Buổi sáng đầu tuần tại một trung tâm dịch vụ việc làm, giữa dòng người đến tìm cơ hội mới, một người quen của tôi 41 tuổi lặng lẽ ngồi trước màn hình tra cứu tuyển dụng.
Nhìn vào hồ sơ của anh, ít ai nghĩ đây là một người đang thất nghiệp. Tốt nghiệp đại học, gần 17 năm làm việc trong lĩnh vực sản xuất, từng quản lý hàng trăm lao động, từng được xem là nhân sự nòng cốt của doanh nghiệp.
Thế nhưng sau hơn ba tháng gửi hồ sơ đến hàng chục công ty, thứ anh nhận lại chủ yếu là sự im lặng.
Có doanh nghiệp không phản hồi. Có doanh nghiệp lịch sự cảm ơn rồi từ chối. Cũng có nơi thẳng thắn cho biết họ ưu tiên ứng viên trẻ hơn. Một vài cuộc phỏng vấn hiếm hoi mang đến hy vọng, nhưng mức lương được đề xuất chỉ bằng một nửa thu nhập trước đây.
Sau mỗi lần như vậy, người đàn ông từng tự tin điều hành cả một phân xưởng lại lặng lẽ trở về nhà với nỗi lo ngày một lớn hơn: Tiền học của con, khoản vay ngân hàng chưa trả hết, chi phí sinh hoạt của cả gia đình và câu hỏi ngày càng khó trả lời: “Bao giờ mình mới có việc trở lại?”.
Câu chuyện của người quen tôi không phải là trường hợp cá biệt. Tại nhiều địa phương, đặc biệt là các trung tâm kinh tế lớn, ngày càng nhiều lao động trong độ tuổi từ 35 đến 45 phải đối mặt với tình trạng thất nghiệp kéo dài hoặc buộc phải chấp nhận những công việc có thu nhập và vị thế thấp hơn rất nhiều so với trước.
Nghịch lý của thị trường lao động hiện nay nằm ở chỗ: Nhóm tuổi 35-45 vốn được xem là “độ chín vàng” của một đời nghề nghiệp lại đang trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất trước những biến động kinh tế và sự thay đổi của công nghệ.
Họ không còn quá trẻ để chấp nhận mức lương khởi điểm thấp, cũng chưa đủ lớn tuổi để được hưởng các chính sách an sinh dành cho lao động cao tuổi. Họ đứng ở khoảng giữa của cuộc đời, nơi áp lực gia đình lớn nhất, trách nhiệm nặng nề nhất, nhưng cũng là nơi nguy cơ bị đào thải xuất hiện rõ rệt nhất.
Phía sau những con số thống kê về thất nghiệp là hàng nghìn câu chuyện chưa được kể. Đó là những người cha thức trắng đêm tính toán chi tiêu để không ảnh hưởng đến việc học của con. Là những người mẹ âm thầm cắt giảm mọi khoản chi tiêu cá nhân để duy trì cuộc sống gia đình. Là những lao động từng tự hào vì có thể chăm lo cho cha mẹ già, nay phải loay hoay tìm kiếm cơ hội mới trong một thị trường ngày càng khắt khe.
Họ không sợ làm việc vất vả. Điều khiến họ lo lắng nhất là cảm giác kinh nghiệm và sự cống hiến của nhiều năm lao động dường như đang bị định giá thấp hơn tuổi tác ghi trên căn cước công dân. Đây không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân. Đây là tín hiệu cho thấy thị trường lao động đang đứng trước một thách thức mới.
Nhưng với những người đang ở độ tuổi 35-45, thất nghiệp không chỉ là câu chuyện của riêng họ. Đó là biến cố tác động trực tiếp đến cả một gia đình đang phụ thuộc vào nguồn thu nhập của họ. Đây là giai đoạn mà nhiều người đang ở đỉnh cao trách nhiệm của cuộc đời.
Mỗi sáng thức dậy, điều họ nghĩ đến không chỉ là công việc của bản thân mà còn là khoản học phí sắp đến hạn của con, tiền thuê nhà hoặc tiền trả góp căn hộ, chi phí chăm sóc cha mẹ già, những khoản bảo hiểm, viện phí, điện nước và vô số chi tiêu không thể trì hoãn.
Ở tuổi này, phía sau một người lao động không còn là những ước mơ cá nhân đơn thuần, mà là cả một gia đình đang trông chờ vào sự ổn định của họ. Chính vì vậy, nếu với người trẻ, một tháng thất nghiệp có thể là khoảng thời gian nghỉ ngơi để suy nghĩ về hướng đi mới, thì với nhiều lao động trung niên, một tháng không có thu nhập đã là áp lực hiện hữu trong từng bữa cơm gia đình.
