Thị trấn khai thác vàng Mongbwal, tỉnh Ituri, được xem là nơi khởi phát và một trong những tâm dịch Ebola hiện tại ở miền Đông Congo. Thế nhưng, theo các chuyên gia y tế thế giới, đợt dịch Ebola này, vì nhiều lý do, đã được công bố rất chậm so với thời điểm khởi phát. Hậu quả là khi giới chức y tế thế giới biết thông tin về dịch thì tình hình đã nghiêm trọng và lây lan rộng khó kiểm soát.
Rất lâu trước khi chính phủ Congo công bố dịch Ebola, ông Joseph Mute – lãnh đạo tổ dân phố Shuni, thuộc thị trấn Mongbwal, đã chứng kiến hàng loạt ca tử vong bí ẩn tại đây. Nhiều bệnh nhân xuất huyết nghiêm trọng.
“Họ chảy máu mũi, miệng”, Mute kể khi đang đứng trên một con đường đất tại khu phố Shuni.
Mongbwalu có khoảng 130.000 dân. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ổ dịch nhiều khả năng khởi phát từ đây trước khi lan ra khắp Ituri, gồm cả thủ phủ Bunia có hơn một triệu dân. Bệnh nhân hiện xuất hiện tại hai tỉnh Bắc Kivu, Nam Kivu của Congo và lan sang cả quốc gia láng giềng Uganda.
Ban đầu, nguyên nhân tử vong của những bệnh nhân trên được cho là bí ẩn. Nhiều cư dân, phần lớn là thợ đào vàng nghèo, suy đoán căn bệnh đang lan rộng là lao phổi, HIV/AIDS, ngộ độc thủy ngân – hóa chất dùng để tách vàng ra khỏi quặng. Trong khi đó, số khác lại tin vào những giải thích mang tính siêu nhiên.
Hồi tháng 2, một nhóm người đi đưa tang di chuyển bằng ôtô từ Bunia đến Mongbwalu dọc đường đã làm hỏng chiếc quan tài. Khi đến nơi, thân nhân của người quá cố quyết định đổi một quan tài mới và đem đốt chiếc cũ ngay tại khu phố Shuni. Hành động này vi phạm một điều cấm kỵ trong tập tục truyền thống địa phương. Ngay sau đó, người dân ở khu Shuni bắt đầu đổ bệnh và tử vong, làm dấy lên tin đồn về “chiếc quan tài bị nguyền rủa”.
“Người ta kháo nhau rằng chính ngọn lửa từ chiếc quan tài đã gieo rắc tai ương khắp khu phố”, ông Mute nói về căn bệnh mà thời điểm đó vẫn chưa được xác định, thêm rằng “nhưng tin đồn đó hoàn toàn thất thiệt”.
Chính phủ Congo cuối cùng xác định căn bệnh này là Ebola, nhưng kết luận ấy được đưa ra sau một thời gian chậm trễ đáng kể. Bộ Y tế Congo ghi nhận ca nghi nhiễm đầu tiên là một điều dưỡng xuất hiện triệu chứng sốt và nôn từ ngày 24/4. Người này qua đời tại Bunia nhưng được đưa về Mongbwalu chôn cất.
Đầu tháng 5, bốn nhân viên y tế tại Mongbwalu tử vong chỉ trong 4 ngày khiến cảnh báo được nâng cao. Tuy nhiên, các xét nghiệm Ebola ban đầu cho kết quả âm tính vì chỉ sàng lọc hai chủng Zaire và Sudan. Đến ngày 15/5, kết quả giải trình tự gene xác nhận chủng Bundibugyo hiếm gặp hơn, buộc chính phủ phải công bố dịch. Khi đó, riêng khu Shuni đã có hơn 50 người tử vong.
“Tôi đau lòng lắm”, ông Mute nói, chỉ về phía những ngôi nhà trong khu phố giờ đây đang bỏ hoang vì những người từng sống ở đó đã chết hoặc bỏ trốn khỏi vùng dịch.
