Theo TS Joseph A.Farsakh, chuyên gia về Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS, Mỹ), đến đầu năm 2026, mối quan hệ giữa Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh đã vượt xa thỏa thuận cũ về dầu mỏ để được đảm bảo an ninh. Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar đã cam kết tổng cộng khoảng 2.500 tỉ USD cho các khoản đầu tư công nghệ liên kết với Mỹ.
Trong đó, Amazon đã cam kết đầu tư 5,3 tỉ USD cho một trung tâm AI ở Riyadh (Ả Rập Xê Út). NVIDIA đã cung cấp tới 600.000 bộ xử lý đồ họa (GPU) thông qua hợp tác với công ty Humain (Ả Rập Xê Út). MGX (UAE) đã trở thành đối tác sáng lập trong Dự án Stargate cùng với OpenAI, SoftBank và Oracle. Qua các dự án đã công bố, Ả Rập Xê Út, Qatar và UAE đang cùng nhắm mục tiêu xây dựng năng lực tính toán AI đạt công suất từ 8 – 10 gigawatt.
Tất cả nằm trong mục tiêu định hình vùng Vịnh sẽ trở thành một khu vực đóng vai trò then chốt về ngành trí tuệ nhân tạo (AI) trong tương lai. Nhiều năm qua, các nước ở khu vực này đã tính toán đến chiến lược phát triển kinh tế khi nguồn dự trữ dầu mỏ và khí đốt cạn kiệt. Điển hình, Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar đầu tư rất nhiều về mảng du lịch khi cho ra đời nhiều hãng hàng không có quy mô lớn và định hình như một điểm đến du lịch. Tuy nhiên, việc mở rộng sang các lĩnh vực như vậy là chưa đủ đảm bảo cho tương lai kinh tế bền vững thời hậu dầu khí.
Trong bối cảnh đó, chiến lược phát triển ngành AI là một lựa chọn tối ưu và mang tính sống còn vì nhiều lý do, theo phân tích của chuyên gia Mohammed Soliman (thuộc Viện Trung Đông).
Thứ nhất, không giống như các quỹ đầu tư mạo hiểm theo đuổi lợi nhuận trong ngắn hạn, UAE, Ả Rập Xê Út và Qatar đầu tư ở tầm mức quốc gia theo một chiến lược lâu dài. Thêm vào đó, nguồn vốn của những nước này hoàn toàn đủ sức để theo đuổi lâu dài với cam kết bền vững.
Thứ hai, các nước trên có lợi thế về mặt chi phí khi theo đuổi lĩnh vực này. Cụ thể, một trong những chi phí quan trọng để xây dựng các hệ thống tính toán AI quy mô lớn chính là nguồn năng lượng. Trong khi đó, vùng Vịnh sở hữu nguồn điện rẻ nhất và dồi dào nhất hành tinh. Ngoài dầu thô, vùng Vịnh đang trải qua một bước ngoặt lớn hướng tới đa dạng hóa năng lượng: hạt nhân, năng lượng tái tạo và khí đốt tự nhiên để cung cấp năng lượng đáng tin cậy, giá cả phải chăng cần thiết cho việc đào tạo và triển khai các mô hình ngôn ngữ lớn trên quy mô lớn. Đây là lợi thế cực kỳ quan trọng. Rồi AI ở giai đoạn triển khai đòi hỏi nhiều tính toán nhưng tỷ suất lợi nhuận lại thấp, nên nếu càng có chi phí thấp thì càng có ưu thế.
Thứ ba, Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar có lợi thế để tiếp cận thị trường rộng lớn bao gồm Nam Á, Đông Phi, Địa Trung Hải. Trong khi đó, các trung tâm dữ liệu từ Mỹ hay châu Âu sẽ bị hạn chế trong việc kết nối các khu vực xa.
Các “đại gia Ả Rập” xem AI là chiến lược sống còn cho việc phát triển kinh tế trong tương lai.
Tuy nhiên, TS Joseph A.Farsakh cho rằng cuộc chiến Iran đang đe dọa tham vọng AI của các nước Ả Rập trên.
