Tuy nhiên, cùng với kỳ vọng đổi mới, cách chấm này cũng đặt ra một yêu cầu quan trọng: giám khảo phải hiểu đúng bản chất rubric. Nếu vận dụng sai, những bài làm có tư duy độc lập, lập luận mới mẻ và sáng tạo rất dễ bị đánh giá thấp hoặc “mất điểm oan”.
Việc đưa rubric vào chấm thi ngữ văn ở kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay đang trở thành một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của ngành giáo dục.
Theo Bộ GD&ĐT, đây không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật chấm điểm mà là sự điều chỉnh về triết lý đánh giá: từ chỗ đối chiếu đáp án để cộng điểm sang xem xét chất lượng lập luận, khả năng diễn đạt, tư duy phản biện và mức độ đáp ứng các tiêu chí năng lực.
Về lý thuyết, đây được xem là bước tiến phù hợp với định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học trong chương trình giáo dục phổ thông mới. Nhưng trong thực tế chấm thi, hiệu quả của rubric phụ thuộc rất lớn vào năng lực “đọc bài” của giám khảo.
Bởi khác với cách chấm truyền thống vốn thiên về kiểm tra đủ ý, rubric đòi hỏi người chấm phải nhận diện được giá trị của những cách triển khai khác biệt, những lập luận vượt ra ngoài khuôn mẫu nhưng vẫn bảo đảm logic và thuyết phục.
Nếu rubric bị hiểu sai thành một dạng “đáp án phân tầng điểm số”, việc đổi mới có thể chỉ là hình thức, thậm chí vô tình làm thiệt thòi cho chính những học sinh có năng lực sáng tạo - nhóm đối tượng mà giáo dục hiện đại hướng tới khuyến khích.
Chính vì vậy, việc hiểu đúng rubric là gì, khác gì với bảng đáp án phân tầng điểm số và vận hành công cụ này ra sao đang trở thành vấn đề không chỉ của giám khảo mà của toàn bộ hệ thống đánh giá giáo dục hiện nay.
Rubric là gì?
Cùng với xu hướng đổi mới kiểm tra, đánh giá theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học, thuật ngữ “rubric” ngày càng được sử dụng phổ biến trong giáo dục.
Từ giáo dục phổ thông đến giáo dục đại học, nhiều bảng hướng dẫn chấm điểm, đáp án tự luận hoặc bảng mô tả các mức điểm thường được gọi chung là rubric. Không ít trường hợp, chỉ cần một bảng có nhiều mức điểm hoặc nhiều khoảng điểm khác nhau đã được xem là rubric mà không xem xét đầy đủ các yêu cầu khoa học về cấu trúc và bản chất của công cụ đánh giá này.
Theo quan điểm của đánh giá giáo dục hiện đại, rubric là công cụ đánh giá được xây dựng nhằm mô tả chất lượng thực hiện của người học thông qua một hệ thống tiêu chí và các mức độ thực hiện tương ứng.
Mục đích cốt lõi của rubric không phải đơn thuần là cho điểm mà là mô tả mức độ đạt được của người học đối với từng thành tố của năng lực hoặc sản phẩm học tập.
Khác với các hình thức chấm điểm truyền thống thường tập trung vào việc xác định đúng - sai hoặc đủ - thiếu của nội dung, rubric hướng trọng tâm vào chất lượng thực hiện.
Một bài làm có thể đầy đủ ý nhưng chưa chắc đã đạt chất lượng cao nếu lập luận thiếu logic, dẫn chứng chưa phù hợp hoặc khả năng diễn đạt còn hạn chế. Chính vì vậy, rubric được xem là công cụ đặc biệt phù hợp với đánh giá năng lực, bởi nó cho phép đánh giá không chỉ cái người học biết mà còn đánh giá cách người học vận dụng, tổ chức và thể hiện tri thức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Một rubric được thiết kế tốt không chỉ giúp người đánh giá đưa ra quyết định nhất quán hơn mà còn giúp người học hiểu rõ yêu cầu cần đạt, tự đánh giá kết quả học tập của bản thân và điều chỉnh hoạt động học tập theo hướng tiến bộ hơn. Đây chính là giá trị mà nhiều công cụ chấm điểm truyền thống khó có thể đáp ứng.
Những khác biệt bản chất giữa rubric và bảng đáp án phân tầng điểm số
Mặc dù đều được sử dụng trong hoạt động đánh giá kết quả học tập, rubric và bảng đáp án phân tầng điểm số khác nhau về bản chất, mục đích sử dụng, cấu trúc và giá trị đánh giá.
Trước hết, hai công cụ khác nhau về mục đích sử dụng. Rubric được xây dựng nhằm đánh giá chất lượng thực hiện và cung cấp phản hồi để hỗ trợ người học phát triển năng lực. Trong khi đó, bảng đáp án phân tầng điểm số chủ yếu phục vụ hoạt động chấm thi và bảo đảm sự thống nhất trong việc cho điểm.
Thứ hai, hai công cụ khác nhau về cấu trúc. Rubric là một ma trận hai chiều gồm tiêu chí đánh giá và mức độ thực hiện. Ngược lại, bảng đáp án phân tầng điểm số thường chỉ có cấu trúc một chiều, tập trung vào nội dung cần đạt hoặc khoảng điểm tương ứng với mức độ hoàn thành bài làm. Đây là khác biệt mang tính bản chất và cũng là tiêu chí quan trọng nhất để nhận diện rubric.
Thứ ba, hai công cụ khác nhau ở cách xây dựng các mức độ đánh giá. Trong rubric, các mức độ được thiết kế theo nguyên tắc phân cấp tích lũy, trong đó mức độ sau bao hàm và phát triển từ mức độ trước. Điều này giúp phản ánh lộ trình phát triển năng lực của người học.
