Vì sao thần Thoth của Ai Cập được thể hiện dưới dạng cò và khỉ đầu chó?

Loại ung thư nguy hiểm

Theo Viện Hàn lâm Khoa học - Công nghệ Việt Nam, ung thư hạch (u lympho) là bệnh lý ác tính của hệ bạch huyết, xảy ra khi các tế bào lympho phát triển bất thường và mất kiểm soát.

Điều đáng nói là bệnh thường khởi phát âm thầm với những biểu hiện dễ bị bỏ qua như nổi hạch không đau, mệt mỏi hay sụt cân. Dù y học đã có nhiều tiến bộ trong điều trị, hiệu quả vẫn khác nhau rõ rệt giữa các bệnh nhân.

Nguyên nhân được cho là liên quan đến sự khác biệt về gen và tình trạng hoạt động của hệ miễn dịch, những yếu tố chưa được hiểu đầy đủ, đặc biệt trên bệnh nhân Việt Nam.

Trong những năm gần đây, nghiên cứu ung thư hạch đang dần chuyển hướng từ điều trị triệu chứng sang tìm hiểu “gốc rễ” của bệnh ở cấp độ tế bào và di truyền.

Tế bào gốc tạo máu CD34+ là nguồn sinh ra các tế bào miễn dịch cùng với các tế bào như tế bào tua và đại thực bào được xem là những mắt xích quan trọng.

Bên cạnh đó, các gen điều hòa miễn dịch như A20 hay CYLD có thể đóng vai trò quyết định trong việc bệnh tiến triển ra sao và đáp ứng điều trị như thế nào. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa đột biến gen, chức năng tế bào miễn dịch và cơ chế sinh bệnh vẫn còn là khoảng trống lớn.

Xuất phát từ thực tế đó, PGS.TS. Nguyễn Thị Xuân và nhóm nghiên cứu Viện Sinh học - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu vai trò của một số gen điều hòa chức năng tế bào gốc CD34+ và tế bào tua phục vụ công tác điều trị bệnh ung thư hạch".

Nghiên cứu tập trung giải mã các biến đổi gen trên tế bào CD34+ và làm rõ vai trò của các gen điều hòa trong ung thư hạch. Bằng cách kết hợp công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới và chỉnh sửa gen hiện đại, nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ cơ chế bệnh, mở ra hướng tiếp cận điều trị cá thể hóa phù hợp với đặc điểm di truyền của từng bệnh nhân, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị trong tương lai.

Từ phát hiện gen đến gợi mở điều trị trúng đích

Một trong những điểm nổi bật của nghiên cứu là việc giải trình tự hệ gen trên tế bào gốc CD34+, nhóm tế bào rất hiếm nhưng lại được xem là “khởi nguồn” của hệ miễn dịch.

Từ đó, nhóm nghiên cứu đã phát hiện nhiều biến thể gen liên quan trực tiếp đến ung thư hạch, trong đó đáng chú ý là các gen như NCF1, MMP9, VDR và đặc biệt là CNN2, MUC4 những gen xuất hiện với tần suất cao ở bệnh nhân.

Các kết quả này giúp làm rõ hơn bức tranh di truyền của bệnh vốn còn nhiều khoảng trống nhất là trên người Việt Nam.

Nghiên cứu cho thấy, khi hai gen CNN2 và MUC4 hoạt động ở mức thấp, bệnh có xu hướng tiến triển nặng hơn, kèm theo các dấu hiệu như phản ứng viêm tăng hoặc rối loạn các chỉ số máu.

Điều này mở ra khả năng sử dụng các gen này như “tín hiệu cảnh báo sớm”, giúp bác sĩ nhận diện nhóm bệnh nhân nguy cơ cao để có hướng điều trị phù hợp hơn.

Đáng chú ý, việc tập trung vào tế bào CD34+ thay vì chỉ nghiên cứu trực tiếp trên tế bào khối u đã giúp phát hiện những biến thể gen “ẩn” mà trước đây ít được chú ý. Đây được xem là bước tiến quan trọng, góp phần tiếp cận ung thư hạch từ giai đoạn sớm nhất của quá trình hình thành bệnh.

Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Xuân, chính những khác biệt này lý giải vì sao có bệnh nhân đáp ứng điều trị tốt trong khi bệnh nhân khác lại tiến triển nặng hơn. Từ hiểu biết về vai trò của các gen trong hoạt động của hệ miễn dịch, nhóm có thêm cơ sở hướng tới nghiên cứu giải pháp phù hợp hơn cho từng bệnh nhân.

Đặc biệt, nghiên cứu đã chỉ ra rằng gen A20 đóng vai trò như một “công tắc” điều khiển hoạt động của tế bào miễn dịch. Khi gen này hoạt động bất thường, khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư của tế bào tua và đại thực bào bị ảnh hưởng rõ rệt.

Ngược lại, nếu điều chỉnh được hoạt động của gen A20, hiệu quả tiêu diệt tế bào ung thư có thể được cải thiện.

Một phát hiện đáng chú ý khác là sự khác biệt trong tác động của thuốc hóa trị. Nghiên cứu cho thấy, một số thuốc như Doxorubicin không chỉ tiêu diệt tế bào ung thư mà còn “kích hoạt” hệ miễn dịch tham gia vào quá trình này.

Đặc biệt, khi kết hợp với các thuốc nhắm vào đường tín hiệu như Everolimus, hiệu quả điều trị có thể được tăng cường ở những bệnh nhân có bất thường gen nhất định. Đây là cơ sở quan trọng cho việc phát triển các phác đồ điều trị kết hợp, cá thể hóa theo từng bệnh nhân.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng làm rõ vai trò của gen CNN2 trong việc điều hòa hoạt động của tế bào tua, một trong những “chiến binh” quan trọng của hệ miễn dịch. Gen này ảnh hưởng đến nhiều quá trình như viêm, chết tế bào và khả năng đáp ứng miễn dịch, cho thấy tiềm năng trở thành mục tiêu mới trong điều trị.

Các kết quả đã được công bố trên nhiều tạp chí khoa học uy tín trong và ngoài nước, góp phần khẳng định chất lượng và tính hội nhập quốc tế của công trình. Đồng thời, đề tài cũng tham gia đào tạo nguồn nhân lực nghiên cứu trình độ cao, tạo nền tảng cho các hướng nghiên cứu tiếp theo.

Việc giải mã các biến đổi gen trong nhóm tế bào này không chỉ giúp làm rõ cơ chế hình thành bệnh mà còn mở ra hướng điều trị trúng đích, cá thể hóa cho từng bệnh nhân trong tương lai.

Tin Gốc: Dân Trí

Loài chim di cư bền bỉ

Nhắc đến chim sẻ, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến loài chim với bộ lông xám, nhanh nhẹn và sống theo từng đàn đông. Tuy nhiên, có những loài chim sẻ lại nổi bật với bộ lông sặc sỡ, vô cùng đẹp mắt và đối diện với nguy cơ tuyệt chủng do số lượng ngày càng giảm sút.

Loài chim sẻ đồng ngực vàng (tên khoa học Emberiza aureola) là một trong số đó. Đây là loài chim thuộc họ sẻ đồng (Emberiza) và là loài chim di cư đường dài. Chúng được sinh ra ở khu vực Bắc Âu - Á (Nga, Mông Cổ, Triều Tiên, Đông Bắc Trung Quốc, Bắc Nhật Bản), sau đó di cư đến các quốc gia nhiệt đới như Việt Nam, Thái Lan, Myanmar, Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh… để trú đông.

Mỗi năm loài chim này di chuyển hàng nghìn ki-lô-mét, bắt đầu rời nơi sinh sản từ cuối tháng 7, đến trú đông tại những nơi ấm áp và quay lại nơi xuất phát vào mùa xuân năm sau để bắt đầu sinh sản.

Tại Việt Nam, loài chim này được tìm thấy rộng khắp cả nước, từ khu vực Tây Bắc, Đông Bắc, Trung Bộ đến Nam Bộ. Chúng thường làm tổ trên những trảng cỏ, cây bụi nơi trống trải, rừng ngập mặn ven biển… có độ cao dưới 1.370 m.

Sẻ đồng ngực vàng là loài chim có kích thước nhỏ, nhưng nếu xét riêng trong bộ chim sẻ thì đây là loài có kích thước lớn, với chiều dài cơ thể từ 14 đến 16 cm và nặng từ 17 đến 26 g.

