Theo ông Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học, Kỹ thuật và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, Quyết định 21/2026/QĐ-TTg về danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm ưu tiên đã xác lập một khung pháp lý mới, thay thế Quyết định số 1131 trước đây.
Khung chính sách này đóng vai trò định hướng cho dòng vốn đầu tư, hoạt động nghiên cứu khoa học của các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.
Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận lần này không bắt đầu từ việc chạy theo các xu hướng công nghệ thế giới một cách cảm tính. Danh mục ưu tiên được xây dựng từ các yêu cầu thực tế, các bài toán lớn của nền kinh tế trong từng ngành, từng lĩnh vực trọng điểm.
Cách làm này được kỳ vọng giúp hạn chế tình trạng đầu tư theo phong trào, phân bổ nguồn lực dàn trải nhưng không hình thành được năng lực thực chất hoặc sản phẩm thương mại hóa có giá trị.
Trong danh mục được phê duyệt, Chính phủ tập trung vào các lĩnh vực có khả năng tạo động lực phát triển mạnh như robot, công nghệ lượng tử, an ninh mạng, vi sinh tiên tiến, năng lượng mới, vật liệu mới, công nghệ hàng không vũ trụ và hệ thống giao thông đường sắt hiện đại.
Đây là những lĩnh vực có tính nền tảng, có thể giúp Việt Nam từng bước làm chủ công nghệ, tự sản xuất sản phẩm trong nước, thay thế một phần hàng nhập khẩu và bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.
Từ danh mục ưu tiên đến chuỗi hành động cụ thể
Theo ông Minh, kinh nghiệm triển khai khoa học công nghệ nhiều năm qua cho thấy, nếu chỉ ban hành danh mục ưu tiên mà thiếu nhiệm vụ cụ thể, thiếu chủ thể thực hiện và thiếu cơ chế đánh giá đầu ra, chính sách rất dễ chậm đi vào cuộc sống.
Để giải quyết điểm nghẽn này, Quyết định số 808 được ban hành nhằm cụ thể hóa các mục tiêu định hướng.
Nếu Quyết định 21/2026 trả lời câu hỏi Việt Nam cần ưu tiên những công nghệ nào, thì Quyết định 808 làm rõ các ưu tiên đó sẽ được triển khai bằng nhiệm vụ gì, gắn với bài toán nào, do ai thực hiện và hướng tới kết quả đầu ra ra sao.
Mô hình triển khai theo chuỗi yêu cầu xác định rõ từ bài toán lớn của thực tiễn, sản phẩm mục tiêu, công nghệ lõi cần làm chủ, đơn vị thực hiện cho đến thị trường tiêu thụ. Đây là cách tiếp cận nhằm khắc phục tình trạng nghiên cứu khoa học tách rời nhu cầu đời sống và thị trường.
Để các kết quả nghiên cứu không bị “xếp ngăn kéo”, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao vai trò kiến tạo các hạ tầng nền tảng. Trong đó có hạ tầng tính toán dữ liệu lớn phục vụ trí tuệ nhân tạo, hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm thử nghiệm đạt chuẩn quốc gia, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy chuẩn và cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ.
Những yếu tố này được xem là bệ đỡ quan trọng để sản phẩm công nghệ có thể đi từ phòng thí nghiệm ra thị trường.
Doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm
Quy định mới cũng thể hiện rõ tư duy huy động sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội. Phát triển công nghệ chiến lược không phải nhiệm vụ riêng của ngành khoa học và công nghệ, mà cần sự tham gia của cả hệ thống.
Trong đó, Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò điều phối, hướng dẫn, kết nối và hoàn thiện cơ chế. Các bộ, ngành, địa phương là chủ thể đặt hàng những bài toán lớn trong phạm vi quản lý, đồng thời mở rộng không gian thử nghiệm chính sách cho các sản phẩm mới.
Đáng chú ý, doanh nghiệp được xác định là trung tâm của quá trình triển khai. Doanh nghiệp không chỉ đầu tư nguồn lực, mà còn chủ trì phát triển, thương mại hóa sản phẩm và mở rộng thị trường.
Ở chiều ngược lại, các viện nghiên cứu và trường đại học cung cấp nền tảng tri thức, kết quả nghiên cứu nguồn và đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Sự phối hợp này được kỳ vọng tạo ra sự dịch chuyển từ nghiên cứu phân tán sang triển khai có trọng tâm, từ hỗ trợ riêng lẻ sang hỗ trợ đồng bộ theo chuỗi giá trị.
