Ngày 16/5, tại hội thảo tổng kết Sáng kiến Hợp tác Thể thao vì Sức khỏe Cộng đồng, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng các chuyên gia y tế, giáo dục đã cảnh báo về “khủng hoảng thiếu vận động” ở giới trẻ Việt Nam.
Theo WHO, Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ thanh thiếu niên ít vận động ở mức cao, với 91% trẻ em gái và 82% trẻ em trai chưa đáp ứng khuyến nghị vận động tối thiểu mỗi ngày. Những con số đáng báo động này cho thấy lối sống tĩnh tại ngày càng phổ biến ở giới trẻ.
Thiếu vận động thể chất là một trong những tác nhân chính góp phần làm gia tăng gánh nặng các bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam, như béo phì, tim mạch, tiểu đường và các vấn đề sức khỏe tâm thần.
Nguyên nhân cốt lõi đầu tiên khiến thanh thiếu niên thiếu thời gian vận động đến từ áp lực học tập khổng lồ. Dữ liệu từ Nghiên cứu Y tế Học đường Toàn cầu (GSHS) do WHO và Bộ Y tế thực hiện chỉ ra phần lớn học sinh duy trì thói quen tĩnh tại do ngồi học quá lâu, trong khi môn giáo dục thể chất tại trường học nhiều nơi vẫn nặng tính hình thức, thời lượng ít ỏi và thiếu sức hút.
Nguyên nhân thứ hai là sự bùng nổ của kỷ nguyên số, khi thiết bị thông minh và mạng xã hội dần thay thế các hoạt động thể chất ngoài trời, “giam lỏng” giới trẻ trong không gian ảo.
Bên cạnh đó, tốc độ đô thị hóa nhanh làm thu hẹp không gian xanh, công viên và sân chơi tại các thành phố lớn cũng tạo ra rào cản đáng kể. Khi môi trường sống thiếu không gian vận động an toàn, cộng thêm tình trạng ô nhiễm không khí và giao thông phức tạp, phụ huynh có xu hướng giữ con ở nhà, vô tình đẩy trẻ vào lối sống khép kín.
Cuối cùng, nguyên nhân sâu xa thuộc về văn hóa gia đình là tâm lý ưu tiên tuyệt đối cho thành tích học tập, xem nhẹ vai trò của thể thao. Hệ lụy của nhận thức này, kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng dư thừa thức ăn nhanh, đã được Viện Dinh dưỡng Quốc gia liên tục cảnh báo qua tỷ lệ béo phì ở học sinh thành thị đang ở mức báo động đỏ, kéo theo sự khởi phát sớm của các bệnh lý rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường type 2 và tăng huyết áp ngay ở độ tuổi học đường.
Trong nỗ lực can thiệp, tổ chức PATH cùng các đối tác trong nước và quốc tế đã triển khai chương trình thúc đẩy thể thao học đường giai đoạn 2025-2026. Trải qua gần hai năm, dự án giúp hơn 229.000 học sinh cùng người dân duy trì thói quen tập luyện thường xuyên, đồng thời tăng 22,6% tỷ lệ học sinh đạt chuẩn vận động tại 10 trường thí điểm.
TS.BS Lê Thị Thu Hiền, Giám đốc chương trình Chăm sóc Sức khỏe Ban đầu tại PATH, cho biết ban tổ chức lồng ghép nhiều hoạt động quen thuộc như đạp xe, khiêu vũ hay kéo co nhằm thu hút giới trẻ, giúp các em rèn luyện thể lực và xây dựng tinh thần đồng đội.
Thay đổi tích cực từ dự án đã chạm đến nhiều học sinh. Em Lê Khánh Thy, trường THCS Cao Xuân Huy (Nghệ An), cho hay bản thân từng ngại chơi thể thao nhưng nay đã tự tin truyền cảm hứng vận động cho cộng đồng.
Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, đánh giá cao cách tiếp cận trao quyền cho học sinh dẫn dắt phong trào thể chất, từ đó tạo ra tác động bền vững mà nhiều quốc gia khác có thể học hỏi. WHO đặt mục tiêu toàn cầu giảm 15% tình trạng thiếu vận động thể chất vào năm 2030, trong đó trường học được xem là môi trường trọng tâm để thay đổi hành vi.