Cụ thể, các cuộc tấn công của Iran vào cơ sở hạ tầng năng lượng, cảng, mạng lưới hàng không và các thành phố lớn ở vùng Vịnh đã chỉ ra nguy cơ bất ổn quân sự có thể đe dọa các hạ tầng cần thiết cho việc vận hành các trung tâm AI. Không chỉ vậy, trong cuộc chiến này, đã có đến 3 cơ sở vận hành dịch vụ đám mây – vốn cần thiết cho ngành AI – của Amazon ở khu vực (bao gồm 2 cơ sở ở UAE và 1 cơ sở ở Bahrain) bị tấn công gây hư hại nghiêm trọng, khiến Amazon từng đề xuất di dời hoạt động của các cơ sở ra khỏi khu vực. Bên cạnh đó, các cơ sở hạ tầng về dịch vụ đám mây có thể xử lý cả thông tin, tính toán liên quan quân sự. Nên đối phương có thể cho rằng các cơ sở không phải là hạ tầng dân sự để hạn chế tấn công khi xảy ra xung đột.
Các tuyến cáp ngầm kết nối các cơ sở vùng Vịnh với châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á đi qua biển Đỏ và eo biển Hormuz đều là những khu vực dễ bị tổn thương khi xảy ra xung đột ở vùng Vịnh. Sự bất ổn còn khiến nguồn nhân lực trình độ cao có thể rời khỏi các quốc gia vùng Vịnh và hạn chế đến đây làm việc, ảnh hưởng nghiêm trọng các dự án AI tại các nước này.
Từ các thực tế vừa nêu, TS Joseph A.Farsakh cho rằng các nước vùng Vịnh cần phải đánh giá lại chiến lược tham vọng liên quan AI.
Trong khi đó, chuyên gia Mohammed Soliman lại có cái nhìn tích cực hơn. Ông chỉ ra Ukraine có thể là bài học quan trọng để Ả Rập Xê Út, UAE và Qatar xử lý các rủi ro. Vị chuyên gia chỉ ra rằng sau khi bị Nga tấn công vào tháng 2.2022, Ukraine trong 3 tháng đã nhanh chóng chuyển khoảng 15 petabyte dữ liệu từ hơn 50 tổ chức sang các máy chủ đám mây nước ngoài ngoài tầm với của tên lửa Nga. Không những vậy, chính quyền Kyiv đã nhanh chóng tái cấu trúc hạ tầng đám mây, dữ liệu đủ sức trụ vững trước các đòn tấn công của Moscow ngay cả khi lưới điện của Ukraine bị đánh phá nghiêm trọng. Chuyên gia Soliman cho rằng các nước Ả Rập không phải từ bỏ tham vọng về AI, mà chỉ cần hiệu chỉnh chương trình phát triển để phòng ngừa rủi ro.
Ngày 18-7, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi thông báo Tehran đã đình chỉ việc thực hiện các cam kết trong bản ghi nhớ (MOU) với Washington sau khi "Mỹ vi phạm các cam kết của họ".
"Mỹ đã vi phạm và đình chỉ toàn bộ các cam kết của họ theo khuôn khổ Bản ghi nhớ Islamabad. Chúng tôi cũng đã đình chỉ các cam kết của mình, không còn thực hiện chúng nữa và đang tập trung bảo vệ đất nước" - ông Gharibabadi lập luận trong tuyên bố được Hãng tin Fars của Iran đăng tải.
Theo Thứ trưởng Gharibabadi, tiến trình đàm phán gián tiếp giữa Iran và Mỹ - do Qatar và Pakistan làm trung gian - hiện gần như rơi vào bế tắc. Ông khẳng định ưu tiên của Tehran hiện nay là bảo vệ đất nước và sẽ đáp trả kiên quyết mọi hành động mà Iran coi là gây hấn từ phía Mỹ.
Trước đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cũng tuyên bố Tehran chưa có kế hoạch nối lại đàm phán và sẽ tiếp tục tập trung vào công cuộc bảo vệ đất nước.
Căng thẳng tại Trung Đông đang gia tăng dù Mỹ và Iran đã ký MOU một tháng trước, trong đó hai bên cam kết sẽ chấm dứt giao tranh trên mọi mặt trận. Sau đó hai nước bước vào giai đoạn đàm phán 60 ngày để đạt thỏa thuận cuối cùng.
Ngày 18-7, Iran đã tấn công các cơ sở hạ tầng tại vùng Vịnh và dọa tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn nhằm đáp trả đêm không kích thứ bảy liên tiếp của Mỹ vào Iran.
"Iran sẽ không còn chỉ giới hạn ở các biện pháp đáp trả tương xứng và sẽ không còn ranh giới chính trị nào được an toàn" - Thiếu tướng Mohsen Rezaei, cố vấn quân sự cấp cao của Lãnh tụ tối cao Iran, tuyên bố.