Chim trống trong mùa sinh sản sẽ có bộ lông đẹp, nổi bật với khuôn mặt đen; đỉnh đầu, gáy, cánh và lưng màu nâu đậm, có những vạch trắng trên cánh và phần bụng màu vàng tươi với dải màu nâu hạt dẻ ở ngực. Chim trống ngoài mùa sinh sản có bộ lông nhạt hơn. Chim mái có lưng màu nâu xám, phần bụng có lông màu vàng nhạt.

Sẻ đồng ngực vàng làm tổ trên mặt đất để sinh sản tại những khu vực cây bụi thưa thớt, các ruộng lúa khô, bãi lau sậy… gần nguồn nước. Chúng đẻ từ 4 đến 6 trứng mỗi lứa. Thức ăn của loài chim này bao gồm côn trùng và các loại hạt.

Loài chim quý hiếm có tên trong Sách đỏ

Sẻ đồng ngực vàng từng là loài chim rất phổ biến tại châu Âu, với số lượng ước tính lên đến 100 triệu cá thể. Tuy nhiên, số lượng của loài chim này đã bắt đầu sụt giảm nghiêm trọng kể từ năm 2000.

Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), nguyên do khiến số lượng quần thể chim sẻ đồng ngực vàng bị sụt giảm nghiêm trọng vì tình trạng săn bắt quy mô lớn trên đường loài chim này di cư, đặc biệt tại các địa điểm trú đông. Chim thường bị bắt để chế biến thành món ăn hoặc làm vật nuôi do màu sắc bộ lông đẹp mắt.

Ngoài ra, chim cũng bị mất sinh cảnh sống do các hoạt động canh tác nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản của con người.

Năm 2017, IUCN đưa loài chim sẻ đồng ngực vàng vào Sách đỏ, xếp vào nhóm “Cực kỳ nguy cấp”, đối diện với nguy cơ tuyệt chủng cực cao ngoài tự nhiên. Đây là mức cao nhất trong nhóm sinh vật bị đe dọa, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn khẩn cấp để ngăn chặn sự biến mất hoàn toàn.

Nhờ những biện pháp bảo tồn nghiêm ngặt, số lượng cá thể trưởng thành của loài chim sẻ đồng ngực vàng ước tính từ 120.000 đến 1 triệu vào năm 2025. Tuy nhiên, loài chim này vẫn phải đối mặt với tình trạng bị săn bắt số lượng lớn tại nhiều nơi, khiến loài chim này vẫn đang bị xếp vào nhóm “Cực kỳ nguy cấp” trong Sách đỏ của IUCN.

Loài chim được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt

Dù loài chim sẻ đồng ngực vàng di cư đến Việt Nam để trú đông, nhưng hiện tại loài chim này rất khó để bắt gặp tại nước ta do số lượng ngày càng sụt giảm.

Chim sẻ đồng ngực vàng được đưa vào Sách đỏ Việt Nam và cũng được xếp vào nhóm “Cực kỳ nguy cấp”, tương tự như trong Sách đỏ của IUCN.

Theo Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, chim sẻ đồng ngực vàng được xếp vào Nhóm IB, là nhóm các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng rất cao và cần được ưu tiên bảo vệ.

Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm hoàn toàn các hành vi săn bắt, nuôi nhốt, tàng trữ, vận chuyển, tiêu thụ hoặc buôn bán các loài động vật thuộc nhóm IB, ngoại trừ các trường hợp được cấp phép đặc biệt cho mục đích bảo tồn, nghiên cứu khoa học hoặc các hoạt động phi thương mại.

Các hành vi săn bắt, buôn bán, vận chuyển hoặc tiêu thụ động vật thuộc nhóm IB đều bị nghiêm cấm và người vi phạm có thể bị xử phạt từ 500 triệu lên đến hàng tỷ đồng và bị xử phạt tù từ 1 đến 15 năm, tùy thuộc vào mức độ vi phạm.

Do vậy, hành vi săn bắt, vận chuyển, giết hại hoặc tiêu thụ loài chim sẻ đồng ngực vàng là trái pháp luật và bị nghiêm cấm, người dân cần phải nắm rõ để tránh vướng vào vòng lao lý.

Tin Gốc: Dân Trí

Điện thoại thông minh, vật bất ly thân trong cuộc sống hiện đại, đang tiềm ẩn nguy cơ lây lan vi khuẩn và virus đáng báo động.