Ba tháng thất nghiệp có thể khiến các khoản tiết kiệm tích góp nhiều năm bắt đầu cạn dần. Sáu tháng không tìm được việc làm phù hợp có thể buộc cả gia đình phải thay đổi kế hoạch tài chính, cắt giảm những nhu cầu thiết yếu, thậm chí đối mặt với nguy cơ nợ nần.
Tuy nhiên, điều khiến nhiều lao động tuổi 35-45 lo lắng nhất không hẳn là việc mất đi một công việc. Điều đáng sợ hơn là cảm giác không nhìn thấy điểm kết thúc của hành trình tìm việc. Họ gửi hàng chục hồ sơ, rồi hàng trăm hồ sơ. Họ tham gia nhiều cuộc phỏng vấn. Họ chấp nhận giảm kỳ vọng về vị trí, thu nhập, thậm chí sẵn sàng bắt đầu lại ở những công việc trước đây chưa từng nghĩ tới. Nhưng đáp lại nhiều khi chỉ là những email từ chối ngắn gọn hoặc sự im lặng kéo dài.
Mất việc ở tuổi 40 không chỉ là mất thu nhập. Đó còn là cú sốc tâm lý. Nhiều người từng là quản lý. Từng có vị trí. Từng được tôn trọng. Bỗng nhiên phải bắt đầu lại. Không ít người rơi vào trạng thái mất tự tin. Ngại gặp bạn bè. Ngại tham gia các cuộc họp mặt. Ngại trả lời câu hỏi: “Dạo này anh làm ở đâu?”.
Nhiều nghiên cứu cho thấy thất nghiệp kéo dài có thể ảnh hưởng mạnh tới sức khỏe tinh thần, hạnh phúc gia đình và chất lượng cuộc sống. Những tổn thương này thường không xuất hiện trên các báo cáo thống kê. Nhưng lại hiện hữu trong hàng nghìn gia đình.
Đừng chỉ hỗ trợ thất nghiệp, hãy giúp người lao động có cơ hội bắt đầu lại
Trong nhiều năm qua, chính sách bảo hiểm thất nghiệp đã trở thành một điểm tựa quan trọng đối với hàng triệu người lao động khi gặp biến cố mất việc làm. Khoản trợ cấp ấy giúp họ trang trải phần nào chi phí sinh hoạt, giảm bớt áp lực tài chính trong giai đoạn khó khăn và có thêm thời gian tìm kiếm công việc mới. Đó là một chính sách nhân văn và cần thiết.
Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường lao động đang thay đổi nhanh chóng bởi chuyển đổi số, tự động hóa và những biến động kinh tế khó lường, chỉ hỗ trợ thu nhập tạm thời thôi là chưa đủ. Điều mà nhiều lao động trung niên lo lắng nhất không phải là làm thế nào để vượt qua một hay hai tháng thất nghiệp. Điều họ trăn trở là liệu mình còn chỗ đứng nào trong thị trường lao động của ngày mai hay không.
Sau nhiều năm gắn bó với một ngành nghề, không ít người bất ngờ nhận ra những kỹ năng từng giúp họ thành công đang dần trở nên lạc hậu trước những yêu cầu mới của doanh nghiệp. Khoản trợ cấp thất nghiệp rồi cũng sẽ hết, nhưng nỗi lo về tương lai nghề nghiệp có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm nếu họ không được hỗ trợ đúng cách.
Chính vì vậy, đã đến lúc chính sách lao động cần dịch chuyển từ tư duy “hỗ trợ người lao động khi họ mất việc” sang tư duy “giúp người lao động sớm tìm được cơ hội mới”. Đây không chỉ là sự thay đổi về cách thức hỗ trợ, mà còn là sự thay đổi trong cách nhìn nhận về giá trị của người lao động. Mục tiêu cuối cùng không phải là giúp họ tồn tại trong thời gian thất nghiệp, mà là giúp họ tự tin quay trở lại làm việc, tiếp tục đóng góp cho gia đình và xã hội.
"Tôi nghĩ 5 là mốc điểm trung bình, điểm số khảo sát môn Toán của học sinh Hà Nội là 4,75 phản ánh trình độ chung của học sinh, là thấp hơn trung bình một chút.
