Nhắc đến chim sẻ, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến loài chim với bộ lông xám, nhanh nhẹn và sống theo từng đàn đông. Tuy nhiên, có những loài chim sẻ lại nổi bật với bộ lông sặc sỡ, vô cùng đẹp mắt và đối diện với nguy cơ tuyệt chủng do số lượng ngày càng giảm sút.
Loài chim sẻ đồng ngực vàng (tên khoa học Emberiza aureola) là một trong số đó. Đây là loài chim thuộc họ sẻ đồng (Emberiza) và là loài chim di cư đường dài. Chúng được sinh ra ở khu vực Bắc Âu – Á (Nga, Mông Cổ, Triều Tiên, Đông Bắc Trung Quốc, Bắc Nhật Bản), sau đó di cư đến các quốc gia nhiệt đới như Việt Nam, Thái Lan, Myanmar, Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh… để trú đông.
Mỗi năm loài chim này di chuyển hàng nghìn ki-lô-mét, bắt đầu rời nơi sinh sản từ cuối tháng 7, đến trú đông tại những nơi ấm áp và quay lại nơi xuất phát vào mùa xuân năm sau để bắt đầu sinh sản.
Tại Việt Nam, loài chim này được tìm thấy rộng khắp cả nước, từ khu vực Tây Bắc, Đông Bắc, Trung Bộ đến Nam Bộ. Chúng thường làm tổ trên những trảng cỏ, cây bụi nơi trống trải, rừng ngập mặn ven biển… có độ cao dưới 1.370 m.
Sẻ đồng ngực vàng là loài chim có kích thước nhỏ, nhưng nếu xét riêng trong bộ chim sẻ thì đây là loài có kích thước lớn, với chiều dài cơ thể từ 14 đến 16 cm và nặng từ 17 đến 26 g.
Chim trống trong mùa sinh sản sẽ có bộ lông đẹp, nổi bật với khuôn mặt đen; đỉnh đầu, gáy, cánh và lưng màu nâu đậm, có những vạch trắng trên cánh và phần bụng màu vàng tươi với dải màu nâu hạt dẻ ở ngực. Chim trống ngoài mùa sinh sản có bộ lông nhạt hơn. Chim mái có lưng màu nâu xám, phần bụng có lông màu vàng nhạt.
Sẻ đồng ngực vàng làm tổ trên mặt đất để sinh sản tại những khu vực cây bụi thưa thớt, các ruộng lúa khô, bãi lau sậy… gần nguồn nước. Chúng đẻ từ 4 đến 6 trứng mỗi lứa. Thức ăn của loài chim này bao gồm côn trùng và các loại hạt.
Loài chim quý hiếm có tên trong Sách đỏ
Sẻ đồng ngực vàng từng là loài chim rất phổ biến tại châu Âu, với số lượng ước tính lên đến 100 triệu cá thể. Tuy nhiên, số lượng của loài chim này đã bắt đầu sụt giảm nghiêm trọng kể từ năm 2000.
Theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), nguyên do khiến số lượng quần thể chim sẻ đồng ngực vàng bị sụt giảm nghiêm trọng vì tình trạng săn bắt quy mô lớn trên đường loài chim này di cư, đặc biệt tại các địa điểm trú đông. Chim thường bị bắt để chế biến thành món ăn hoặc làm vật nuôi do màu sắc bộ lông đẹp mắt.
Ngoài ra, chim cũng bị mất sinh cảnh sống do các hoạt động canh tác nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản của con người.
Năm 2017, IUCN đưa loài chim sẻ đồng ngực vàng vào Sách đỏ, xếp vào nhóm “Cực kỳ nguy cấp”, đối diện với nguy cơ tuyệt chủng cực cao ngoài tự nhiên. Đây là mức cao nhất trong nhóm sinh vật bị đe dọa, đòi hỏi các biện pháp bảo tồn khẩn cấp để ngăn chặn sự biến mất hoàn toàn.
Nhờ những biện pháp bảo tồn nghiêm ngặt, số lượng cá thể trưởng thành của loài chim sẻ đồng ngực vàng ước tính từ 120.000 đến 1 triệu vào năm 2025. Tuy nhiên, loài chim này vẫn phải đối mặt với tình trạng bị săn bắt số lượng lớn tại nhiều nơi, khiến loài chim này vẫn đang bị xếp vào nhóm “Cực kỳ nguy cấp” trong Sách đỏ của IUCN.
Loài chim được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt
Dù loài chim sẻ đồng ngực vàng di cư đến Việt Nam để trú đông, nhưng hiện tại loài chim này rất khó để bắt gặp tại nước ta do số lượng ngày càng sụt giảm.
