Tôi năm nay 49 tuổi. Hồi đầu năm, tôi được nhận vào làm Trưởng phòng truyền thông cho một công ty khởi nghiệp công nghệ. Vấn đề là chỉ hơn một năm trước, tôi từng rơi vào cảm giác tuyệt vọng khi bị sa thải khỏi công ty nơi mình đã cống hiến suốt nhiều năm, trong thời điểm đầu đã hai thứ tóc. Ngày nhận quyết định nghỉ việc, tôi sốc vì lần đầu tiên cảm nhận rõ ràng sự tàn nhẫn của thị trường lao động với người trung niên.
Sau hơn 20 năm làm việc, trải qua đủ những chiến dịch lớn nhỏ, những giai đoạn công ty tăng trưởng mạnh rồi suy thoái, tôi từng tin kinh nghiệm là tài sản lớn nhất của mình. Nhưng rồi, tôi nhận ra ở thời đại này, kinh nghiệm nếu không đi cùng khả năng thích nghi rất dễ trở thành thứ lỗi thời. Người thay thế tôi trẻ hơn, lương thấp hơn và nhanh hơn trong việc cập nhật xu hướng mới. Công ty không sai. Họ cần hiệu quả và tốc độ. Nhưng điều khiến tôi chạnh lòng là cảm giác mình bị đẩy ra bên lề chỉ sau một thời gian ngắn trở nên “không còn hợp thời”.
Ở tuổi này, nhiều người bắt đầu sống trong nỗi sợ thất nghiệp âm thầm. Chúng tôi không còn trẻ để dễ dàng bắt đầu lại, nhưng cũng chưa già để được phép nghỉ ngơi. Với đàn ông trung niên, mất việc đôi khi không chỉ là mất thu nhập, mà còn là mất giá trị bản thân. Tôi từng gửi hàng chục bộ hồ sơ xin việc trong vô vọng. Thị trường lao động hiện nay nói nhiều về bình đẳng, nhưng tuổi tác vẫn là một rào cản rất lớn.
Thế hệ 7X như tôi từng lớn lên trong một giai đoạn ổn định hơn rất nhiều. Một kỹ năng có thể dùng hàng chục năm. Một công việc có thể làm đến lúc nghỉ hưu. Nhưng thế giới hiện nay thay đổi chỉ trong vài năm ngắn ngủi. Từ báo in sang báo điện tử, từ truyền hình sang YouTube, từ Facebook sang TikTok, từ thiết kế thủ công sang AI tạo nội dung. Những gì từng là lợi thế hôm nay có thể trở nên lạc hậu rất nhanh.
Nhiều người trung niên thất nghiệp không phải vì họ lười biếng hay kém cỏi, mà vì họ mắc kẹt trong “quán tính kinh nghiệm”. Chúng tôi quen làm việc theo cách cũ, quen với tư duy cũ và tin rằng bề dày kinh nghiệm sẽ đủ để giữ mình an toàn. Nhưng công nghệ không quan tâm bạn đã làm nghề bao lâu?
>> Cử nhân Quản trị kinh doanh phải đứng bán mì tôm, nước ngọt
Sau cú sốc mất việc, tôi từng nghĩ AI là thứ đáng sợ nhất. Tôi nhìn thấy hàng loạt công việc sáng tạo bị thay thế nhanh chóng. Những thứ trước đây cần cả nhóm nhân sự làm nhiều ngày thì giờ chỉ cần vài cú nhấp chuột. Tôi từng oán trách công nghệ, cho rằng AI đang cướp đi việc làm của con người. Nhưng rồi tôi nhận ra thứ khiến mình tụt lại chính là sự sợ hãi thay đổi của bản thân.
Tôi bắt đầu học lại từ đầu như một sinh viên mới ra trường. Một người gần 50 tuổi ngồi xem video hướng dẫn dùng AI, hỏi han những đồng nghiệp trẻ hơn mình hàng chục tuổi, loay hoay tập viết câu lệnh, dựng video, tạo hình ảnh, tối ưu nội dung. Có những hôm tôi thấy mình thật lạc lõng. Nhưng càng học, tôi càng nhận ra AI không phải “kẻ thay thế”, mà là công cụ khuếch đại năng lực của con người. Khi biết dùng AI như một trợ lý, tôi làm việc nhanh hơn rất nhiều. Ý tưởng được triển khai nhanh hơn, video được dựng hiệu quả hơn, nội dung được tối ưu tốt hơn.