Điều này có thể do chương trình của chúng ta quá khó hay không? Nội dung nào quá khó thì nên đẩy lên mức đại học, chương trình lúc đó sẽ đúng với các em thật sự có nhu cầu học cao hơn".
Độc giả Ngọc Vy bình luận như trên, sau thông tin Điểm Toán của học sinh Hà Nội 'kẹt ở mốc 3-5'. Điểm trung bình trong bài khảo sát môn Toán của gần 120.000 học sinh lớp 12 ở Hà Nội là 4,75, hơn 40% "kẹt ở mốc 3-5", Sở Giáo dục coi đây là điểm nghẽn lớn nhất, yêu cầu phụ đạo bắt buộc.
Trưởng phòng Giáo dục trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, công bố kết quả khảo sát học sinh lớp 12 của thành phố vào tháng trước.
Ông cho rằng "điểm nghẽn" lớn nhất nằm ở môn Toán, khi điểm trung bình của học sinh là 4,75, giảm 0,35 so với kỳ khảo sát năm ngoái. Nếu tính riêng khối trường công lập, số điểm giảm gần 0,5.
Phân tích kỹ hơn, ông Nhâm cho biết phổ điểm Toán lệch trái, "kẹt ở mốc 3-5 điểm", với hơn 40% đạt điểm trong khoảng này. Không học sinh nào được 10 điểm.
Trong khi đó, ở Hà Nội, số liệu từ cuối năm ngoái cho biết thủ đô có khoảng 15.000 trung tâm dạy thêm, các độc giả thắc mắc vì sao học sinh học nhiều nhưng điểm thấp:
Độc giả nickname King of Chess: "Bây giờ các cháu học quá nhiều, học tối ngày, học đến mức ăn không ngon, ngủ cũng ám ảnh thành tích, vẫn không có thời gian học kỹ năng sống và học làm việc nhà. Sáng dậy thì lờ đờ, rồi kết quả khảo sát thì như trên?".
Độc giả nickname Pvsryd thắc mắc: "Khảo sát liệu có đúng và khách quan không? Điểm số trung bình trong học bạ toàn khá giỏi, khó mà kiểm được em nào học lực trung bình, yếu mà tại sao khảo sát lại thấp vậy?".
Độc giả nickname manhhung813 lo ngại: "Chương trình giáo dục phải phù hợp, nếu học sinh điểm nơi thấp nơi cao thì xem xét lại khu vực điểm thấp để phụ đạo, còn đây thấp đều chứng tỏ chương trình quá nặng, học cả ngày như vậy mà còn yêu cầu phụ đạo.
Phụ đạo chỉ dành cho thiểu số học sinh quá yếu ở một số nơi vùng sâu xa chứ ngay thủ đô mà yêu cầu rà soát để phụ đạo thì không thể hiểu nổi".
Theo Trưởng phòng Giáo dục trung học, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội một trong những lý do chính khiến điểm Toán thấp là học sinh chưa thích ứng tốt với dạng trắc nghiệm đúng/sai và trả lời ngắn.
Một số độc giả đặt vấn đề về việc thi Toán bằng trắc nghiệm. Độc giả nickname tdlong91nd nói:
"Môn Toán là môn thiên hướng phân tích logic, nên tốt nhất giữ nguyên hình thức tự luận hơn là trắc nghiệm. Theo suy nghĩ của tôi, nếu tập trung luyện thi theo hình thức thi trắc nghiệm thì các thầy cô sẽ hướng tới luyện dập khuôn theo bộ đề, và nó mang hơi hướng học vẹt hơn là vận dụng khả năng phân tích.
Trước kia, khi tự mình vắt óc suy nghĩ và giải ra được một bài đại số hoặc hình học, nó mang lại cảm giác hưng phấn không khác gì được tặng một món quà bất ngờ như ý.
Giờ với hình thức kiểm tra, thi trắc nghiệm, thì chắc chắn các dạng bài thử thách một chút sẽ bị giảm số lượng đi đáng kể. Thử hỏi, khi gặp một bài khó, khi làm tự luận thì học sinh sẽ phải cố gắng giải ra bằng được, còn khi làm trắc nghiệm, học sinh có khả năng dễ từ bỏ hơn là kiên nhẫn, và chọn bừa một trong bốn đáp án, phó mặc cho hên xui".
Đồng quan điểm, độc giả Gàn: "Với Toán, một bộ môn đòi hỏi tư duy logic, phát triển phương pháp giải quyết vấn đề, năng lực diễn giải và lập luận mà nếu quá lạm dụng theo kiểu trắc nghiệm (tức là kích thích phát triển khả năng thuộc công thức, nhớ dạng bài, tính nhẩm nhanh, kèm theo một số mẹo mực...) thì theo tôi là làm suy giảm kỹ năng tư duy toán học đúng nghĩa".