Chim sẻ đồng ngực vàng được đưa vào Sách đỏ Việt Nam và cũng được xếp vào nhóm “Cực kỳ nguy cấp”, tương tự như trong Sách đỏ của IUCN.
Theo Thông tư số 27/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, chim sẻ đồng ngực vàng được xếp vào Nhóm IB, là nhóm các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng rất cao và cần được ưu tiên bảo vệ.
Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm hoàn toàn các hành vi săn bắt, nuôi nhốt, tàng trữ, vận chuyển, tiêu thụ hoặc buôn bán các loài động vật thuộc nhóm IB, ngoại trừ các trường hợp được cấp phép đặc biệt cho mục đích bảo tồn, nghiên cứu khoa học hoặc các hoạt động phi thương mại.
Các hành vi săn bắt, buôn bán, vận chuyển hoặc tiêu thụ động vật thuộc nhóm IB đều bị nghiêm cấm và người vi phạm có thể bị xử phạt từ 500 triệu lên đến hàng tỷ đồng và bị xử phạt tù từ 1 đến 15 năm, tùy thuộc vào mức độ vi phạm.
Do vậy, hành vi săn bắt, vận chuyển, giết hại hoặc tiêu thụ loài chim sẻ đồng ngực vàng là trái pháp luật và bị nghiêm cấm, người dân cần phải nắm rõ để tránh vướng vào vòng lao lý.
Thành tựu này loại bỏ rào cản lớn để chế tạo những thiết bị bay tự hành nặng và mạnh mẽ hơn, phục vụ mục tiêu thám hiểm hành tinh đỏ.
Hơn ba năm kể từ khi hành trình lịch sử của trực thăng tiên phong Ingenuity trên sao Hỏa khép lại, các kỹ sư tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực (JPL) của NASA tại California (Mỹ) đã bắt tay vào thiết kế thế hệ phương tiện bay tiếp theo cho sao Hỏa.
Mục tiêu của kế hoạch này chính là vận chuyển những thiết bị khoa học nặng hơn trên quãng đường dài hơn trong bầu khí quyển cực kỳ loãng của hành tinh Đỏ - nơi có mật độ chỉ bằng 1% so với Trái Đất.
Trước đó, trực thăng Ingenuity đã chứng minh tính khả thi của việc bay trên hành tinh khác khi hoàn thành xuất sắc 72 chuyến bay (vượt xa mục tiêu 5 chuyến ban đầu), mở ra một phương thức thám hiểm hoàn toàn mới từ trên không.
Tuy nhiên, để tạo ra đủ lực nâng trong bầu khí quyển siêu mỏng này, cánh quạt của Ingenuity đã phải quay với tốc độ cực đại 2.700 vòng/phút - nhanh gấp 10 lần trực thăng thông thường trên Trái Đất.
Để đảm bảo an toàn, nhóm vận hành luôn giữ tốc độ đầu cánh quạt ở mức Mach 0.7 (khoảng 70% tốc độ âm thanh). Việc vượt ngưỡng Mach 1 (khoảng 870 km/h trên sao Hỏa) từng là điều "bất khả xâm phạm" do lo ngại các biến động khí động học khó lường sẽ làm gãy nát cánh quạt.
Nhưng đối với những trực thăng thế hệ mới nặng hơn, việc tăng tốc độ quay và kích thước cánh quạt là bắt buộc.
Chinh phục cột mốc Mach 1.08
Để giải bài toán này, JPL đã hợp tác cùng công ty hàng không AeroVironment tiến hành thử nghiệm các thiết kế cánh quạt mới trong một buồng mô phỏng áp suất và khí quyển sao Hỏa.
Đặc biệt, đề phòng tình huống cánh quạt bị vỡ tung dưới áp lực siêu thanh, các kỹ sư thậm chí đã phải lót các tấm kim loại bảo vệ xung quanh thành buồng thử nghiệm.
Quy trình thử nghiệm được tiến hành một cách thận trọng. Ở giai đoạn 1, động cơ được tăng tốc dần lên 3.750 vòng/phút trong môi trường tĩnh, đưa tốc độ đầu cánh đạt mức Mach 0.98.
Sau đó, hệ thống quạt gió công suất lớn được kích hoạt để thổi luồng khí ngược chiều vào cánh quạt đang quay, mô phỏng sức gió thực tế trên sao Hỏa nhằm đẩy vận tốc tương đối lên ngưỡng siêu thanh.
Kết quả đã vượt ngoài mong đợi của đội ngũ nghiên cứu. Cánh quạt không những không bị tổn hại mà còn hoạt động ổn định ở tốc độ dòng khí đạt Mach 1.08.
"Chúng tôi từng nghĩ mình đã rất may mắn nếu đạt được Mach 1.05. Nhưng trong những lần chạy thử cuối cùng, hệ thống đã chạm mốc Mach 1.08", Shannah Withrow-Maser, chuyên gia khí động học tại Trung tâm Nghiên cứu Ames của NASA cho biết.