Đầu năm nay, tôi được một người quen giới thiệu vào công ty công nghệ hiện tại. Họ không cần một người trẻ nhất, mà cần một người vừa có kinh nghiệm chiến lược, vừa biết ứng dụng AI để tạo hiệu quả công việc. Lần đầu tiên sau nhiều năm, tôi nhận ra giá trị của lao động trung niên nằm ở khả năng kết hợp trải nghiệm với công nghệ mới.
Công nghệ sẽ còn tiếp tục phát triển nhanh hơn nữa. Những công việc hôm nay ổn định có thể vài năm nữa sẽ biến mất. Không ai có thể đứng yên. Nhưng tuổi tác không phải dấu chấm hết nếu con người còn sẵn sàng học hỏi. Ở tuổi này, tôi không còn nhanh như người trẻ, nhưng tôi học được cách linh hoạt hơn, cởi mở hơn và chấp nhận rằng muốn tồn tại, mình phải thay đổi liên tục. Thị trường lao động hiện đại rất khắc nghiệt, nhưng nó cũng công bằng theo một cách nào đó. Nó không loại bỏ người lớn tuổi, mà loại bỏ những ai ngừng cập nhật chính mình.
Hai người mâu thuẫn với một nam công nhân vì mở nhạc to đã ra tay khiến nạn nhân tử vong. Một vụ việc đau lòng, bắt đầu từ hành vi bật loa ngoài điện thoại nơi công cộng (xe buýt đưa rước công nhân).
Sau mâu thuẫn vì bật nhạc lớn trên xe buýt, hai bên tiếp tục cự cãi khi xuống xe. Một người bị đuổi đánh, chạy lên xe trốn nhưng vẫn bị tấn công. Trong lúc xô xát, hung thủ dùng vật nhọn đâm nạn nhân tử vong rồi bỏ trốn, sau đó ra đầu thú, vụ việc xảy ra tại Tây Ninh ngày 21/4.
Từ vụ việc này, nhìn rộng ra, tôi thấy trên xe buýt, xe khách giường nằm, quán cà phê, sân bay hay thậm chí trong thang máy, không khó để bắt gặp cảnh nhiều người vô tư xem TikTok, nghe nhạc, gọi video với âm lượng lớn.
Có người cười nói ầm ĩ qua loa ngoài, có người để video chạy liên tục như thể không gian đó là của riêng mình. Những âm thanh chồng chéo, hỗn tạp ấy không chỉ gây khó chịu mà còn bào mòn sự kiên nhẫn của những người xung quanh.
Điều đáng nói là phần lớn những hành vi này không xuất phát từ ác ý. Đơn giản là thói quen, là sự thiếu ý thức về không gian chung. Nhưng chính sự vô tư đó lại là nguồn cơn của nhiều xung đột âm ỉ.
Một lời nhắc nhở có thể bị hiểu thành khiêu khích. Một ánh nhìn khó chịu có thể bị diễn giải thành xúc phạm. Và khi cái tôi cá nhân bị đẩy lên quá cao, mâu thuẫn rất dễ vượt khỏi kiểm soát.
Chúng ta đang sống trong một xã hội ngày càng đông đúc, sự "chung đụng" nơi công cộng giữa người với người xảy ra nhiều hơn bao giờ hết. Chính vì vậy, ranh giới giữa không gian riêng và không gian chung trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Không thể biện minh cho hành vi bạo lực, nhưng cũng không thể xem nhẹ những nguyên nhân dẫn đến nó.
Câu hỏi đặt ra là: Vì sao một hành vi đơn giản như dùng tai nghe lại chưa trở thành thói quen phổ biến? Phải chăng chúng ta chưa được giáo dục đủ về ý thức cộng đồng, hay đơn giản là sự dễ dãi với chính mình đã khiến những chuẩn mực nhỏ bị bỏ qua?