Bên cạnh giới trẻ, WHO cũng khuyến cáo người trưởng thành cần duy trì ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa hoặc 75 phút cường độ mạnh mỗi tuần. Thói quen rèn luyện thể chất thường xuyên giúp mọi người giảm 30% nguy cơ mắc bệnh tim mạch, kiểm soát tốt cân nặng, huyết áp và mỡ máu. Các chuyên gia nhấn mạnh việc duy trì lối sống lành mạnh và tầm soát định kỳ giúp con người phòng ngừa đến 80% số ca tử vong sớm do bệnh lý tim mạch.
Dưới phần bình luận của các video ăn trứng sống, trứng ngâm mật ong, nhiều ý kiến được đưa ra: Người khuyên không nên ăn, người cho rằng đây là cách ăn “bổ” lâu đời được áp dụng phổ biến. Vậy, đâu mới là ý kiến đúng về mặt y học?
Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Đức Thành, Giám đốc Trung tâm Cấp cứu, Hồi sức tích cực và chống độc, Bệnh viện đa khoa An Sinh (TP.HCM), cho biết ăn trứng sống trực tiếp hoặc ngâm mật ong thô không qua xử lý nhiệt mang lại mối nguy lớn: Nhiễm khuẩn Salmonella gây ngộ độc.
Vi khuẩn Salmonella có thể tồn tại cả ở vỏ ngoài lẫn bên trong lòng đỏ trứng. Khi ăn sống, vi khuẩn này tấn công hệ tiêu hóa gây nhiễm trùng ruột, đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài, nôn mửa và sốt cao. Đối với trẻ em, người già, phụ nữ mang thai hoặc người có hệ miễn dịch yếu, nhiễm độc Salmonella thậm chí có nguy cơ dẫn đến nhiễm trùng máu và tử vong.
“Nhiều người cho rằng ngâm lòng đỏ trứng vào mật ong sẽ làm trứng ‘chín sinh học’. Thực tế, mật ong có tính kháng khuẩn và hút nước cao làm lòng đỏ đông đặc lại (đổi màu và dẻo như thạch) nhưng không thể tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn Salmonella hoặc bào tử vi khuẩn có sẵn trong trứng. Còn việc húp trứng sống trực tiếp có thể gây đầy bụng, khó tiêu vì cơ thể phải tốn nhiều năng lượng nhưng lại khó phân hủy các chuỗi protein sống”, bác sĩ Đức Thành cho hay.
Thạc sĩ - bác sĩ Nguyễn Gia Hoàng Vy, Viện Nghiên cứu và Tư vấn dinh dưỡng NERCI (TP.HCM), cho biết đến nay chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy ăn trứng sống hoặc trứng ngâm mật ong mang lại lợi ích sức khỏe vượt trội hay “bổ dưỡng” hơn so với ăn trứng đã được nấu chín đúng cách.
“Mật ong chủ yếu cung cấp năng lượng từ đường và một số hợp chất chống oxy hóa với hàm lượng không đáng kể. Việc ngâm trứng trong mật ong không làm gia tăng giá trị dinh dưỡng của trứng, hay ngược lại, trứng cũng không tăng giá trị dinh dưỡng của mật ong. Vì vậy, những công dụng như tăng cường sinh lực, làm đẹp da hay tăng cường miễn dịch khi ăn trứng sống hoặc trứng ngâm mật ong hiện vẫn chưa có đủ bằng chứng khoa học để khẳng định”, bác sĩ Hoàng Vy nhấn mạnh.
Theo bác sĩ Đức Thành, cơ thể chỉ hấp thụ được khoảng 50% protein từ trứng sống. Trong khi đó, trứng chín giúp cơ thể hấp thụ tới 90% protein vì nhiệt độ làm biến tính protein, giúp các enzyme tiêu hóa dễ dàng bẻ gãy và hấp thụ chúng.
