Mỹ triển khai hai tàu khu trục gắn laser tới Trung Đông với ý đồ gì?

Mỹ và Iran ngày 17/6 ký bản ghi nhớ gồm 14 điểm, kỳ vọng mở ra lộ trình chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 tháng. Tuy nhiên, chỉ hơn một tuần sau, nỗ lực ngoại giao đã gặp trở ngại lớn, khi những bất đồng liên quan đến quyền kiểm soát eo biển Hormuz đã châm ngòi cho các cuộc tấn công ăn miếng trả miếng giữa hai bên.

Quân đội Mỹ ngày 26/6 không kích nhiều mục tiêu ven biển Iran để trả đũa vụ tàu hàng Ever Lovely bị tấn công khi di chuyển qua Hormuz. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) sau đó tuyên bố "tập kích các vị trí quân đội Mỹ trong khu vực" để trả đũa. Vòng lặp ăn miếng trả miếng này tiếp diễn vào ngày 27 và 28/6.

Hai bên đều cáo buộc đối phương vi phạm bản ghi nhớ, trong đó có điều 5 về eo biển Hormuz. Đây là vấn đề nhạy cảm, nhưng nội dung của điều khoản lại được xây dựng theo hướng khái quát, tạo điều kiện để cả Washington và Tehran chấp nhận ký, nhưng hệ quả là hai bên lại có cách diễn giải rất khác nhau.

"Bản ghi nhớ được xây dựng theo hướng mơ hồ có chủ ý với hai vấn đề phức tạp nhất là lệnh ngừng bắn tại Lebanon và eo biển Hormuz", Patrick Wintour, cây viết về ngoại giao của Guardian, nói, thêm rằng mục tiêu của sự mơ hồ đó là để hai bên có thời gian xây dựng lòng tin. "Giờ đây, thỏa thuận đối mặt nguy cơ sụp đổ vì điều này".

Điều 5 của thỏa thuận nêu rằng sau khi bản ghi nhớ có hiệu lực, Iran cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư - biển Oman trong vòng 60 ngày.

Tehran sẽ ngay lập tức khôi phục hoạt động hàng hải, đồng thời tiến hành rà phá thủy lôi và loại bỏ các trở ngại kỹ thuật, quân sự trong thời hạn 30 ngày. Iran cũng sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai, trên cơ sở luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven bờ.

Đây là điều khoản được kỳ vọng tạo nền tảng khôi phục một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới sau nhiều tháng gián đoạn vì xung đột. Tuy nhiên, văn bản không xác định rõ thế nào là "nỗ lực bảo đảm", không quy định cụ thể cơ chế quản lý tương lai của eo biển, cũng không đề cập vai trò của Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) hay việc phân chia các tuyến hàng hải qua Hormuz.

Khoảng trống này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi. Theo cách hiểu của Iran, điều 5 trao cho Tehran vai trò chủ đạo trong việc điều phối hoạt động của tàu thuyền tại eo biển Hormuz.

"Eo biển Hormuz vẫn nằm hoàn toàn dưới sự giám sát và quản lý của Iran trong 30 ngày tới. Sau khi mọi trở ngại được dỡ bỏ, toàn bộ năng lực hoạt động của tuyến đường thủy này sẽ được khôi phục. Đó là mục tiêu mà chúng tôi đang hướng tới", Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nói ngày 28/6.

Ông Araghchi khẳng định trách nhiệm này "thuộc về Iran, không có bất kỳ quốc gia nào khác tham gia".

"Điều đó đã được quy định rất rõ trong bản ghi nhớ. Mọi sự can thiệp hay hành động đơn phương nào cũng sẽ chỉ khiến tình hình thêm căng thẳng và làm chậm quá trình mở cửa trở lại eo biển", quan chức Iran cảnh báo.

Từ cách diễn giải này, Iran phản đối việc Mỹ phối hợp với Oman và IMO thiết lập lộ trình mới nằm hoàn toàn trong lãnh hải của Oman để các tàu hàng, tàu dầu có thể đi qua Hormuz. IRGC sau đó tuyên bố chỉ tuyến hàng hải phía bắc đi qua lãnh hải Iran mới được phép sử dụng.

Hai tàu thương mại Ever Lovely, treo cờ Singapore, và Kiku, treo cờ Panama, đều bị tấn công khi di chuyển ven bờ biển Oman theo hải trình mới. Mỹ cáo buộc Iran là thủ phạm, trong khi IRGC không đề cập các vụ tấn công, mà cảnh báo sẽ triển khai biện pháp kiểm soát Hormuz và chỉ đảm bảo an toàn cho tàu lưu thông dọc bờ biển Iran.