Thành công từ thử nghiệm này sẽ trực tiếp định hình thiết kế cho Skyfall - sứ mệnh tiếp theo của NASA dự kiến phóng sớm nhất vào cuối năm 2028.
Theo kế hoạch, Skyfall sẽ mang theo 3 trực thăng thế hệ mới lên sao Hỏa bằng tàu vũ trụ sử dụng năng lượng hạt nhân Space Reactor-1 (SR-1).
Những trực thăng mới này sở hữu nhiều nâng cấp vượt trội so với người tiền nhiệm. Nổi bật như hệ thống cánh quạt tối ưu với hai cánh dài hơn, có khả năng vận hành ở tốc độ siêu thanh giúp tăng lực nâng thêm 30%.
Bên cạnh đó, trực thăng sẽ tích hợp các viên pin dung lượng cao để kéo dài thời gian bay, cùng các thiết bị cảm biến chuyên sâu như radar dò tìm băng ngầm dưới lòng đất sao Hỏa.
Khác với Ingenuity vốn phụ thuộc vào xe tự hành Perseverance để chuyển tiếp tín hiệu, các trực thăng của sứ mệnh Skyfall sẽ có khả năng truyền thông tin trực tiếp về Trái Đất hoặc thông qua các vệ tinh quay quanh quỹ đạo.
Song song với chương trình sao Hỏa, NASA cũng đang phát triển Dragonfly - một thiết bị bay dạng "quadcopter" nặng gần 1 tấn dành cho Titan (mặt trăng của sao Thổ).
Dù có kích thước rất lớn, Dragonfly sẽ “dễ thở” hơn ở khía cạnh khí động học, do bầu khí quyển của Titan có mật độ đậm đặc hơn cả Trái Đất.
Việc làm chủ công nghệ cánh quạt siêu thanh trên sao Hỏa không chỉ là một kỳ tích về mặt kỹ thuật, mà còn chính thức gỡ bỏ giới hạn vật lý cuối cùng, mở toang cánh cửa cho các phương tiện bay hạng nặng làm chủ bầu trời của sao Hỏa trong tương lai gần.
Điện thoại thông minh, vật bất ly thân trong cuộc sống hiện đại, đang tiềm ẩn nguy cơ lây lan vi khuẩn và virus đáng báo động.
Một nghiên cứu năm 2022 của Đại học Arizona (Mỹ) tiết lộ, một chiếc điện thoại di động có thể chứa tới hơn 17.000 loại vi khuẩn. Sự lây lan vi sinh vật giữa tay và điện thoại là điều dễ hiểu khi chúng ta sử dụng thiết bị này mọi lúc mọi nơi mà không phải lúc nào cũng rửa tay.
Nhiều người tìm đến ốp lưng và miếng dán màn hình kháng khuẩn với hy vọng giảm thiểu nguy cơ này. Tuy nhiên, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng những phụ kiện này không thực sự hiệu quả trong việc giảm đáng kể sự lây lan của vi sinh vật.
Phụ kiện kháng khuẩn chỉ có hiệu quả ngắn ngủi
Một nghiên cứu năm 2019 trên tạp chí “Kiểm soát nhiễm trùng và Dịch tễ học bệnh viện” (Mỹ) đã đánh giá hiệu quả của miếng dán màn hình kháng khuẩn phủ bạc trong môi trường có lượng vi sinh vật cao như bệnh viện.
Kết quả cho thấy, miếng dán có tác dụng giảm lượng vi khuẩn trong 7 ngày đầu, nhưng hiệu quả này biến mất hoàn toàn sau 30 ngày. Hệ vi sinh vật trên màn hình sau 30 ngày tương tự như lúc bắt đầu thí nghiệm, cho thấy miếng dán màn hình kháng khuẩn không phải là giải pháp lâu dài.
Các nhà nghiên cứu khuyến cáo các chuyên gia y tế nên tiếp tục duy trì vệ sinh tay đúng cách và xem xét khả năng điện thoại bị nhiễm khuẩn ngay cả khi có miếng dán màn hình kháng khuẩn.
Mặc dù nghiên cứu này tập trung vào miếng dán màn hình, nhưng có thể suy luận rằng ốp lưng kháng khuẩn cũng sẽ có kết quả tương tự.
Giải pháp hiệu quả: Vệ sinh bằng cồn
Thay vì phụ thuộc vào các phụ kiện kháng khuẩn, các nhà sản xuất điện thoại thông minh như Apple, Google và Samsung đều khuyến nghị sử dụng dung dịch cồn để khử trùng thiết bị.