Sắp tới, Sở sẽ gặp riêng những trường có kết quả thấp để tìm giải pháp nâng cao chất lượng học sinh trước kỳ thi tốt nghiệp THPT.
Độc giả nickname anhgunner93hn nói: "Nếu các em có kế hoạch ôn tập hợp lý có lẽ vẫn tăng được điểm, không nên quá căng thẳng với kết quả thi thử lúc này. Điều cần làm là từ bài thi phân tích ra điểm chưa đạt được và khắc phục. Đây là lúc cần bản lĩnh và sự chính xác trong ôn tập
Còn khoảng hơn hai tháng nữa, hy vọng các em cố gắng củng cố kiến thức. Chỗ nào nắm kỹ kiến thức rồi thì ôn tập ở mức khá để chắc điểm trong tay. Chỗ nào chưa hiểu hoặc còn lờ mờ thì vừa ôn tâp một mình vừa phải trao đổi với thầy giáo hoặc bạn bè, theo nguyên tắc nếu đang ở mức 4 điểm thì cố gắng ôn lên 5,5 hay 6 điểm còn nếu đang được 5,5 hay 6 thì cố gắng lên 7 điểm.
Có lẽ đây là lần đầu tiên các em chuyển từ làm đề ở nhà sang làm đề ở phòng thi, nên kết quả có kém hơn cũng là điều dễ hiểu. Điều quan trọng là biết mình đang ở đâu để có kế hoạch ôn tập hợp lý".
Năm ngoái, hơn 120.000 học sinh Hà Nội dự thi tốt nghiệp THPT, chiếm khoảng 1/10 cả nước. Điểm Toán trung bình của học sinh thủ đô là 5,29, đứng thứ 2/34 tỉnh, thành.
Ở cấp độ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế, học sinh thủ đô luôn trong nhóm đạt thành tích tốt, gồm các môn Toán, khoa học tự nhiên/
Tác giả cho rằng: Thay vì nghỉ 30 - 45 phút ăn trưa thì tốn từ 1h30 đến 2h đồng hồ để ăn trưa và ngủ. Dậy lúc 1h30 chiều thì tốn thêm 15 - 20 phút rửa mặt, đi vệ sinh, rửa tay. Thì 2h mới làm. Rồi đến 5h00 rục rịch về. Vậy là làm việc có 5 - 6h".
Tôi hoàn toàn không đồng ý với quan điểm này bởi lập luận như vậy là đang đánh đồng giữa việc sử dụng thời gian thiếu hiệu quả với bản thân giấc ngủ trưa.
Ở nhiều công ty tại Việt Nam, ngày làm việc bắt đầu từ 7h30 sáng, thậm chí sớm hơn. Người lao động phải thức dậy từ 5h30 hoặc 6h để chuẩn bị, đưa con đi học, di chuyển đến nơi làm việc. Đến 11h30 trưa, họ đã trải qua khoảng 4 tiếng làm việc liên tục.
Trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, nhiệt độ ngoài trời có thể lên tới 35-40 độ C, việc cơ thể xuất hiện cảm giác mệt mỏi vào giữa ngày là điều bình thường. Một giấc ngủ ngắn 20-30 phút không phải biểu hiện của sự lười biếng mà là nhu cầu sinh lý tự nhiên giúp phục hồi sự tỉnh táo.
Thực tế, rất ít người ngủ đến 1h30 rồi mất thêm nửa tiếng để vệ sinh cá nhân như ví dụ được đưa ra. Phần lớn nhân viên ăn trưa, nghỉ ngơi một chút rồi trở lại làm việc đúng giờ.
Nếu có những nơi quản lý lỏng lẻo khiến thời gian nghỉ bị kéo dài quá mức, vấn đề nằm ở cách tổ chức lao động chứ không nằm ở giấc ngủ trưa. Nếu chỉ cần ngồi lâu là hiệu quả, những quốc gia làm việc nhiều giờ nhất thế giới đã phải là những nền kinh tế năng suất nhất thế giới.
Trong khi đó, nhiều nghiên cứu trong nhiều năm qua đều cho thấy sau một ngưỡng nhất định, thời gian làm việc tăng lên nhưng hiệu quả lại giảm xuống. Một nhân viên tỉnh táo, tập trung trong 6 giờ có thể tạo ra nhiều giá trị hơn một người ngồi đủ 8 tiếng nhưng liên tục mệt mỏi, mất tập trung hoặc xử lý công việc trong trạng thái uể oải.