Farzan Sabet, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Geneva, Thụy Sĩ, nhận định giới lãnh đạo Iran có thể cho rằng việc thiết lập tuyến hàng hải mới ven bờ biển Oman đồng nghĩa họ nguy cơ mất dần quyền kiểm soát thực tế đối với eo biển và phải hành động.

Trong khi đó, Mỹ coi điều 5 chủ yếu nhằm bảo đảm quyền tự do lưu thông của tàu thương mại và khôi phục hoạt động hàng hải bình thường, từ đó ổn định thị trường năng lượng toàn cầu và ngăn Iran sử dụng tuyến hàng hải làm công cụ gây sức ép trong tương lai.

Phó tổng thống JD Vance tuyên bố Mỹ đã tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn, đồng thời nhấn mạnh "bạo lực sẽ bị đáp trả bằng bạo lực".

"Sự khác biệt này giải thích vì sao Iran liên tiếp tấn công tàu thuyền và Mỹ cũng nhanh chóng đáp trả", theo Wolfgang Pusztai, chuyên gia quốc phòng tại Vienna, Áo, nói với Al Jazeera.

Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), cho rằng tranh cãi liên quan đến điều 5 phản ánh cách Washington và Tehran nhìn nhận vai trò của eo biển Hormuz trong giai đoạn hậu xung đột. Nếu các cuộc đàm phán tiếp tục, Iran xem quyền kiểm soát eo biển là công cụ hiệu quả nhất để buộc Mỹ đưa ra các nhượng bộ về trừng phạt và chương trình hạt nhân.

"Trong kịch bản tốt nhất hay xấu nhất, họ đều cần đòn bẩy này", theo ông Vaez.

Bất đồng không chỉ xuất hiện tại Hormuz. Cách diễn đạt trong bản ghi nhớ còn khiến hai bên đưa ra cách hiểu khác nhau về cơ chế ngừng bắn tại Lebanon. Văn bản không nói rõ bên nào hành động trước, cũng không xác định cụ thể cơ chế bảo đảm an ninh hay cách xử lý các cuộc tấn công xuyên biên giới.

Với Iran, bản ghi nhớ đồng nghĩa với việc Israel chấm dứt chiến dịch ở Lebanon, ngừng các cuộc tấn công nhằm vào những mục tiêu bị cho là liên quan đến Hezbollah và tôn trọng chủ quyền nước láng giềng. Nhưng với Mỹ, trọng tâm lại nằm ở việc Hezbollah phải kiềm chế hỏa lực, chấm dứt các đợt phóng rocket và không tiếp tục mở rộng xung đột sang biên giới phía bắc Israel.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 27/6 tỏ ra mất kiên nhẫn với Iran, cho rằng Tehran "có thể chưa bao giờ rút ra được bài học". Theo ông Trump, Mỹ có khả năng sẽ không còn "nhân nhượng", thay vào đó "buộc phải dùng biện pháp quân sự để hoàn thành công việc". "Nếu điều đó xảy ra, Cộng hòa Hồi giáo Iran sẽ không còn tồn tại nữa", ông viết.

Trong khi đó, IRGC cảnh báo việc vi phạm lệnh ngừng bắn là "trái với điều khoản đầu tiên của thỏa thuận Islamabad", nguy cơ dẫn đến đình trệ hoàn toàn mọi cuộc đàm phán đang diễn ra.

Dù căng thẳng leo thang với các đòn đáp trả qua lại, các chuyên gia đều cho rằng cả Mỹ và Iran vẫn có động lực duy trì tiến trình đàm phán, ngăn xung đột tổng lực tái diễn.

Với Mỹ, chiến sự kéo dài sẽ tiếp tục tạo sức ép lên thị trường năng lượng và làm gia tăng chiến phí. Trong khi đó, Iran có nhiều lợi ích hơn nếu được nới lỏng trừng phạt, khôi phục xuất khẩu dầu và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa.

"Quy mô của các đòn đáp trả từ phía Iran cũng như các cuộc tấn công của Mỹ cho thấy cả hai bên đều không muốn đẩy xung đột leo thang toàn diện. Vì vậy, theo tôi, vẫn còn cơ hội để đạt được một giải pháp hòa bình cho vấn đề", ông Pusztai nói.

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng mỗi đợt bùng phát bạo lực đều buộc các nhà đàm phán phải tập trung xử lý những tranh cãi phát sinh thay vì thúc đẩy nội dung cốt lõi như chương trình hạt nhân và lộ trình bình thường hóa quan hệ.

"Họ phải liên tục tìm cách giải quyết những câu hỏi như phải làm gì với vấn đề này, xử lý vấn đề kia ra sao. Đó không phải là dấu hiệu tích cực cho vòng đàm phán dự kiến diễn ra trong 60 ngày", theo ông Sabet.