Ông cho biết Tehran sẽ nối lại "các chiến dịch tấn công tổng lực" nếu Mỹ tiếp tục không kích Iran thêm hai hoặc ba ngày nữa.
Ông David Khalfa, chuyên gia về Trung Đông tại Quỹ Jean-Jaurès có trụ sở ở Paris, nhận định ngày càng nhiều cơ sở hạ tầng chiến lược đang bị cuốn vào cuộc xung đột.
"Nghịch lý là trong khi xung đột tiếp tục leo thang, không bên nào thực sự có lợi ích chiến lược nếu để tình trạng này kéo dài. Tuy nhiên, cả hai đều xem bất kỳ sự thỏa hiệp nào là một hình thức đầu hàng" - ông Khalfa chia sẻ trên Hãng tin AFP.
Viết trên mạng xã hội Truth Social vào sáng qua (10.4, theo giờ VN), Tổng thống Mỹ Donald Trump cáo buộc: "Iran đang làm rất tệ, thậm chí có người cho là thiếu trung thực, đối với việc cho phép tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz. Đó không phải là thỏa thuận mà chúng tôi đã đạt được!".
Trước đó vài giờ, ông Trump viết: "Có thông tin cho rằng Iran đang thu phí từ các tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz. Họ không nên làm vậy, và nếu có, họ nên dừng lại ngay lập tức!".
Thực tế, sau khi lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran được công bố, thì theo số liệu được công bố bởi Công ty nghiên cứu dữ liệu hàng hải Lloyd's List Intelligence, ngày 8.4 và 9.4 lần lượt chỉ có 6 và 3 tàu đi qua eo biển Hormuz. Tương tự, một nghiên cứu của BBC cũng chỉ ra hơn 12 tiếng sau khi lệnh ngừng bắn được công bố, đến 14 giờ ngày 8.4 chỉ có 3 tàu "thông chốt" qua eo biển này. Các con số vừa nêu vẫn quá thấp so với mức trung bình khoảng 130 tàu qua lại eo biển Hormuz mỗi ngày trước khi xung đột nổ ra. Thậm chí, mật độ tàu "thông chốt" vài ngày qua còn thấp hơn số lượng 71 tàu qua eo biển từ ngày 30.3 - 5.4 khi Iran nới lỏng một phần eo biển Hormuz.
Việc tàu qua eo biển Hormuz vẫn còn hạn chế là vì nhiều nguyên nhân. Trước hết, tuyên bố ngừng bắn được ban hành thì hầu hết tàu hàng vẫn chờ đánh giá từ các hãng bảo hiểm hàng hải đánh giá rủi ro. Phần lớn các tàu chỉ có thể "thông chốt" nếu các hãng bảo hiểm đồng ý chịu trách nhiệm sau khi đánh giá rủi ro. Quá trình này đòi hỏi thời gian.
Bên cạnh đó, Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố bản đồ hàng hải mới ở khu vực eo biển Hormuz. Theo đó, hải trình mà các tàu thường qua lại trước khi cuộc xung đột nổ ra sẽ gặp phải khu vực đã bị cài thủy lôi. Chính vì thế, các tàu phải lưu thông theo hải trình do IRGC hướng dẫn. Hải trình mới khá gần với các căn cứ hải quân của Iran, nên Tehran dễ dàng kiểm soát việc di chuyển của các tàu, thậm chí trở thành tiền đề quan trọng khi áp dụng thu phí. Các tàu phải làm thủ tục xin phép với Iran để có thể qua eo biển.
Giới phân tích lo ngại lưu lượng tàu qua Hormuz chỉ tăng nhanh trở lại sau khi Iran hoàn thiện chương trình thu phí đối với các tàu đi qua eo biển này. Việc Iran thu phí lại đặt ra một rắc rối khác cho các tàu. Đó là IRGC bị Mỹ và châu Âu đưa vào danh sách các nhóm khủng bố, nên nếu các tàu chi tiền cho IRGC để được "thông chốt" thì số tiền này không được các hãng bảo hiểm của Mỹ và châu Âu chi trả.
Với tình hình tàu qua eo biển Hormuz vẫn rất hạn chế, thì có lẽ cần một khoảng thời gian mới có thể giải tỏa hết khoảng hơn 800 tàu còn bị mắc kẹt tại vùng biển này. Không những vậy, ngay cả khi eo biển Hormuz dần bình thường hóa trở lại thì vẫn cần một khoảng thời gian nhất định để các quốc gia trong khu vực nối lại việc khai thác và chế biến dầu khí vốn bị ngưng trệ suốt thời gian qua. Thêm vào đó, việc đàm phán giữa Mỹ và Iran cũng đang gặp nhiều thách thức.