Thêm vào đó, lòng trắng trứng sống chứa avidin, một loại protein cản trở cơ thể hấp thụ biotin (chất cần thiết cho da, tóc và móng). Khi nấu chín, avidin bị phá hủy, giúp giải phóng biotin để cơ thể hấp thụ bình thường. Ngoài ra, các vi chất như choline (tốt cho não), lutein và zeaxanthin (tốt cho mắt) trong lòng đỏ hầu như không bị thay đổi đáng kể khi nấu chín tới.
Bác sĩ Hoàng Vy lưu ý thêm, ngoài Salmonella, việc sử dụng trứng sống hoặc trứng ngâm mật ong cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm các vi sinh vật khác nếu trứng không được sản xuất, bảo quản hoặc chế biến đảm bảo vệ sinh. Điều cần lưu ý là mật ong không có khả năng tiêu diệt vi khuẩn trong trứng hay thay thế quá trình xử lý nhiệt. Vì vậy, việc ngâm trứng trong mật ong không làm giảm nguy cơ ngộ độc thực phẩm. Để bảo đảm an toàn, người dân nên sử dụng trứng đã được nấu chín hoàn toàn hoặc trứng đã được thanh trùng khi cần dùng trong các món không qua gia nhiệt.
Bác sĩ Vy khuyên một số nhóm người cần tuyệt đối tránh sử dụng trứng sống hoặc trứng ngâm mật ong gồm:
Ngoài ra, người mắc các bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh gan, bệnh thận hoặc các bệnh lý làm suy giảm sức đề kháng cũng nên thận trọng và tránh sử dụng trứng chưa được nấu chín.
Gan giữ vai trò thải độc, chuyển hóa dinh dưỡng, dự trữ năng lượng, hỗ trợ tiêu hóa cho cơ thể. Khi gan hoạt động kém, các quá trình này bị rối loạn. Những biểu hiện bất thường đôi khi xuất hiện rõ hơn vào ban đêm.
Ngứa dai dẳng
Bệnh gan đôi khi có thể biểu hiện qua tình trạng ngứa da, đặc biệt vào ban đêm. Một trong những nguyên nhân có thể liên quan đến sự tích tụ muối mật trong máu. Khi chức năng gan suy giảm, quá trình đào thải muối mật có thể bị ảnh hưởng, dẫn đến tích tụ trong cơ thể và gây cảm giác ngứa. Tình trạng này có thể kéo dài và không cải thiện nhiều khi dùng kem dưỡng da thông thường hoặc các biện pháp điều trị dị ứng.
Khác với ngứa thông thường, thường xuất hiện rồi giảm dần, ngứa liên quan đến bệnh gan có thể kéo dài và lan rộng. Triệu chứng này thường gặp hơn ở một số người mắc bệnh gan mạn tính như xơ gan.
Chuột rút ở chân và cứng cơ
Rối loạn giấc ngủ
Khi gan suy yếu, khả năng thải độc giảm khiến các chất như amoniac tích tụ trong máu, ảnh hưởng trực tiếp đến não, gây bồn chồn, khó ngủ. Gan tham gia điều hòa nhịp sinh học, nên khi chức năng của cơ quan này bị rối loạn, chu kỳ ngủ - thức bị đảo lộn, dẫn đến mất ngủ ban đêm, buồn ngủ ban ngày.
Sự mất cân bằng hormone, đặc biệt là melatonin - hormone gây buồn ngủ, khiến người bệnh khó đi vào giấc ngủ sâu. Các triệu chứng thường gặp như ngứa da, chuột rút, đầy bụng cũng làm giấc ngủ bị gián đoạn.
Vấn đề dư lượng thuốc trừ sâu trong rau củ quả luôn là mối lo ngại hàng đầu đối với sức khỏe. Đặc biệt, sau khi Tổ chức Công tác Môi trường Mỹ (EWG) công bố "Hướng dẫn mua sắm nông sản năm 2026", trong đó rau chân vịt (bó xôi) đứng đầu danh sách "Dirty Dozen" (nhóm thực phẩm bẩn nhất), người tiêu dùng càng quan tâm hơn đến cách làm sạch thực phẩm.