Tin Gốc: Vnexpress

Lầu Năm Góc đang chịu áp lực tài chính ngày càng lớn và trong một số trường hợp gặp khó khăn trong việc duy trì các hoạt động huấn luyện và bảo dưỡng thường kỳ giữa lúc xung đột Iran vẫn tiếp diễn, khiến các lãnh đạo quân đội Mỹ phải thúc giục Quốc hội cấp thêm ngân sách.

Cả Mỹ và Iran đều tiếp tục phát đi tín hiệu không nhượng bộ, kiên quyết giữ vững các điều kiện mà họ nêu ra, khiến việc tìm tiếng nói chung giữa 2 bên vẫn đang gặp thách thức. Hai bên đều chịu áp lực khi xung đột kéo dài. Nếu Iran đối mặt với việc bị Mỹ phong tỏa cảng biển, thì Washington cũng đã chi một khoản tiền rất lớn cho xung đột và đang đối mặt với áp lực ngân sách ngày càng nhiều hơn.

Đô đốc Daryl Caudle, Tư lệnh Hải quân Mỹ, nói với các nghị sĩ Ủy ban Quân vụ Hạ viện hồi đầu tháng rằng ngân sách năm 2026 của Hải quân “không tính đến Chiến dịch Cuồng nộ”, đồng thời cho biết lực lượng này đang bị ảnh hưởng tới “các hoạt động thường kỳ”.

Theo ông, điều này bao gồm việc phải cắt giảm các cuộc tập trận, giảm số giờ huấn luyện bay và hạn chế đào tạo tân binh.

“Thành tích tuyển quân kỷ lục của tôi sẽ bị cản trở nếu không có thêm ngân sách để đưa những người này từ trại huấn luyện đi tiếp và chi trả tiền thưởng nhập ngũ cũng như tái nhập ngũ”, Caudle nói với các nghị sĩ.

Quân đoàn Thiết giáp số III của Lục quân Mỹ, bộ chỉ huy đóng tại bang Texas, quản lý khoảng 70.000 binh sĩ cùng hàng trăm xe tăng, đã bị cắt gần 292 triệu USD ngân sách huấn luyện vào cuối tháng 4, theo một tài liệu nội bộ mà truyền thông Mỹ đã tiếp cận được.

Trong khi đó, cơ sở đào tạo quân y của quân đội Mỹ đã hủy hàng chục khóa học và cắt nguồn tài trợ tập trung cho nhiều chương trình khác, theo một bản ghi nhớ ngày 27/4.

Thông thường, quân đội Mỹ phải sử dụng ngân sách đúng theo từng hạng mục cụ thể trừ khi được Quốc hội cho phép điều chuyển. Các hoạt động huấn luyện chủ yếu được chi từ tài khoản “Vận hành và Bảo dưỡng” (O&M).

Chuyên gia ngân sách quốc phòng Todd Harrison thuộc Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) cho biết tài khoản O&M được dùng cho mọi thứ, từ huấn luyện, triển khai lực lượng, nhiên liệu, đi lại, sửa chữa thiết bị cho đến trả lương cho một số nhân viên dân sự của Lầu Năm Góc.

Ông Harrison nói rằng việc theo dõi chi tiêu thời gian thực của Lầu Năm Góc từ bên ngoài là bất khả thi, nhưng “hoàn toàn có khả năng” quân đội đang phải đánh đổi bằng cách cắt các chuyến công tác không cần thiết hoặc hủy huấn luyện.

Ở giai đoạn đầu chiến dịch Iran, các quan chức trong chính quyền Tổng thống Donald Trump từng thảo luận về việc đề nghị cấp bổ sung ngân sách cho quân đội, với một số người ước tính chi phí lên tới 200 tỷ USD. Tuy nhiên, sau đó chính quyền cho rằng con số này quá cao, dù chưa đưa ra đề xuất cụ thể và cũng chưa có dấu hiệu Quốc hội sẽ phê duyệt thêm ngân sách.

Ước tính gần nhất của Lầu Năm Góc về chi phí xung đột là khoảng 29 tỷ USD, theo quyền kiểm soát viên Lầu Năm Góc Jules “Jay” Hurst III phát biểu trước Hạ viện ngày 12/5.

Tuy nhiên, con số này chỉ bao gồm chi phí đạn dược và máy bay bị phá hủy, chưa tính chi phí xây dựng lại các căn cứ quân sự. Các nguồn tin nói với CNN hồi cuối tháng 4 rằng tổng chi phí thực tế có thể gần 40-50 tỷ USD.