Trước thực tế trên, nguồn cung dầu và khí hóa lỏng vẫn chưa có những diễn biến thực sự khả quan. Cho nên, giá dầu Brent và WTI hôm qua (10.4) đã tăng trở lại lên mức xấp xỉ 100 USD/thùng sau khi xuống còn khoảng 90 USD/thùng nhờ lệnh ngừng bắn.
Ảnh hưởng của cuộc chiến Iran đối với kinh tế thế giới ngày càng thêm sâu sắc. Hôm qua, AFP dẫn lời Giám đốc điều hành Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva thông báo hạ mức dự báo tăng trưởng kinh tế toàn cầu năm nay. Bà cho rằng cuộc chiến đã khiến cho chi phí năng lượng tăng vọt, thiệt hại cơ sở hạ tầng, gián đoạn nguồn cung và sự sụp đổ niềm tin thị trường dẫn đến đè nặng lên tăng trưởng. Điều này tạo ra những "vết xẹo" dài cho nền kinh tế toàn cầu. Bà Georgieva cũng cho biết dự kiến sẽ chuẩn bị từ 20 - 50 tỉ USD để hỗ trợ cán cân thanh toán khẩn cấp cho các quốc gia bị ảnh hưởng bởi chiến tranh. Thêm vào đó, là kế hoạch hỗ trợ khoảng 45 triệu người không được đảm bảo lương thực do cuộc xung đột.
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ tại Trung Đông, ngày 28/4 công bố hình ảnh cuộc đổ bộ và khám xét tàu hàng Blue Star III trên biển Arab. Phương tiện bị nghi là đang di chuyển đến Iran và vi phạm lệnh phong tỏa do Mỹ áp đặt.
Trong video, binh sĩ thuộc Đơn vị Thủy quân lục chiến Viễn chinh (MEU) số 31 triển khai bằng trực thăng từ tàu đổ bộ tấn công USS Tripoli, sau đó đu dây xuống tàu Blue Star III và tiếp cận khoang điều khiển.
"Lực lượng Mỹ đã thả phương tiện sau khi khám xét và xác minh tàu không có kế hoạch cập bến ở Iran", CENTCOM thông báo.
CENTCOM không nêu lý do cụ thể khiến tàu bị nghi ngờ hướng tới Iran. Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy Blue Star III rời cảng Qasim của Pakistan và đang trên hành trình đến cảng Sohar của Oman.
Đây là tàu hàng thứ tư bị kiểm tra kể từ khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa hàng hải nhằm vào Iran, nhưng là trường hợp đầu tiên được trả tự do. Ít nhất ba tàu gồm Touska, Tifani và Majestic X đã bị lực lượng Mỹ bắt giữ.
CENTCOM cho biết chiến dịch phong tỏa đã buộc 39 tàu thay đổi hành trình trong hơn 2 tuần qua, tuyên bố lực lượng Mỹ sẽ tiếp tục thực thi lệnh phong tỏa trên khắp Trung Đông và khẳng định hoạt động này đã "cắt đứt mọi giao thương hai chiều của Iran".
Eo biển Hormuz là tuyến vận tải chiến lược, nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu. Iran đã gần như phong tỏa eo biển này, buộc các tàu thương mại phải xin phép hoặc nộp phí để đi qua và cấm các phương tiện có liên hệ với Mỹ và Israel, cùng những bên khác tham gia vào cuộc xung đột.
Trong khi đó, hải quân Mỹ thực thi lệnh phong tỏa bên ngoài vịnh Oman, cảnh báo sẽ bắt giữ bất cứ tàu nào đến hoặc rời đi từ cảng Iran, cũng như đã nộp phí cho Tehran.
Mỹ cũng mở rộng phạm vi thực thi phong tỏa, cũng như các loại hàng hóa có thể khiến tàu hàng bị kiểm tra hoặc tịch thu nếu liên quan Iran.
Một số chuyên gia hàng hải nhận định kiểm soát toàn bộ lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz là thách thức lớn, đồng thời cho rằng các tàu có thể né tránh bằng cách thay đổi dữ liệu định vị hoặc di chuyển qua vùng biển quốc gia khác.
