Nửa năm, gần 900 cuộc tuần tra tại khu đô thị Đại học Quốc gia TP.HCM

Từ dịch lời nói trực tiếp trong các cuộc gọi video đến tính năng lồng tiếng tự động trên TikTok, AI đang xóa nhòa rào cản ngôn ngữ với tốc độ chưa từng có. Các công cụ của OpenAI, Meta, Google cùng nhiều hãng khác hiện có thể dịch gần như tức thì giữa hàng chục ngôn ngữ.

Vậy nếu máy móc làm điều này nhanh hơn và chính xác hơn con người, thì nhiều năm học ngoại ngữ còn có ý nghĩa gì? Câu trả lời không đơn giản như ta tưởng.

Từ trước đến nay, con người luôn chuyển giao một phần công việc nhận thức cho công cụ hỗ trợ: chữ viết giúp giảm gánh nặng ghi nhớ, máy tính bỏ túi thay thế tính nhẩm. AI cũng nằm trong dòng chảy phát triển ấy. Nhưng từ chỗ AI là công cụ hỗ trợ đến chỗ hoàn toàn phụ thuộc vào AI mà không học ngoại ngữ - đó là một sai lầm.

Trên trang The Conversation, tiến sĩ Olivia Maurice và phó giáo sư Mark Antoniou (cùng thuộc Đại học Tây Sydney) chỉ ra rằng chính nỗ lực mới là yếu tố then chốt trong quá trình học ngoại ngữ.

Khi người học vật lộn với ngữ pháp, tìm kiếm từ ngữ phù hợp hay xây dựng ý nghĩa giữa nhiều ngôn ngữ, các mạng lưới thần kinh liên quan đến trí nhớ, sự tập trung và nhận thức được kích hoạt. Theo thời gian, điều này giúp kiến thức được khắc sâu hơn nhiều so với việc tiếp xúc thụ động.

Các nhà tâm lý học gọi đây là "những khó khăn đáng mong muốn" - những thử thách tuy khiến việc học có vẻ kém hiệu quả trước mắt, nhưng lại củng cố trí nhớ dài hạn và tạo nền tảng hiểu biết vững chắc hơn.

Sự vận động trí óc bền bỉ đó còn góp phần tạo nên "khả năng phục hồi nhận thức" - năng lực giúp não bộ duy trì hoạt động khi con người già đi. Não bộ của người đa ngôn ngữ phải liên tục xử lý, theo dõi ngữ cảnh và thích nghi linh hoạt giữa các ngôn ngữ.

Các nghiên cứu cũng chỉ ra mối liên hệ giữa việc sử dụng nhiều ngôn ngữ với thời điểm khởi phát bệnh Alzheimer muộn hơn và quá trình lão hóa tích cực hơn. Nhìn chung, sử dụng nhiều ngôn ngữ trong thời gian dài dường như là một dạng rèn luyện trí não mà tác động của nó được tích lũy suốt cả đời.

AI dịch thuật vượt trội ở tốc độ và khả năng tiếp cận, nhưng nó vận hành dựa trên nhận dạng khuôn mẫu, chứ không phải sự thấu hiểu được hình thành từ trải nghiệm sống. AI vẫn gặp khó khăn với ngữ cảnh văn hóa, sắc thái ngôn ngữ, sự hài hước hay những tầng ý nghĩa gắn với cảm xúc - đặc biệt với các ngôn ngữ ít dữ liệu huấn luyện.

Ở trạng thái tốt nhất, AI chỉ nắm bắt được lớp nghĩa "từ vựng" của ngôn ngữ, trong khi bỏ lỡ hoàn toàn khía cạnh xã hội.

Hãy nhớ lại cảnh phim trong bộ phim hài lãng mạn Love Actually: nhân vật Jamie (do diễn viên Colin Firth thủ vai) vụng về nhưng chân thành cầu hôn Aurelia bằng thứ tiếng Bồ Đào Nha ngập ngừng. Khoảnh khắc ấy xúc động chính bởi nỗ lực, sự dễ tổn thương và thành ý chứa trong những lời nói chưa hoàn hảo. Nếu thay bằng phần mềm dịch theo thời gian thực, thứ còn lại chỉ là thông tin chứ không còn là biểu đạt cảm xúc.

Trên báo The Guardian, ông Diego Marani - tiểu thuyết gia người Ý, nguyên phiên dịch viên tại Ủy ban châu Âu - nhấn mạnh rằng dù các hệ thống AI được cung cấp đầy đủ thông tin về một quốc gia và nền văn hóa của nước đó, chúng vẫn luôn thiếu khả năng đánh giá hoàn cảnh thực tế. Không có gì bảo đảm AI sẽ không mắc sai sót.

Năm 2019, nhân viên tại một trung tâm giam giữ của Cơ quan Thực thi di trú và Hải quan Mỹ (ICE) đã sử dụng AI để xử lý hồ sơ xin tị nạn. Nhưng công cụ dịch giọng nói này không thể hiểu được giọng địa phương của người nộp đơn, khiến đương sự bị giam giữ suốt sáu tháng trong tình trạng gần như không thể giao tiếp hay được thấu hiểu bởi bất kỳ ai.

Học một ngôn ngữ không chỉ là biết dịch - mà là hiểu cách người khác suy nghĩ, hệ giá trị của họ, ý nghĩa được hình thành từ bối cảnh và lịch sử. Sự hiểu biết văn hóa ấy chỉ có thể phát triển qua tương tác và trải nghiệm trực tiếp, và đó là điều con người không thể giao phó cho máy móc.