Cụ thể, khăn lau chứa cồn isopropyl 70% hoặc cồn ethyl 75% được coi là phương pháp hiệu quả và an toàn.
- Sử dụng khăn lau tẩm cồn isopropyl 70% hoặc khăn lau khử trùng chuyên dụng.
- Lau nhẹ nhàng các bề mặt bên ngoài của điện thoại, bao gồm cả màn hình, mặt lưng và các phụ kiện như ốp lưng, miếng dán màn hình.
- Không đổ trực tiếp dung dịch cồn lên thiết bị.
Tránh sử dụng thuốc tẩy, vì có thể làm hỏng điện thoại.
Khả năng kháng khuẩn kéo dài bao lâu?
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng cồn isopropanol 70% "rất hiệu quả" trong việc giảm thiểu chất gây ô nhiễm trên bề mặt điện thoại thông minh. Một nghiên cứu năm 2026 trên tạp chí “Kháng thuốc kháng sinh và Kiểm soát nhiễm trùng” (Mỹ) cho thấy việc làm sạch thiết bị của nhân viên y tế bằng dung dịch cồn này đã giảm lượng vi khuẩn gấp năm lần.
Tuy nhiên, một nghiên cứu thí điểm năm 2024 trên tạp chí “Nhiễm trùng bệnh viện” (Mỹ) cũng chỉ ra rằng lượng vi khuẩn có thể tăng trở lại trong vòng ba giờ sau khi làm sạch bằng khăn lau tẩm cồn hoặc tia cực tím.
Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc vệ sinh điện thoại thường xuyên, đặc biệt nếu bạn sử dụng thiết bị ở những nơi có nguy cơ cao như bệnh viện.
Ngoài việc vệ sinh điện thoại định kỳ, việc rửa tay thường xuyên cũng là một biện pháp quan trọng để ngăn ngừa sự lây lan của vi khuẩn và virus.
Theo Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA), mưa sao băng Eta Aquarids đang diễn ra và dự kiến đạt cực điểm vào ngày 6/5, từ sau 2h đến trước khi trời sáng.
Khi đó, điểm bức xạ của trận mưa hướng về dòng mảnh vụn sao chổi đang tiến tới đạt độ cao lớn nhất trên bầu trời đối với người quan sát ở bán cầu Bắc.
Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, người quan sát có thể ghi nhận những vệt sao băng nổi bật trên bầu trời, tuy nhiên, do hiện tượng này diễn ra vào nửa cuối tháng Âm lịch, ánh trăng sẽ phần nào làm suy giảm khả năng quan sát, đặc biệt đối với các sao băng có độ sáng yếu.
Cụ thể, Mặt Trăng với khoảng 84% diện tích được chiếu sáng sẽ mọc lên từ chân trời đông nam ngay sau nửa đêm rạng sáng 6/5, khiến bầu trời trở nên sáng hơn. Điều này có thể làm lu mờ các sao băng có độ sáng yếu, khiến tần suất quan sát thực tế tại bán cầu Bắc giảm xuống dưới 10 vệt mỗi giờ.
Cách quan sát mưa sao băng
Để quan sát mưa sao băng Eta Aquarids, trước tiên cần xác định vị trí điểm bức xạ trong chòm sao Bảo Bình (Aquarius).
Tại Việt Nam, vào rạng sáng, chòm sao sẽ dần nhô lên từ chân trời phía Đông và rõ hơn sau khoảng 2-3 giờ. Nếu không quen xác định các chòm sao, bạn có thể đơn giản hướng mắt về phía Đông, quan sát ở độ cao khoảng 30-70 độ trên bầu trời.
Dù có vùng trung tâm là chòm sao Aquarius như nêu trên, thực tế thì các sao băng của Eta Aquarids có thể xuất hiện từ mọi hướng trên bầu trời.
Các sao băng Eta Aquarids được biết đến với những vệt sáng kéo dài sau khi vụt qua bầu trời. Người quan sát nên để mắt đã thích nghi với bóng tối (10-15 phút), vào giai đoạn cực điểm có thể ghi nhận khoảng 20-30 sao băng mỗi giờ trong điều kiện thời tiết lý tưởng và bầu trời ít ô nhiễm ánh sáng.
Cần lưu ý, mưa sao băng không diễn ra dày đặc mà xuất hiện ngắt quãng, đòi hỏi sự kiên nhẫn khi quan sát. Vì vậy, nên chuẩn bị tư thế thoải mái, như sử dụng ghế ngả lưng để theo dõi bầu trời trong thời gian dài.
Người quan sát không cần thiết bị hỗ trợ, việc quan sát bằng mắt thường là cách hiệu quả nhất để theo dõi hiện tượng này. Để tăng khả năng quan sát, người xem nên chọn nơi ít ô nhiễm ánh sáng, tầm nhìn thoáng về phía Đông.