Thêm vào đó, cũng cần nhìn vào bối cảnh địa lý cụ thể: Nhiều quốc gia châu Âu bắt đầu ngày làm việc lúc 9h sáng. Mùa đông, mặt trời mọc muộn. Điều kiện khí hậu ôn hòa hơn giúp cơ thể ít bị tiêu hao năng lượng bởi nhiệt độ cao.
Trong khi đó, Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới. Mặt trời mọc sớm, thời gian nắng kéo dài, độ ẩm cao. Nhịp sinh hoạt tự nhiên của người dân cũng khác.
Không phải ngẫu nhiên mà ở nhiều nước có khí hậu nóng như Tây Ban Nha, Italy hay một số quốc gia Mỹ Latin từng tồn tại văn hóa nghỉ trưa kéo dài. Tôi nghĩ đó là sự thích nghi với môi trường sống chứ không phải dấu hiệu của sự chậm phát triển.
Trước đây tôi hay đi tuyến Cần Giờ sang Vũng Tàu, tuy thú vị nhưng mất thời gian gấp đôi bình thường. Biết tin có tuyến xe buýt 172 (Bến Thành - bến xe Vũng Tàu), chúng tôi háo hức lên kế hoạch đi thử.
Trước khi đi, tôi lên mạng tìm hiểu và cẩn thận nhắn tin hỏi tổng đài vị trí trạm xe gần nhà nhất. Nhân viên tổng đài báo trạm ở "Chung cư New City". Tôi bắt xe công nghệ đến nơi mới biết đó là điểm dừng của xe lượt về TP.HCM, còn điểm đón đi Vũng Tàu ở bên kia đường. Đại lộ Mai Chí Thọ là con đường lớn, mỗi lần đi không đúng vị trí thì rất khó sang đường. May nhờ tài xế xe công nghệ rành đường, chạy lòng vòng 15 phút tôi mới đến đúng trạm đón.
Địa chỉ ghi trên bảng trạm chờ là "Cây xanh số 372, Mai Chí Thọ". Với địa chỉ này, Google Map không thể định vị, bởi vị trí chính xác của điểm đó phải là số 388 Mai Chí Thọ. Chúng tôi đứng đọc bảng thông tin thì ghi là 10 phút một chuyến nhưng đợi hơn một tiếng dưới trời nắng chang chang không có chuyến xe nào. Cuối cùng chúng tôi phải lội bộ một cây số tới trạm bắt xe khách đi Vũng Tàu.
Lần thứ hai, chúng tôi hỏi tổng đài kỹ hơn về chuyến xe và ra trạm đợi, khoảng hơn 30 phút sau thì có xe. Hôm đó là ngày 30 Tết nên xe rất vắng vì tuyến này chủ yếu chở khách đi làm ở Trung tâm hành chính. Tuy nhiên, tài xế chạy giữa đường thì lại ngừng ở trạm dừng chân dù trong lịch trình chuyến xe không có. Tôi hỏi tổng đài thì tổng đài cũng xác nhận là tuyến 172 này chạy suốt.
Lượt về, chúng tôi ra bến, cũng phải đợi hơn một tiếng mới có xe dù đến đúng giờ. Một gia đình khác đứng đợi ở trạm quốc lộ 51 thì cũng phải đợi dưới trời nắng gay gắt mà không có cột biển báo, không có mái che.
Sau này, khi hỏi những bạn rành xe buýt, tôi được biết do số lượng xe chưa đủ, tài xế cũng thiếu nên tuyến 172 chỉ chạy vào giờ cao điểm. Dịp Tết thì tài xế nghỉ về quê nhiều nên còn bỏ chuyến, xe nằm trong bến. Gần đây đã có thông tin tuyến xe buýt 172, 171 hè năm 2026 sẽ đổi sang xe Kim Long B40ev lớn hơn.
Chúng tôi mong là ngoài nâng cấp xe chất lượng tốt còn phải tăng số chuyến, các trạm dừng phải có cột chờ kèm địa chỉ chính xác để khách tìm trên Google map và bắt xe công nghệ đến trạm thuận tiện. Song song đó, cần có truyền thông nhiều hơn nữa về tuyến xe buýt này, trong dịp tết xe miễn phí vé hoàn toàn trong 3 ngày nhưng rất ít khách đi dù rất đông người kéo đến Vũng Tàu du lịch.