Hơn một tháng sau, số ca nhiễm tiếp tục tăng mạnh. Tính đến 20/6, Mongbwalu và vùng lân cận ghi nhận 220 ca trong tổng số 1.003 ca Ebola trên cả nước. Tuy nhiên, các tổ chức cứu trợ cho rằng con số thực tế còn cao hơn nhiều. Nỗi sợ hãi, mê tín và sự chậm trễ xét nghiệm khiến không ít bệnh nhân né tránh điều trị, nhiều ca tử vong chưa từng được xác nhận chính thức.
Ở một số khu vực, người dân chống đối dữ dội lực lượng y tế. Tin đồn lan rộng rằng các tổ chức cứu trợ cố tình gieo rắc mầm bệnh để trục lợi. Tang lễ trở thành điểm nóng xung đột. Tháng này, lực lượng chức năng phải bắn súng chỉ thiên và dùng hơi cay để giải tán đám đông cố cướp thi thể một nạn nhân nghi nhiễm Ebola nhằm tự chôn cất theo tập tục.
Ngành khai thác vàng cũng góp phần khiến dịch lan nhanh. Quanh thị trấn là những hố bùn đặc, nơi thợ mỏ làm việc chen chúc, tiếp xúc sát nhau trong điều kiện mất vệ sinh. Lao động đổ về từ nhiều tỉnh, di chuyển liên tục, tạo điều kiện cho virus phát tán.
Bisimwa Biragi, một thợ mỏ đến từ tỉnh Nam Kivu, cho biết anh định cư tại Mongbwalu sau khi phải ly tán do xung đột vũ trang với nhóm phiến quân M23. “Chúng tôi rất sợ. Quá nhiều người đang chết”, anh nói khi đang cùng hai người khác dùng thủy ngân rửa cặn quặng bên trong một chiếc chậu nhựa.
Miền đông Congo vốn đã kiệt quệ sau nhiều thập kỷ xung đột, hơn 900.000 người sống trong các trại tị nạn chỉ riêng ở Ituri. Điều kiện y tế tại Mongbwalu đặc biệt thiếu thốn. Nhiều bãi đào vàng không có thiết bị bảo hộ, không kiểm soát vệ sinh. Theo tổ chức Oxfam, chỉ 20% cư dân được tiếp cận nước sạch, trong khi một phần tư dân số thiếu công trình vệ sinh cơ bản.
Bệnh viện thị trấn hiện quá tải nghiêm trọng. Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới đã dựng khu điều trị Ebola riêng biệt. Xe cứu thương liên tục đưa bệnh nhân vào viện, còn đội phản ứng nhanh phun khử khuẩn ngay tại cổng.
Ebola thường bị xem như bản án tử hình, vẫn có những trường hợp sống sót. Ngày 16/6, Florence Mangembo, kế toán trưởng một bệnh viện, xuất viện cùng một bé gái 3 tuổi sau khi chiến thắng virus. Nhân viên y tế xếp hàng nhảy múa, hát mừng hai bệnh nhân hồi phục.
Mangembo cho biết cô lây bệnh khi sơ cứu chị gái nôn ói ngoài đồng. Sau khi người chị qua đời, gia đình đổ lỗi cho Mangembo vì đã đưa nạn nhân vào viện. Phản ứng ấy cho thấy định kiến và sự thiếu hiểu biết về Ebola vẫn ăn sâu trong cộng đồng.
“Virus này có thật và thật may mắn, tôi đã là người chiến thắng”, Mangembo nói.
Nhiều người thường ăn nhiều hơn vào buổi tối vì quá đói sau cả ngày làm việc. Tuy nhiên, đây lại là thời điểm cơ thể xử lý đường kém hiệu quả hơn so với ban ngày, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Để kiểm soát đường huyết tốt hơn, người mắc bệnh cần tránh những sai lầm sau trong bữa tối:
Cơm trắng gần như là phần không thể thiếu trong bữa ăn hằng ngày của nhiều gia đình. Thế nhưng, đây cũng là nguồn tinh bột hấp thu nhanh. Khi ăn quá nhiều cơm vào buổi tối, lượng đường glucose trong máu có thể tăng nhanh và kéo dài nhiều giờ.