Chuyên gia dinh dưỡng Lâm Lợi Sầm nhấn mạnh sử dụng nước sạch chảy tuần hoàn vẫn là phương pháp an toàn nhất. Nếu rửa sai cách, bạn có thể vô tình khiến thuốc trừ sâu thấm sâu hơn vào thực phẩm.
Chiến lược làm sạch cho 4 nhóm rau củ quả chính
Mỗi loại thực phẩm, từ quả dâu tây mỏng manh đến củ khoai tây bám đầy bùn đất, đều cần có "kịch bản" làm sạch riêng. Dưới đây là hướng dẫn chi tiết:
Nhóm rau lá (Rau chân vịt, cải thìa, bắp cải...)
Đây là nhóm dễ tích tụ bùn đất và thuốc trừ sâu nhất ở phần cuống và gốc.
Cách làm: Cắt bỏ phần gốc, xả trực tiếp dưới vòi nước chảy để làm sạch kẽ lá và cuống. Sau đó, ngâm trong chậu nước có dòng chảy nhỏ khoảng 10-15 phút.
Lưu ý: Với các loại rau cuộn chặt như bắp cải, hãy bỏ lớp lá ngoài cùng vì đây là nơi hứng chịu lượng thuốc trừ sâu nhiều nhất.
Nhóm này thường bám nhiều đất cát và vi khuẩn từ môi trường dưới lòng đất.
Cách làm: Rửa sạch bùn đất trên bề mặt, sau đó dùng bàn chải lông mềm chà nhẹ dưới vòi nước chảy.
Lưu ý: Ngay cả khi bạn có ý định gọt vỏ, vẫn phải rửa sạch trước khi gọt để tránh việc dao mang thuốc trừ sâu từ lớp vỏ ngoài đi sâu vào phần thịt quả.
Nhóm rau dạng hoa (Súp lơ xanh, súp lơ trắng...)
Cấu trúc dày đặc của các nụ hoa nhỏ khiến sâu bệnh và thuốc trừ sâu rất khó bị rửa trôi.
Cách làm: Cắt súp lơ thành từng miếng nhỏ, cho vào chậu nước và lắc lên xuống nhiều lần. Cuối cùng, để vòi nước nhỏ chảy trực tiếp vào các khe hở của búp hoa.
Nhóm quả nhỏ và có vỏ (Nho, dâu tây, cà chua bi, ớt chuông...)
Nho và cà chua bi: Dùng kéo cắt sát cuống (giữ lại một phần cuống nhỏ) để tránh nước bẩn thấm vào thịt quả qua lỗ chân cuống. Rửa nhẹ nhàng trong chậu dưới vòi nước.
Dâu tây: Tuyệt đối không vứt bỏ đài xanh (cuống) trước khi rửa. Hãy để nguyên cuống, rửa dưới vòi nước chảy khoảng 10 phút, sau đó mới hái bỏ đài để ăn
Nước sạch là "vàng" - Đừng lạm dụng muối hay baking soda
Chuyên gia Lâm Lợi Sầm đưa ra những lưu ý quan trọng để tránh "phản tác dụng" khi rửa rau:
Nguyên tắc "Rửa trước, cắt sau": Đây là quy tắc tối thượng. Nếu cắt nhỏ rồi mới rửa, thuốc trừ sâu sẽ xâm nhập qua vết cắt, đồng thời các vitamin tan trong nước (như vitamin C) sẽ bị thất thoát đáng kể.
Đừng quá tin vào nước muối: Khoa học chứng minh "nước chảy" có hiệu quả loại bỏ thuốc trừ sâu tốt hơn nhiều so với việc ngâm nước muối, baking soda hay giấm nếu sử dụng sai nồng độ.
Kỹ thuật vòi nước: Không cần mở vòi nước quá lớn. Hãy duy trì dòng chảy nhỏ cỡ "một chiếc đũa" và để nước chảy liên tục trong khoảng 10 phút.
Việc rửa rau củ đúng cách không chỉ là bảo vệ sức khỏe trước mắt mà còn là cách đầu tư lâu dài cho một cơ thể không độc tố. Hãy thay đổi thói quen ngay từ bữa ăn hôm nay.