Ngược lại, trong nhiều bảng đáp án phân tầng điểm số, các mức điểm thường chỉ là những khoảng điểm hoặc những mô tả tổng quát về mức độ hoàn thành bài làm mà chưa thể hiện rõ mối quan hệ kế thừa giữa các mức.
Thứ tư, căn cứ cho điểm của hai công cụ không giống nhau. Trong rubric, điểm số được xác định dựa trên mức độ đáp ứng các tiêu chí chất lượng đã được mô tả trước. Trong bảng đáp án phân tầng điểm số, việc cho điểm thường dựa trên số lượng ý đúng, mức độ đầy đủ của nội dung hoặc mức độ hoàn thành chung của bài làm.
Cuối cùng, giá trị phản hồi của hai công cụ cũng có sự khác biệt rõ rệt. Rubric giúp người học nhận biết mình đang ở mức nào đối với từng tiêu chí cụ thể và cần cải thiện những gì để đạt mức cao hơn. Trong khi đó, bảng đáp án phân tầng điểm số chủ yếu cung cấp thông tin về kết quả điểm số hoặc mức độ hoàn thành nội dung. Vì vậy, rubric có giá trị cao hơn trong việc hỗ trợ học tập và phát triển năng lực.
Vì sao nhiều hướng dẫn chấm hiện nay chưa phải là rubric?
Một thực tế khá phổ biến hiện nay là nhiều tài liệu được gọi là rubric nhưng thực chất mới chỉ là bảng đáp án phân tầng điểm số. Nguyên nhân chủ yếu là do sự nhầm lẫn giữa mức điểm và mức độ thực hiện.
Nhiều hướng dẫn chấm hiện hành có các khoảng điểm khác nhau kèm theo các mô tả chung như “đầy đủ”, “khá đầy đủ”, “sâu sắc” hoặc “sáng tạo”.
Tuy nhiên, các mô tả này thường áp dụng cho toàn bộ bài làm chứ không mô tả cụ thể chất lượng thực hiện đối với từng tiêu chí đánh giá. Đồng thời, mối quan hệ kế thừa giữa các mức cũng chưa được thể hiện rõ. Vì vậy, công cụ mới chỉ thực hiện chức năng phân tầng điểm số chứ chưa thực hiện chức năng mô tả chất lượng thực hiện - đặc trưng cốt lõi của rubric.
Từ góc độ lý luận đánh giá, việc có nhiều mức điểm chưa đủ để tạo thành rubric. Một công cụ chỉ được xem là rubric khi có đồng thời hai đặc trưng: cấu trúc ma trận hai chiều gồm tiêu chí và mức độ thực hiện, cùng với hệ thống mức độ được xây dựng theo nguyên tắc phân cấp tích lũy.
Mối quan hệ giữa rubric và bảng đáp án phân tầng điểm số
Mặc dù khác nhau về bản chất, rubric và bảng đáp án phân tầng điểm số không phải là hai công cụ đối lập. Trên thực tế, chúng có thể bổ sung cho nhau trong quá trình đánh giá.
Một quy trình đánh giá khoa học thường bắt đầu bằng việc xây dựng rubric nhằm xác định rõ các tiêu chí và mức độ chất lượng cần đánh giá. Sau đó, các mức độ chất lượng này được quy đổi thành các khoảng điểm cụ thể để phục vụ công tác chấm thi.
Khi đó, bảng đáp án phân tầng điểm số được hình thành như một công cụ vận hành giúp triển khai rubric trong thực tiễn.
Theo cách tiếp cận này, rubric là nền tảng lý luận của hoạt động đánh giá, còn bảng đáp án phân tầng điểm số là công cụ kỹ thuật để thực hiện việc cho điểm. Một bảng đáp án phân tầng điểm số được xây dựng trên cơ sở rubric thường có độ tin cậy và tính nhất quán cao hơn so với những bảng hướng dẫn chấm được xây dựng hoàn toàn dựa trên kinh nghiệm.
Trong bối cảnh giáo dục đang chuyển mạnh từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực, việc phân biệt rõ rubric chấm điểm và bảng đáp án phân tầng điểm số có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Rubric không đơn thuần là một bảng có nhiều mức điểm. Bản chất của rubric nằm ở việc đánh giá chất lượng thực hiện thông qua một ma trận hai chiều gồm tiêu chí và mức độ thực hiện, trong đó các mức độ được xây dựng theo nguyên tắc phân cấp tích lũy.
Nếu cấu trúc hai chiều gồm tiêu chí đánh giá và mức độ thực hiện là dấu hiệu nhận diện về hình thức của rubric thì tính phân cấp tích lũy giữa các mức độ thực hiện là dấu hiệu nhận diện về nội dung của rubric. Thiếu một trong hai đặc trưng này, công cụ đánh giá khó có thể được xem là rubric theo đúng nghĩa của lý luận đo lường và đánh giá giáo dục.
Nhận thức đúng sự khác biệt giữa rubric và bảng đáp án phân tầng điểm số sẽ giúp các nhà giáo dục và giáo viên lựa chọn, thiết kế và sử dụng công cụ đánh giá phù hợp hơn với mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực người học và đặc biệt không làm mất các điểm số quan trọng đối với các thí sinh có năng lực sáng tạo khi dùng bảng đáp án phân tầng điểm số.
Quan trọng hơn, điều đó góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi từ cách tiếp cận đánh giá dựa trên việc đếm ý và cộng điểm sang cách tiếp cận đánh giá dựa trên chất lượng thực hiện và sự tiến bộ của người học - tinh thần cốt lõi của giáo dục hiện đại.
TS Sái Công Hồng
Tin Gốc: Dân Trí