Người tiểu đường không nhất thiết phải bỏ hoàn toàn cơm trắng. Điều cần làm là nên giảm khẩu phần vào buổi tối và ăn kèm nhiều rau, cá hoặc thịt nạc để làm chậm quá trình hấp thu đường. Ngoài ra, có thể thay một phần cơm trắng bằng gạo lứt hoặc ngũ cốc nguyên hạt để tăng lượng chất xơ và giúp đường huyết ổn định hơn.
Mì ăn liền, bánh mì trắng hay các món làm từ tinh bột trắng thường ít chất xơ và dễ làm đường huyết tăng nhanh sau ăn. Đặc biệt, mì gói còn chứa nhiều chất béo bão hòa và natri, không có lợi cho người tiểu đường vốn đã có nguy cơ cao mắc tăng huyết áp và bệnh tim mạch.
Ăn nhiều mì ăn liền có thể làm tăng rủi ro mắc hội chứng chuyển hóa, giáo sư Frank Hu, chuyên gia dinh dưỡng và dịch tễ học tại Harvard T.H. Chan School of Public Health (Mỹ), cho biết. Hội chứng chuyển hóa là một nhóm rối loạn bao gồm tăng đường huyết, huyết áp cao và rối loạn mỡ máu.
Nếu muốn ăn món nước vào buổi tối, người tiểu đường nên ưu tiên các món có nhiều rau, giảm lượng bún hoặc bánh phở, đồng thời chọn nguồn protein từ các món lành mạnh như cá, thịt nạc hoặc đậu hũ.
Các món như gà rán, khoai tây chiên, xúc xích chiên hay thức ăn nhanh thường chứa nhiều chất béo bão hòa. Những chất béo này có thể làm tăng tình trạng kháng insulin, khiến cơ thể khó kiểm soát đường huyết hơn. Thay vì chiên ngập dầu, nên ưu tiên những cách chế biến như luộc, hấp, áp chảo ít dầu hoặc nướng.
Trái cây là thực phẩm tốt cho sức khỏe. Thế nhưng, một số loại như xoài chín, nhãn, sầu riêng hay nho chứa lượng đường tự nhiên khá cao. Nếu ăn quá nhiều vào buổi tối, tổng lượng đường bột nạp vào dễ vượt quá nhu cầu của cơ thể.
Người tiểu đường không cần kiêng hoàn toàn trái cây nhưng nên chú ý khẩu phần và chọn loại phù hợp. Những trái cây có chỉ số đường huyết thấp như táo, lê, bưởi hoặc dâu thường thích hợp hơn nếu ăn với lượng vừa phải, theo Healthline.
Anh T.H.T (26 tuổi, ở TP.HCM, nhân viên văn phòng) cho biết trước đây anh luôn cố ngồi thẳng lưng, mở vai và ngực khi làm việc để tránh gù, đau lưng. Tuy nhiên, chỉ sau 15 - 20 phút, anh vẫn bị đau lưng và phải đổi tư thế khác.
Cô N.T.B.N (46 tuổi, ở TP.HCM, nội trợ, có bệnh nền thoát vị đĩa đệm) chia sẻ: “Tôi hay ngồi coi điện thoại, lâu lâu cũng hay được con cái nhắc là nên ngồi thẳng hoặc mang đai nịt lưng để giảm áp lưng lên cột sống. Nhưng áp dụng rồi vẫn thấy không cải thiện mấy nên tôi hay đứng lên đi lại, làm vài việc vặt cho giãn lưng rồi mới ngồi tiếp”.