Về lâu dài, đây là tiền đề để Việt Nam hình thành năng lực công nghệ nội sinh, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nước ngoài và thúc đẩy các ngành công nghiệp mới phát triển dựa trên tri thức, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.
Năm 2007, một phát hiện bất ngờ tại vùng biển Alaska đã thu hút sự chú ý của giới khoa học. Trong quá trình xử lý xác một con cá voi đầu cong (Bowhead whale), những người săn cá voi bản địa Inuit phát hiện nhiều mảnh kim loại nằm sâu trong lớp mỡ của con vật.
Kết quả giám định cho thấy đó là phần còn lại của một mũi lao săn cá voi có tuổi đời hơn một thế kỷ.
Phát hiện này trở thành một trong những bằng chứng trực quan nhất cho thấy cá voi đầu cong có tuổi thọ đặc biệt cao. Đây cũng được xem là loài động vật có vú sống thọ nhất từng được ghi nhận.
Cá voi đầu cong từng bị khai thác thương mại quy mô lớn trong thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, khiến quần thể suy giảm xuống dưới 3.000 cá thể. Sau khi hoạt động săn bắt thương mại chấm dứt vào năm 1921, số lượng của loài dần phục hồi và hiện được ước tính vào khoảng 10.000-23.000 cá thể.
Tuy nhiên, lệnh cấm không áp dụng đối với hoạt động săn bắt truyền thống phục vụ sinh kế của các cộng đồng bản địa ở ven biển phía tây và phía bắc Alaska. Trong một chuyến săn như vậy, người Inuit đã phát hiện điều bất thường bên trong cơ thể một con cá voi đầu cong.
Theo The New York Times, một nhà sinh học nhận thấy các mảnh kim loại trong lúc con vật được xẻ thịt. Hiện vật sau đó được gửi tới nhà sử học John Bockstoce, thuộc Bảo tàng Săn cá voi New Bedford, để giám định.
Các chuyên gia xác định đây là đầu lao nổ từng được sử dụng phổ biến tại thành phố New Bedford (Mỹ), trung tâm của ngành săn cá voi thế giới vào cuối thế kỷ XIX. Loại vũ khí này được cấp bằng sáng chế và sử dụng rộng rãi trong giai đoạn 1885-1895.
Điều đó cho thấy con cá voi đã sống sót sau cú tấn công từ hơn 100 năm trước. Dựa trên niên đại của mũi lao, các nhà khoa học ước tính cá thể này ít nhất khoảng 115 năm tuổi, thậm chí có thể già hơn.
Phát hiện trên tiếp tục củng cố nhiều nghiên cứu trước đó cho thấy cá voi đầu cong có thể sống hơn 200 năm. Nếu được xác nhận, đây là tuổi thọ cao nhất từng được ghi nhận ở một loài động vật có vú.
Định tuổi bằng dấu vết trong thủy tinh thể
Việc xác định tuổi của cá voi hiếm khi có thể dựa vào những hiện vật lịch sử còn mắc lại trong cơ thể. Vì vậy, các nhà khoa học đã phát triển những phương pháp đáng tin cậy hơn.
Một trong số đó là phân tích thủy tinh thể mắt. Mô này chứa axit aspartic, một axit amin tồn tại dưới hai dạng đồng phân đối quang (L và D).
Theo nhà khoa học Ariel Zeleznikow-Johnston trong cuốn The Future Loves You: How And Why We Should Abolish Death (tạm dịch: Tương lai yêu bạn: Vì sao và bằng cách nào chúng ta nên xóa bỏ cái chết), ở cá voi đầu cong mới sinh, gần như toàn bộ aspartic acid tồn tại ở dạng L. Theo thời gian, một phần phân tử chuyển dần sang dạng D thông qua quá trình racemization, làm thay đổi tỷ lệ giữa hai dạng.
Bằng cách đo tỷ lệ D/L trong thủy tinh thể, các nhà nghiên cứu có thể ước tính tuổi của cá thể. Phương pháp này dựa trên tốc độ chuyển đổi hóa học của axit amin và không phải là định tuổi bằng carbon phóng xạ, dù đều là các kỹ thuật xác định tuổi trong nghiên cứu khoa học.
Vì sao cá voi đầu cong sống lâu?
Không chỉ nổi bật bởi tuổi thọ, cá voi đầu cong còn sở hữu nhiều đặc điểm sinh học đặc biệt.