Vấn nạn karaoke 'tra tấn' chưa dẹp bỏ được thật ra có chung nguyên do với sở thích bật loa ngoài điện thoại nơi công cộng.
Vì sao chúng ta cứ tự do làm những điều mình thích mà không hề nghĩ rằng nó xâm phạm tự do, quyền lợi của người khác?
Cứ đến thời điểm cuối năm học, mạng xã hội của tôi lại ngập tràn hình ảnh giấy khen, huy chương, bảng thành tích của các con. Nào là giấy khen Học sinh xuất sắc, top đầu toàn khối, rồi giải Tiếng Anh, huy chương Olympic Toán quốc tế, cờ vua, bơi lội... Nhìn đâu tôi cũng thấy những đứa trẻ giỏi giang với thành tích dày đặc.
Giữa lúc đó, tôi lại đăng bảng điểm "rất bình thường" của con trai đang học lớp 3 trường công, với hầu hết các môn chỉ ở mức "đạt" hoặc "hoàn thành". Con tôi không có giấy khen học sinh giỏi, thành tích học tập cũng thuộc nhóm cuối lớp. Nhưng tôi vẫn hài lòng vì con đã không phải ở lại lớp.
Nhiều người ngạc nhiên với bài đăng của tôi. Có người nghĩ tôi đùa. Có người nhắn tin hỏi sao lại "khoe" một kết quả bình thường như vậy? Nhưng thật lòng, tôi vẫn thấy tự hào về con. Bởi tôi hiểu rất rõ khả năng của con mình đến đâu.
Con tôi không phải kiểu nhanh nhẹn, học đâu nhớ đó hay luôn đứng đầu lớp. Mỗi tối con học bài đều khá chậm, nhiều thứ tôi phải nhắc đi nhắc lại mới nhớ. Có môn con cố mãi cũng chỉ ở mức trung bình. Nhưng điều tôi nhìn thấy là con vẫn đang cố gắng hết sức trong khả năng của mình. Với tôi, như vậy là đủ.
Tôi chưa bao giờ nghĩ mọi đứa trẻ đều phải trở thành học sinh xuất sắc mới đáng được khen ngợi. Người lớn chúng ta cũng đâu phải ai cũng giỏi vượt trội trong công việc hay cuộc sống. Vậy tại sao lại mặc định con trẻ phải luôn nằm trong top đầu mới được vinh danh?
>> Tôi bình thản khi thấy thiên hạ khoe con
Nhiều phụ huynh bây giờ gần như biến mạng xã hội thành nơi "khoe thành tích" của con cái. Hết giấy khen đến huy chương, hết lớp chính khóa đến đủ loại lớp học thêm, kỹ năng, chứng chỉ... Tôi tin phần lớn cha mẹ đều tự hào thật lòng về con mình. Nhưng đôi khi việc khoe quá nhiều cũng vô tình tạo ra áp lực cho những gia đình khác và cho chính những đứa trẻ.
Không ít phụ huynh nhìn con người ta rồi quay sang sốt ruột với con mình. Còn trẻ con cũng dễ mang cảm giác tự ti khi lúc nào cũng bị đặt cạnh những tiêu chuẩn "con nhà người ta". Tôi không muốn con lớn lên trong tâm lý rằng chỉ khi đạt thành tích cao mới xứng đáng được bố mẹ yêu thương hay tự hào.
Điều tôi cần ở con là sự cố gắng phù hợp với năng lực của chính mình. Con học chậm thì cố gắng theo cách của con. Con không nổi bật cũng không sao. Chỉ cần mỗi năm con trưởng thành hơn một chút, biết tự lập hơn, biết cư xử tử tế hơn và hoàn thành được chương trình học là tôi đã thấy vui rồi.
Tất nhiên, tôi vẫn nhắc nhở con học hành nghiêm túc. Nhưng tôi không ép con chạy đua thành tích chỉ để bố mẹ có cái đăng Facebook. Sau một thời gian làm phụ huynh, tôi thấy điều khó nhất không phải nuôi con giỏi, mà là học cách chấp nhận con là một đứa trẻ bình thường. Và với một đứa trẻ bình thường, được ghi nhận và động viên còn quan trọng hơn rất nhiều tấm giấy khen.
