đi học". Tôi rất vui và tán đồng quy định này của trường. Tuy nhiên lịch học và làm bài tập online vẫn dày đặc thời khóa biểu tại nhà.
Khoảng cách giữa học tập và chơi gần như không còn. Từ học online đến mạng xã hội chỉ là một bước rất ngắn. Ban đầu là học, sau đó là nhóm rồi đến các cuộc trò chuyện ngoài bài vở. Và ở độ tuổi này trẻ bước vào thế giới mạng xã hội với đầy đủ sắc thái hành vi rất nhanh thôi.
Từ cập nhật tin tức, tìm kiếm thông tin cho bài học đến bắt trend, từ nghe nhạc giải trí cho tới đu thần tượng, từ đọc kỹ xem chậm chuyển sang nghe "review" và lướt nhanh... Càng phức tạp hơn khi tiếp theo đó là sự bắt chước của những đứa bé hơn trong nhà.
Nên nếu đặt toàn bộ trách nhiệm lên phụ huynh khi trẻ mắc kẹt trong màn hình, tôi cho rằng là cách tiếp cận không chỉ thiếu công bằng mà còn tạo nhiều khoảng trống. Trẻ em đang sử dụng Internet không chỉ để giải trí mà còn vì yêu cầu học tập. Nhà trường, nền tảng số và áp lực thành tích đang cùng tồn tại trong một hệ sinh thái.
Nếu không nhìn thẳng vào vai trò của hệ thống giáo dục, nếu không đặt lại ranh giới của việc học online thì mọi lời khuyên dành cho phụ huynh sẽ chỉ dừng lại ở mức khuyến nghị. Một khi việc học đã gắn chặt với màn hình thì việc cha mẹ có thể tách trẻ khỏi mạng xã hội gần như trở thành một cuộc chiến đơn độc. Phụ huynh nhiều khi không thể và cũng không có quyền lựa chọn thực sự.
Và những đứa trẻ, trong đó có con tôi, sẽ tiếp tục lớn lên trong một thế giới mà màn hình không còn là lựa chọn mà là điều mặc định.