Theo bác sĩ Nguyễn Trường Vĩ, Khoa Ngoại Thần kinh Cột sống, Bệnh viện Gia An 115 (TP.HCM), ngồi đúng tư thế giúp giảm áp lực lên cột sống, nhưng không phải yếu tố duy nhất quyết định việc có đau lưng hay không. Đau lưng còn liên quan đến nhiều nguyên nhân như ngồi quá lâu, ít vận động khiến cơ lưng - bụng suy yếu, căng thẳng kéo dài hoặc các bệnh lý sẵn có như thoái hóa cột sống, thoát vị đĩa đệm.
Bác sĩ Trường Vĩ cho hay, thừa cân, ăn uống dư thừa năng lượng cũng làm tăng tải lên đĩa đệm và khớp cột sống. Một số thói quen xấu như hút thuốc lá có thể thúc đẩy thoái hóa cột sống sớm ở người trẻ. Khi hệ cơ nâng đỡ cột sống không đủ khỏe, cột sống vẫn phải chịu áp lực lớn dù ngồi đúng tư thế.
Ngoài ra, nhiều người nghĩ mình ngồi đúng nhưng vẫn có các sai lệch nhỏ như cúi đầu về phía màn hình, rướn cổ, với tay liên tục, cúi người bấm điện thoại hoặc dùng bàn ghế không phù hợp chiều cao cơ thể. Những thói quen này lâu dài có thể làm tăng áp lực lên cột sống cổ, lưng và các nhóm cơ nâng đỡ cột sống.
“Giữ nguyên một tư thế đúng quá lâu cũng có thể gây hại cho cột sống. Khi cơ thể bất động nhiều giờ, áp lực lên đĩa đệm, khớp và cơ quanh cột sống tăng dần; các cơ vùng cổ, vai, lưng phải hoạt động liên tục nên dễ co cứng, giảm tuần hoàn máu và gây đau mỏi. Đồng thời, bất động kéo dài còn làm giảm sự linh hoạt tự nhiên của cột sống. Vì vậy, quan trọng không phải là cố giữ một tư thế chuẩn suốt nhiều giờ mà là duy trì tư thế phù hợp, kết hợp thay đổi tư thế và đứng dậy vận động thường xuyên”, bác sĩ Vĩ nói.
Theo bác sĩ Vĩ, có khá nhiều thói quen tưởng chừng nhỏ nhưng lại khiến cột sống phải chịu tải lệch và áp lực tích tụ theo thời gian, như:
Điều nguy hiểm là các thói quen trên thường không gây đau ngay lập tức mà âm thầm tạo áp lực tích lũy lên cột sống theo thời gian.
Nếu đau lưng kéo dài, tái phát thường xuyên hoặc ngày càng nặng, người bệnh không nên chủ quan. Cần đặc biệt lưu ý khi cơn đau kèm các dấu hiệu như:
Theo bác sĩ Trường Vĩ, đây có thể là dấu hiệu của thoát vị đĩa đệm, chèn ép rễ thần kinh hoặc thoái hóa cột sống. Nếu đã nghỉ ngơi, thay đổi tư thế hay tập luyện nhưng cơn đau không cải thiện, người bệnh nên đi khám sớm để xác định nguyên nhân. Phát hiện sớm các vấn đề cột sống sẽ giúp điều trị hiệu quả hơn và hạn chế nguy cơ tiến triển mạn tính.
Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất trong cơ thể, đảm nhiệm hơn 500 chức năng như tiêu hóa protein, dự trữ khoáng chất, sản xuất mật và lọc máu. Tuy nhiên, lối sống và chế độ ăn uống kém lành mạnh có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về gan. Dưới đây là 5 loại rau quen thuộc ăn thường xuyên có thể tăng cường chức năng gan.
Bông cải xanh
Các hợp chất như sulforaphane và vitamin C trong bông cải xanh giúp giảm stress oxy hóa trong gan. Sulforaphane còn có tác dụng kích hoạt các enzyme hỗ trợ quá trình giải độc gan, góp phần trung hòa và loại bỏ độc tố. Chiết xuất mầm bông cải có khả năng giảm chỉ số men gan ALT và γ-GTP ở người mắc gan nhiễm mỡ, từ đó cải thiện chức năng gan.
Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất trong cơ thể, đảm nhiệm hơn 500 chức năng như tiêu hóa protein, dự trữ khoáng chất, sản xuất mật và lọc máu. Tuy nhiên, lối sống và chế độ ăn uống kém lành mạnh có thể làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về gan. Dưới đây là 5 loại rau quen thuộc ăn thường xuyên có thể tăng cường chức năng gan.
Bông cải xanh
Các hợp chất như sulforaphane và vitamin C trong bông cải xanh giúp giảm stress oxy hóa trong gan. Sulforaphane còn có tác dụng kích hoạt các enzyme hỗ trợ quá trình giải độc gan, góp phần trung hòa và loại bỏ độc tố. Chiết xuất mầm bông cải có khả năng giảm chỉ số men gan ALT và γ-GTP ở người mắc gan nhiễm mỡ, từ đó cải thiện chức năng gan.
Củ dền
Betalain trong củ dền tạo nên màu đỏ tím đặc trưng đồng thời có tác dụng giảm stress oxy hóa trong gan, hỗ trợ quá trình hồi phục. Ăn củ dền còn bổ sung folate và mangan giúp tăng cường chuyển hóa, hỗ trợ cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ. Bạn có thể nướng, ép nước hoặc trộn salad để bổ sung loại củ này vào thực đơn.
Củ dền
Betalain trong củ dền tạo nên màu đỏ tím đặc trưng đồng thời có tác dụng giảm stress oxy hóa trong gan, hỗ trợ quá trình hồi phục. Ăn củ dền còn bổ sung folate và mangan giúp tăng cường chuyển hóa, hỗ trợ cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ. Bạn có thể nướng, ép nước hoặc trộn salad để bổ sung loại củ này vào thực đơn.
Atiso
Atiso rất giàu chất chống oxy hóa như polyphenol, quercetin, rutin, vitamin C, luteolin và silymarin có tác dụng chống viêm. Đặc biệt, cynarin trong atiso là hợp chất có lợi cho gan, góp phần tái tạo tế bào gan, tăng sản xuất mật, hỗ trợ tiêu hóa chất béo và loại bỏ độc tố.
Atiso
Atiso rất giàu chất chống oxy hóa như polyphenol, quercetin, rutin, vitamin C, luteolin và silymarin có tác dụng chống viêm. Đặc biệt, cynarin trong atiso là hợp chất có lợi cho gan, góp phần tái tạo tế bào gan, tăng sản xuất mật, hỗ trợ tiêu hóa chất béo và loại bỏ độc tố.
Cải bó xôi
Loại rau họ cải này chứa nhiều chất chống oxy hóa như beta-carotene, vitamin C và vitamin E, có thể bảo vệ tế bào gan khỏi stress oxy hóa cũng như viêm nhiễm. Thêm vào món canh, luộc, hấp hoặc sinh tố, salad để tận dụng lợi ích dinh dưỡng của rau cải bó xôi.
Cải bó xôi
Loại rau họ cải này chứa nhiều chất chống oxy hóa như beta-carotene, vitamin C và vitamin E, có thể bảo vệ tế bào gan khỏi stress oxy hóa cũng như viêm nhiễm. Thêm vào món canh, luộc, hấp hoặc sinh tố, salad để tận dụng lợi ích dinh dưỡng của rau cải bó xôi.
Cải bắp
Cải bắp chứa vitamin C cùng các chất chống oxy hóa khác giúp bảo vệ gan khỏi stress oxy hóa và tổn thương. Tiêu thụ loại rau này thường xuyên còn hỗ trợ làm tăng hoạt động của hệ thống enzyme giải độc tự nhiên của gan.
Cải bắp
Cải bắp chứa vitamin C cùng các chất chống oxy hóa khác giúp bảo vệ gan khỏi stress oxy hóa và tổn thương. Tiêu thụ loại rau này thường xuyên còn hỗ trợ làm tăng hoạt động của hệ thống enzyme giải độc tự nhiên của gan.