Một quan chức quốc phòng am hiểu vấn đề ngân sách cho biết quân đội Mỹ thường gặp khó khăn tài chính vào cuối năm tài khóa liên bang kết thúc vào tháng 9, khiến họ phải xin Quốc hội cho phép điều chuyển tiền giữa các hạng mục chi tiêu. Tuy nhiên, trong năm 2026, vấn đề này xuất hiện sớm hơn nhiều do chi phí gia tăng và chiến dịch quân sự kéo dài.

Tư lệnh Không quân Mỹ Kenneth Wilsbach cũng nói trước Thượng viện tuần trước rằng xung đột với Iran đang làm trầm trọng thêm những vấn đề sẵn có về mức độ sẵn sàng chiến đấu.

Các nghị sĩ phụ trách ngân sách đã liên tục gây sức ép với Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth trong các phiên điều trần đầu tháng này, yêu cầu Lầu Năm Góc nhanh chóng trình đề xuất xin cấp thêm ngân sách.

“Nhiều khả năng chúng ta sẽ phải hoàn trả cho các tài khoản O&M đang bị sử dụng để chi trả cho chiến dịch đang diễn ra,” nghị sĩ Cộng hòa bang California Ken Calvert, Chủ tịch tiểu ban quốc phòng của Ủy ban Phân bổ Ngân sách Hạ viện, cho biết.

Theo ông Harrison, “chi phí ẩn” của cuộc xung đột sẽ dần bộc lộ theo thời gian khi thiết bị quân sự bị hao mòn nặng hơn, kéo theo chi phí bảo dưỡng tăng mạnh. Ông cho rằng nguồn ngân sách bổ sung cũng sẽ rất cần thiết để tái bổ sung kho tên lửa phòng không và tên lửa tấn công vốn đang cạn dần của Lầu Năm Góc.

Tin Gốc: Dân Trí

"Giấy phép có thời hạn 30 ngày này sẽ giúp các quốc gia dễ bị tổn thương nhất có thể tiếp cận nguồn dầu mỏ của Nga đang bị kẹt ngoài khơi", Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent ngày 18/5 đăng trên mạng xã hội.

Ông nhấn mạnh việc gia hạn sẽ giúp "gia tăng tính linh hoạt và ổn định thị trường dầu thô, đảm bảo dầu đến được với các quốc gia khó khăn nhất về năng lượng".

Theo giấy phép do Bộ Tài chính Mỹ ban hành, lệnh miễn trừ trừng phạt mới sẽ có hiệu lực đến 0h01 ngày 17/6 theo giờ miền Đông nước Mỹ. Tương tự các lệnh miễn trừ trước đây, biện pháp này không cho phép những giao dịch liên quan đến các cá nhân hoặc công ty từ Iran, Triều Tiên, Cuba và các vùng lãnh thổ thuộc Ukraine đang bị Nga kiểm soát.

Đây là lần thứ hai chính quyền Tổng thống Donald Trump gia hạn biện pháp miễn trừ đối với dầu Nga nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt nguồn cung nhiên liệu do cuộc xung đột tại Iran.

Thượng nghị sĩ Dân chủ Jeanne Shaheen và Elizabeth Warren đã lên tiếng chỉ trích động thái trên, gọi đây là một "món quà" dành cho Tổng thống Nga Vladimir Putin. Theo họ, mỗi USD mà Điện Kremlin kiếm thêm được từ giấy phép này đều giúp Tổng thống Putin tài trợ cho chiến dịch ở Ukraine. Hai nghị sĩ cũng cho rằng lệnh nới lỏng trừng phạt không giúp hạ giá xăng trong nước hay ổn định thị trường năng lượng toàn cầu.

Chính quyền Trump năm ngoái áp đặt trừng phạt đối với hai tập đoàn dầu mỏ Nga là Rosneft và Lukoil nhằm cắt đứt nguồn thu của nước này, qua đó gây sức ép buộc Nga phải chấm dứt chiến dịch tại Ukraine.

Tuy nhiên, sau khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đẩy giá dầu thế giới tăng cao, Bộ Tài chính Mỹ hồi tháng ba lần đầu tiên cấp giấy phép miễn trừ đối với dầu Nga nhằm giảm bớt tình trạng thiếu hụt nguồn cung và hạ nhiệt giá dầu toàn cầu. Lệnh miễn trừ chỉ nhằm giải tỏa những lô dầu "hàng tồn" đã rời cảng từ trước, không áp dụng cho sản lượng dầu mới khai thác của Moskva.

Giá dầu thô Brent giao kỳ hạn ngày 18/5 tăng khoảng 2,6%, đóng cửa ở mức trên 112 USD một thùng do lo ngại ngày càng tăng về nguồn cung thắt chặt khi eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa.

Tin Gốc: Vnexpress