Các nghiên cứu cho thấy loài này có hệ thống sửa chữa ADN và kiểm soát chu kỳ tế bào rất hiệu quả, giúp hạn chế sự tích tụ tổn thương trong quá trình lão hóa. Đây được xem là một trong những cơ chế quan trọng góp phần kéo dài tuổi thọ và giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh liên quan đến tuổi già, bao gồm ung thư.
Tuy nhiên, giới khoa học cho rằng khả năng trường thọ có thể đi kèm những đánh đổi nhất định. Một số nghiên cứu gợi ý rằng các đặc điểm di truyền giúp tăng cường sửa chữa tế bào cũng có thể ảnh hưởng đến tốc độ sinh trưởng hoặc khả năng sinh sản của loài, dù mối liên hệ này vẫn đang được tiếp tục làm rõ.
Dù còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải, mũi lao mắc trong cơ thể cá voi suốt hơn một thế kỷ vẫn là bằng chứng hiếm có về sức sống bền bỉ của loài động vật khổng lồ vùng Bắc Cực.
Phát hiện này góp thêm dữ liệu giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về cơ chế trường thọ của một trong những loài động vật có vú đặc biệt nhất trên Trái Đất.
Artemis II là sứ mệnh phóng tàu vũ trụ có người lái lên Mặt Trăng sau hơn 50 năm, kể từ thời điểm tàu vũ trụ Apollo 17 (1972) đưa hai phi hành gia người Mỹ đặt chân lên vệ tinh tự nhiên của Trái Đất.
Bốn phi hành gia sẽ thực hiện sứ mệnh Artemis II, bao gồm 3 phi hành gia người Mỹ Reid Wiseman, Victor Glover và Christina Koch, đồng hành cùng phi hành gia của Cơ quan Vũ trụ Canada Jeremy Hansen.
Tuy nhiên, tàu vũ trụ Orion của sứ mệnh Artemis II sẽ không thực sự đưa các phi hành gia đặt chân xuống Mặt Trăng, mà nó sẽ bay vòng quanh Mặt Trăng theo một quỹ đạo được kiểm soát nghiêm ngặt. Trong quá trình bay, tàu Orion sẽ đưa các phi hành gia đến phía xa của Mặt Trăng, điểm xa nhất trong không gian mà con người từng đạt được.
Sứ mệnh Artemis II sẽ kéo dài khoảng 10 ngày, với mục đích kiểm tra và xác nhận tất cả các hệ thống của tàu vũ trụ hoạt động đúng trong không gian, bao gồm hệ thống hỗ trợ sự sống, hệ thống điều hướng, hệ thống bảo vệ…. Đây là bước chuẩn bị quan trọng cho sứ mệnh Artemis III, đưa con người thực sự đặt chân xuống Mặt Trăng, vào năm 2027.
Dù không thực sự đặt chân xuống Mặt Trăng, sứ mệnh Artemis II vẫn là một bước tiến quan trọng và được xem là chuyến bay đưa con người quay trở lại Mặt Trăng ở khoảng cách gần.
Quá trình chuẩn bị cho sứ mệnh Artemis II bắt đầu từ năm 2023, với việc tuyển chọn và đào tạo chuyên sâu cho phi hành đoàn.
Sứ mệnh ban đầu dự kiến diễn ra vào tháng 9/2025, nhưng sau đó đã bị lùi lại sang năm 2026 do gặp vấn đề với hệ thống hỗ trợ sự sống trên tàu vũ trụ. NASA sau đó quyết định phóng tàu vũ trụ vào ngày 8/2 vừa qua, nhưng lại quyết định hoãn phóng vào phút cuối khi phát hiện nhiều trục trặc trên hệ thống tên lửa đẩy và tàu vũ trụ Orion.
Các sự cố chính bao gồm rò rỉ hydro lỏng ở hệ thống tiếp nhiên liệu cho tên lửa đẩy; vấn đề với van tạo áp suất cho cửa khoang phi hành đoàn của tàu vũ trụ Orion; thời tiết lạnh giá làm ảnh hưởng đến thiết bị mặt đất…
Hiện tại, NASA đã hoàn tất quá trình khắc phục lỗi và quyết định phóng tàu vũ trụ để đưa các phi hành gia lên Mặt Trăng vào 18h24 ngày 1/4 (theo giờ địa phương, tương đương 5h24 rạng sáng 2/4 theo giờ Việt Nam).