Tôi từng là du học sinh tại Anh, một hành trình mà gia đình tôi đã đầu tư hàng tỷ đồng với nhiều kỳ vọng. Ngày tốt nghiệp loại giỏi, tôi cũng từng tin rằng tấm bằng "ngoại" sẽ là một lợi thế đủ lớn để mở ra những cánh cửa nghề nghiệp tốt ngay khi trở về nước. Nhưng thực tế lại không dễ dàng như tưởng tượng.
Công việc đầu tiên của tôi tại Việt Nam có mức lương chỉ 11 triệu đồng, cũng không phải một vị trí hào nhoáng đúng với những gì tôi từng nghĩ. Thú thực, đó là một cú sốc thật sự với tôi, vì nó trái ngược hoàn toàn với kỳ vọng của bản thân, gia đình và những ánh nhìn xung quanh.
Tôi từng cay đắng tự hỏi: "Mình đã bỏ ra từng ấy tiền, ngấn ấy năm ở nước ngoài, để rồi bắt đầu như thế này sao?". Nhưng rồi tôi nhận ra, thị trường lao động không trả lương cho quá khứ hay chi phí bạn đã bỏ ra, mà tùy thuộc giá trị bạn có thể tạo ra ngay tại thời điểm đó. Và ở thời điểm ấy, tôi gần như là con số 0 về kinh nghiệm.
Vậy là tôi quyết định kiên nhẫn đi làm, hiểu rằng mình cần một điểm khởi đầu. Những ngày ấy, tôi phải học lại gần như từ đầu: cách làm việc trong môi trường doanh nghiệp Việt Nam, cách giao tiếp với đồng nghiệp, cách xử lý những công việc rất thực tế mà ở giảng đường không dạy...
>> 'Hối hận du học vì về nước lương 13 triệu đồng'
Dần dần, tôi cũng thích nghi và không còn đặt nặng câu hỏi "mình xứng đáng với mức lương bao nhiêu?". Thay vào đó, tôi tập trung vào việc "mình có thể làm gì tốt hơn hôm qua?". Sau mỗi lần chuyển việc, mỗi dự án hoàn thành, thu nhập của tôi tăng lên từng bước, không nhanh, nhưng đủ chắc.
Đến hiện tại, thu nhập của tôi đã chạm mốc 100 triệu đồng mỗi tháng. Nhìn lại, điều giúp tôi đi được đến đây không phải chỉ là nhờ tấm bằng đại học ở nước ngoài, mà là cách tôi sử dụng nó như một nền tảng để tiếp tục học hỏi và tiến lên.
Tôi không phủ nhận giá trị của bằng đại học ở nước ngoài. Ngược lại, tôi tin phần lớn du học sinh đều có lợi thế về ngoại ngữ, tư duy, tính kỷ luật nhờ được tiếp cận những nền giáo dục tiên tiến hàng đầu thế giới. Nhưng cần nhìn thẳng vào thực tế, đó chỉ là điểm xuất phát, không phải tấm vé đảm bảo cho một vị trí cao hay mức lương "khủng".
Thị trường lao động không phân biệt bạn học ở đâu, mà quan tâm bạn làm được gì, giải quyết vấn đề ra sao và có phù hợp với tổ chức hay không? Một người chưa từng đi làm, dù có bằng cấp từ nước ngoài, vẫn cần thời gian để chứng minh năng lực của bản thân.
Cú sốc "bằng ngoại, lương nội" có thể khiến nhiều du học sinh hụt hẫng khi mới trở về, giống như tôi trước đây. Nhưng nếu nhìn theo hướng khác, đó lại là một phép thử cần thiết. Nó buộc chúng ta phải điều chỉnh kỳ vọng, học cách thích nghi và hiểu rằng con đường sự nghiệp là một quá trình tích lũy, không phải một bước nhảy vọt. Điều quan trọng không phải là bạn bắt đầu ở mức lương bao nhiêu, mà là bạn đi được bao xa sau đó.