Một nghiên cứu năm 2022 của Đại học Arizona (Mỹ) tiết lộ, một chiếc điện thoại di động có thể chứa tới hơn 17.000 loại vi khuẩn. Sự lây lan vi sinh vật giữa tay và điện thoại là điều dễ hiểu khi chúng ta sử dụng thiết bị này mọi lúc mọi nơi mà không phải lúc nào cũng rửa tay.

Nhiều người tìm đến ốp lưng và miếng dán màn hình kháng khuẩn với hy vọng giảm thiểu nguy cơ này. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những phụ kiện này không thực sự hiệu quả trong việc giảm đáng kể sự lây lan của vi sinh vật.

Phụ kiện kháng khuẩn chỉ có hiệu quả ngắn ngủi

Một nghiên cứu năm 2019 trên tạp chí “Kiểm soát nhiễm trùng và Dịch tễ học bệnh viện” (Mỹ) đã đánh giá hiệu quả của miếng dán màn hình kháng khuẩn phủ bạc trong môi trường có lượng vi sinh vật cao như bệnh viện.

Kết quả cho thấy, miếng dán có tác dụng giảm lượng vi khuẩn trong 7 ngày đầu, nhưng hiệu quả này biến mất hoàn toàn sau 30 ngày. Hệ vi sinh vật trên màn hình sau 30 ngày tương tự như lúc bắt đầu thí nghiệm, cho thấy miếng dán màn hình kháng khuẩn không phải là giải pháp lâu dài.

Các nhà nghiên cứu khuyến cáo các chuyên gia y tế nên tiếp tục duy trì vệ sinh tay đúng cách và xem xét khả năng điện thoại bị nhiễm khuẩn ngay cả khi có miếng dán màn hình kháng khuẩn.

Mặc dù nghiên cứu này tập trung vào miếng dán màn hình, nhưng có thể suy luận rằng ốp lưng kháng khuẩn cũng sẽ có kết quả tương tự.

Giải pháp hiệu quả: Vệ sinh bằng cồn

Thay vì phụ thuộc vào các phụ kiện kháng khuẩn, các nhà sản xuất điện thoại thông minh như Apple, Google và Samsung đều khuyến nghị sử dụng dung dịch cồn để khử trùng thiết bị.

Cụ thể, khăn lau chứa cồn isopropyl 70% hoặc cồn ethyl 75% được coi là phương pháp hiệu quả và an toàn.

Cách làm sạch điện thoại bằng khăn lau có cồnn

- Sử dụng khăn lau tẩm cồn isopropyl 70% hoặc khăn lau khử trùng chuyên dụng.

- Lau nhẹ nhàng các bề mặt bên ngoài của điện thoại, bao gồm cả màn hình, mặt lưng và các phụ kiện như ốp lưng, miếng dán màn hình.

- Không đổ trực tiếp dung dịch cồn lên thiết bị.

Tránh sử dụng thuốc tẩy, vì có thể làm hỏng điện thoại.

Khả năng kháng khuẩn kéo dài bao lâu?

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cồn isopropanol 70% "rất hiệu quả" trong việc giảm thiểu chất gây ô nhiễm trên bề mặt điện thoại thông minh. Một nghiên cứu năm 2026 trên tạp chí “Kháng thuốc kháng sinh và Kiểm soát nhiễm trùng” (Mỹ) cho thấy việc làm sạch thiết bị của nhân viên y tế bằng dung dịch cồn này đã giảm lượng vi khuẩn gấp năm lần.

Tuy nhiên, một nghiên cứu thí điểm năm 2024 trên tạp chí “Nhiễm trùng bệnh viện” (Mỹ) cũng chỉ ra rằng lượng vi khuẩn có thể tăng trở lại trong vòng ba giờ sau khi làm sạch bằng khăn lau tẩm cồn hoặc tia cực tím.

Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc vệ sinh điện thoại thường xuyên, đặc biệt nếu bạn sử dụng thiết bị ở những nơi có nguy cơ cao như bệnh viện.

Ngoài việc vệ sinh điện thoại định kỳ, việc rửa tay thường xuyên cũng là một biện pháp quan trọng để ngăn ngừa sự lây lan của vi khuẩn và virus.

Tin Gốc: Dân Trí