Nếu tiếp tục phát hiện sự cố và quá trình phóng tàu vũ trụ bị trì hoãn vì bất kỳ lý do nào, NASA vẫn còn các cơ hội để tiếp tục phóng tàu cho đến hết ngày 6/4. Dù vậy, các quan chức NASA tự tin rằng tàu vũ trụ sẽ được phóng đúng thời điểm như dự kiến.
Yếu tố lớn nhất có thể ảnh hưởng đến kế hoạch phóng ngày 1/4 chính là thời tiết. Dự báo cho thấy có 20% khả năng vi phạm các điều kiện thời tiết, chủ yếu do mây tích ở tầng đối lưu thấp.
Toàn bộ quá trình chuẩn bị và phóng tàu Orion sẽ được truyền hình trực tiếp trên nhiều kênh truyền hình của Mỹ cũng như trên mạng xã hội.
Trong trường hợp bạn cũng muốn theo dõi trực tiếp sự kiện phóng tàu vũ trụ có người lái của NASA lên Mặt Trăng, bạn có thể truy cập vào kênh YouTube chính thức của NASA tại đây hoặc trang web truyền hình trực tiếp của NASA tại đây. Ngoài ra, sự kiện cũng sẽ được phát trực tiếp trên trang Facebook chính thức của NASA tại đây.
Bầu trời đêm tháng 7 mang đến hàng loạt hiện tượng thiên văn đáng chú ý, trong đó có những lần vị trí của Mặt Trăng tiến sát các hành tinh, hai trận mưa sao băng diễn ra gần như cùng lúc cho đến cơ hội lý tưởng để quan sát phần lõi rực sáng của Dải Ngân Hà dưới bầu trời mùa hè.
Trong điều kiện bầu trời tối và quang đãng, tháng 7 là một trong những thời điểm đẹp nhất để quan sát phần lõi của Dải Ngân Hà - vùng phình trung tâm chứa khoảng 100 tỷ ngôi sao của thiên hà chúng ta. Dải Ngân Hà sẽ xuất hiện trên bầu trời phía nam suốt đêm trong tháng 7.
Xuyên suốt những đêm tháng 7, sao chổi 10P - thiên thể quay quanh Mặt Trời với chu kỳ khoảng 5 năm - sẽ dần trở lại bầu trời.
Trong nửa đầu tháng, người xem cần sử dụng kính thiên văn cỡ nhỏ để quan sát. Sao chổi xuất hiện gần chòm sao Ma Kết và có thể nhìn thấy từ cả Bắc bán cầu lẫn Nam bán cầu. Đến nửa cuối tháng, sao chổi sẽ sáng hơn và có thể quan sát bằng ống nhòm. Độ sáng cực đại của sao chổi 10P dự kiến đạt được vào đầu tháng 8.
Dưới đây là những hiện tượng thiên văn đáng chú ý trong tháng 7 cùng thời điểm và vị trí quan sát.
Rạng sáng 8-9/7: Sao Thổ hội ngộ Mặt Trăng
Sau nửa đêm các ngày 8 và 9/7 (theo giờ Việt Nam), Mặt Trăng ở pha hạ huyền sẽ xuất hiện rất gần sao Thổ trên bầu trời phía đông, cách nhau khoảng 9 độ.
Hai thiên thể sẽ cùng di chuyển đồng thời trên bầu trời cho tới lúc bình minh. Trước khi Mặt Trời mọc, sao Hỏa và cụm sao M45 (Pleiades - Thất Nữ) cũng sẽ góp mặt, tạo nên một khung cảnh ấn tượng trên bầu trời.
Rạng sáng 12/7: Mặt Trăng - cụm sao Thất Nữ - Sao Hỏa tạo thành hình tam giác
Khoảng hai giờ trước khi Mặt Trời mọc ngày 12/7 (giờ Việt Nam), lưỡi liềm Mặt Trăng mỏng sẽ tạo thành một tam giác với cụm sao Thất Nữ màu xanh nhạt và sao Hỏa ánh cam. Ba thiên thể sẽ xuất hiện thấp trên đường chân trời phía đông, chỉ cách nhau hơn 5 độ.
Con người thường chỉ nhìn thấy khoảng 7 ngôi sao trong cụm Thất Nữ bằng mắt thường, nhưng khi quan sát với ống nhòm vào dịp này, người xem có thể nhận ra hàng chục ngôi sao, thậm chí nhiều hơn nữa khi có kính thiên văn chuyên nghiệp.