AI chắc chắn sẽ tiếp tục thay đổi cách học ngôn ngữ: cá nhân hóa việc giảng dạy, giảm rào cản, cung cấp phản hồi trên quy mô lớn. Nhưng quá trình nhận thức và trải nghiệm văn hóa đến từ việc tự mình học một ngôn ngữ - đó là điều AI không thể thay thế.

Tin Gốc: Tuổi Trẻ

Ông Phạm Ngọc Thưởng, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, nêu ý kiến này tại buổi làm việc cùng UBND TP HCM, chiều 21/5.

Gợi ý của ông xuất phát từ tỷ lệ học sinh TP HCM chọn môn Ngoại ngữ (chủ yếu là Tiếng Anh) trong kỳ thi tốt nghiệp THPT. Năm nay, hơn 45,8% học sinh lớp 12 của thành phố chọn môn Tiếng Anh, ngược chiều với cả nước (chỉ gần 28,4% chọn môn này).

Ở nhóm Khoa học tự nhiên, như với môn Lý, khoảng 44,9% học sinh TP HCM chọn, cao hơn mức trung bình cả nước là 31,8%. Tương tự ở môn Hóa, các con số này lần lượt là 26,68 và 20,7%, ở môn Sinh là 7,73 so với 5%.

Theo Thứ trưởng, học sinh chọn môn học nào cũng tốt nhưng đất nước đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xem khoa học công nghệ là đột phá nên rất cần nhân lực trong lĩnh vực này. Xu hướng chọn môn thi ở TP HCM không chỉ thể hiện thế mạnh của học sinh, mà còn cho thấy định hướng đúng đắn và sự chuẩn bị của ngành giáo dục thành phố.

Ông cho rằng với kỳ thi tuyển sinh lớp 10 năm sau, bên cạnh Toán, Văn là môn bắt buộc, TP HCM có thể chọn bài thi tổ hợp Khoa học tự nhiên hoặc Lịch sử và Địa lý để làm môn thứ ba thi vào lớp 10.

"Vì Tiếng Anh đã là thế mạnh, trở thành môn học thường xuyên, tự giác của học sinh rồi", ông Thưởng nói.

Theo quy chế tuyển sinh lớp 10 của Bộ, nếu tổ chức thi tuyển, kỳ thi vào lớp 10 gồm Toán, Văn và môn thứ 3 (hoặc bài thi tổ hợp). Môn này do Sở Giáo dục và Đào tạo lựa chọn từ các môn được đánh giá bằng điểm số, gồm: Ngoại ngữ 1, Giáo dục công dân, Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lý, Công nghệ, Tin học.

Tuy nhiên, các tỉnh, thành không chọn một môn quá ba năm liên tiếp. Năm nay đã là lần thứ hai liên tiếp TP HCM chọn Tiếng Anh, trong bối cảnh quyết liệt đưa môn này thành ngoại ngữ thứ hai trong trường học.

Tin Gốc: Vnexpress

Lorena Prasca Ramirez, người Colombia, cho biết đã trả hơn 2.800 euro (gần 87 triệu đồng) học phí cho khóa tiếng Anh 25 tuần tại trường NED College vào tháng 2 năm ngoái. Đến tháng 6, cô thông báo đơn xin visa không được chấp nhận và yêu cầu hoàn tiền.

Ramirez đã gửi email cho trường nhiều lần. Trường ban đầu đổ lỗi cho khó khăn về hành chính và các vấn đề khác gây ra chậm trễ, rồi ngừng trả lời email từ tháng 10.

"Đó là một khoản tiền khá lớn ở Colombia. Tôi cảm thấy bị lừa và mất hết niềm tin", cô nói.

Trường hợp của Ramirez không phải cá biệt. Hội đồng Sinh viên quốc tế Ireland (ICOS) tuần trước phát đi cảnh báo sau khi nhận đơn khiếu nại từ ít nhất 30 sinh viên với tổng số tiền bị "găm" lên tới 60.000 Euro (khoảng 1,85 tỷ đồng). Tuy nhiên, ICOS tin rằng con số thực tế có thể cao hơn nhiều. Hầu hết nạn nhân đến từ các nước đang phát triển như Campuchia hay Colombia.

Theo quy định của Bộ Tư pháp Ireland, sinh viên ngoài khu vực kinh tế châu Âu (EEA) phải đóng toàn bộ học phí trước khi nộp đơn xin visa du học. Nếu bị từ chối, họ được trường trả lại khoản này trong vòng 20 ngày.

Ông Brian Hearne, quản lý Chính sách và Truyền thông của ICOS, nhấn mạnh sự việc này là "không thể chấp nhận được", gây khó khăn về tài chính cho sinh viên quốc tế, làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín giáo dục của Ireland. Ông kêu gọi chính quyền tăng cường giám sát và Bộ Tư pháp vào cuộc điều tra.

Hiện danh sách trường bị khiếu nại chưa được công bố, nhưng Hiệp hội Giáo dục Tiếng Anh Ireland (EEI) khẳng định nhóm này không phải là thành viên của mình - vốn duy trì tiêu chuẩn cao và hoàn tiền nhanh chóng.

EEI cho biết chính phủ đang triển khai hệ thống TrustEd Ireland - chứng nhận chất lượng dành cho các cơ sở giáo dục. Nếu không đạt, các trường sẽ mất quyền tuyển sinh viên ngoài EU.

Ireland từ lâu là một trung tâm lớn của ngành dạy tiếng Anh. Thị trường giáo dục quốc tế của nước này đang tăng trưởng mạnh, đặc biệt từ sinh viên Ấn Độ và Mỹ. Số lượng tuyển sinh năm học 2024-2025 ở Ireland lên đến 44.500 - là mức kỷ lục, theo một báo cáo hồi đầu năm của trang du học ApplyBoard.

Tin Gốc: Vnexpress