Pha trăng lưỡi liềm cũng là thời điểm lý tưởng để quan sát các miệng hố và thung lũng trên bề mặt Mặt Trăng. Người quan sát cần cất các thiết bị quang học trước khi Mặt Trời mọc để đảm bảo an toàn thị giác.
Ngày 15/7: Trăng non - thời điểm đẹp nhất để ngắm Dải Ngân Hà
Đêm trăng non ngày 15/7 (giờ Việt Nam) là lựa chọn lý tưởng để quan sát Dải Ngân Hà và nhiều thiên thể như cụm sao cầu Hercules hay Tinh vân Vòng Nhẫn.
Ở thời điểm này, Mặt Trăng gần như không phát ra ánh sáng, tạo điều kiện quan sát bầu trời dễ hơn, đặc biệt ở các địa điểm ít ô nhiễm ánh sáng như vùng núi hoặc ngoại ô.
Sau khoảng 30 phút thích nghi với bóng tối, phần lõi của Dải Ngân Hà có thể được nhìn thấy bằng mắt thường mà không cần thiết bị hỗ trợ. Để xác định vị trí lõi Ngân Hà, người quan sát hãy tìm chòm sao Nhân Mã (Sagittarius) nổi bật với hình dạng giống một ấm trà.
Tối 18/7: Mặt Trăng và sao Kim cùng tỏa sáng
Sao Kim chỉ xuất hiện trong vài giờ ngắn ngủi trên bầu trời buổi tối của tháng này, nhưng sẽ đặc biệt nổi bật vào tối 18/7 (giờ Việt Nam), khi Mặt Trăng lưỡi liềm tiến đến gần, cách hành tinh này khoảng 5 độ. Người quan sát có thể chiêm ngưỡng cặp thiên thể trên bầu trời phía tây ngay sau khi Mặt Trời lặn.
Tối 29-30/7: Trăng tròn "Buck Moon"
Trăng tròn tháng 7 (còn gọi là Buck Moon) sẽ đạt độ sáng cực đại vào khoảng 21h30 ngày 29/7 theo giờ Việt Nam. Buổi tối các ngày 29-30/7 và lúc Mặt Trăng lặn vào sáng 30/7 sẽ là thời điểm quan sát đẹp nhất.
Theo Farmer's Almanac (cuốn niên giám nông dân nổi tiếng của Mỹ), tên gọi Buck Moon xuất phát từ việc vào thời điểm này trong năm, gạc của hươu đực (buck) bước vào giai đoạn phát triển mạnh nhất. Theo cuốn niên giám, hươu đực sẽ rụng và mọc lại gạc mỗi năm, vì vậy đây là thời điểm gạc mới đang phát triển hoàn thiện.
Rạng sáng 31/7 - 1/8: Mưa sao băng Southern Delta Aquariids và mưa sao băng Alpha Capricornids đạt cực đại
Mưa sao băng Southern Delta Aquariids hoạt động từ ngày 12/7 đến 23/8 và đạt cực đại vào rạng sáng 31/7 và 1/8 (giờ Việt Nam).
Hiện tượng quan sát thuận lợi nhất tại Nam bán cầu, nhưng người quan sát ở Bắc bán cầu vẫn có thể bắt gặp một số sao băng và cầu lửa, đặc biệt ở các khu vực gần xích đạo hơn.
Tuy nhiên, đây không phải là trận mưa sao băng có mật độ cao. Trong điều kiện bầu trời tối hoàn toàn, cực đại chỉ đạt khoảng 20 sao băng mỗi giờ. Năm nay, việc quan sát còn gặp khó khăn do ánh sáng từ Mặt Trăng đang ở pha gần tròn có thể làm lu mờ phần lớn các vệt sao băng mờ.
Mưa sao băng Alpha Capricornids kéo dài từ ngày 3/7 đến 15/8 và cũng đạt cực đại vào rạng sáng 31/7 và 1/8 (giờ Việt Nam). Hiện tượng này có thể quan sát ở cả hai bán cầu. Người quan sát cần hướng mắt về bầu trời phía nam, gần chòm sao Ma Kết (Capricornus) để quan sát.
Mặc dù số lượng sao băng khá ít, chỉ khoảng 5 sao mỗi giờ, trận mưa sao băng này nổi tiếng với những tia sao băng sáng rực, đủ mạnh để vẫn có thể nhìn thấy ngay cả khi có ánh trăng.
