Nhiều người có thói quen cho trực tiếp cơm thừa vào ngăn mát tủ lạnh nhưng các chuyên gia cảnh báo hành động này có thể tiềm ẩn rủi ro về an toàn thực phẩm. Bác sĩ Yên Tông Hải, Giám đốc Trung tâm Độc chất lâm sàng tại Bệnh viện Trường Canh (Đài Loan), cho hay vi khuẩn Bacillus cereus từng gây ra nhiều vụ ngộ độc thực phẩm quy mô lớn tại các trường học. Hầu hết trường hợp này đều liên quan đến việc bảo quản không đúng cách các loại thực phẩm chứa tinh bột như cơm và các suất cơm hộp. Điểm mấu chốt không nằm ở việc chọn ngăn mát hay ngăn đá, mà là thời điểm đưa cơm vào tủ lạnh.
Trước những ý kiến nói không nên để cơm trắng trong ngăn mát, nhiều chuyên gia trong ngành gạo cho rằng cách tối ưu để xử lý cơm thừa là cho vào hộp kín và bảo quản trên ngăn đá. Họ giải thích nhiệt độ ngăn mát thường không đủ lạnh để bảo quản cơm hoàn hảo, khiến hạt cơm dễ bị ám mùi thực phẩm và mất đi độ ẩm bề mặt, dẫn đến kết cấu khô cứng, kém ngon. Cách làm lý tưởng là chia nhỏ cơm vào các hộp chuyên dụng và đưa vào ngăn đá ngay khi cơm còn tươi ngon.
Lò vi sóng là cách tốt nhất để giúp cơm đông lạnh lấy lại độ dẻo ngon như lúc mới nấu. Khi sử dụng cách này, cơm không cần phải rã đông trước; chỉ cần xịt một chút nước lên bề mặt rồi quay ở mức công suất 500W trong khoảng 3 phút 30 giây. Ngoài ra, việc sử dụng nồi cơm điện để hấp lại cơm trong khoảng 15 đến 20 phút cũng là một lựa chọn phù hợp.
Theo bác sĩ Yên, việc chỉ đơn thuần bỏ đồ ăn vào ngăn đá không giúp thực phẩm an toàn hơn một cách tuyệt đối. Mấu chốt nằm ở cách lưu trữ, nghĩa là thực phẩm sau khi nấu chín cần được đưa vào tủ lạnh càng sớm càng tốt. Nếu cơm trắng bị để ở nhiệt độ phòng suốt nhiều giờ mới mang đi cất, có thể vi khuẩn Bacillus cereus đã kịp sinh sôi và tiết ra độc tố. Khi đó, dù ngày hôm sau có mang cơm đi hấp lại, hâm nóng hay rang lên thì nhiệt độ cao cũng không thể tiêu diệt được những độc tố gây hại này.
Ngộ độc thực phẩm do vi khuẩn Bacillus cereus được chia làm hai dạng chính. Dựa trên các tài liệu giáo dục sức khỏe của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Đài Loan, loại ngộ độc này gồm dạng gây nôn và gây tiêu chảy. Trong đó, dạng gây nôn chủ yếu liên quan đến thực phẩm chứa tinh bột và các món làm từ gạo.
Người bệnh thường có triệu chứng buồn nôn, nôn mửa, đau bụng và các cảm giác khó chịu khác. Thời gian ủ bệnh khá ngắn, các triệu chứng thường xuất hiện chỉ sau khoảng 30 phút đến 6 giờ. Tại Đài Loan, hầu hết vụ ngộ độc thực phẩm quy mô lớn liên quan đến suất ăn trường học trước đây đều bắt nguồn từ việc bảo quản cơm không đúng cách, dẫn đến sự xâm nhập của vi khuẩn Bacillus cereus.
Dạng ngộ độc gây tiêu chảy thường bắt nguồn từ nguồn thực phẩm đa dạng hơn. Bác sĩ cho biết khác với dạng gây nôn, loại ngộ độc do vi khuẩn Bacillus cereus dẫn đến tiêu chảy có thời gian ủ bệnh tương đối dài. Các loại thực phẩm dễ kích hoạt triệu chứng tiêu chảy rất phong phú, từ xúc xích, các loại nước sốt, nước dùng đến mứt, salad và bánh pudding.
Bác sĩ Yên nhấn mạnh một số độc tố do vi khuẩn Bacillus cereus tiết ra có khả năng chịu nhiệt cực tốt, và đây cũng chính là nguồn gốc của “hội chứng cơm rang”. Loại độc tố gây nôn bền bỉ đến mức một khi cơm đã bị nhiễm khuẩn, dù có mang đi hâm nóng hay rang lại ở nhiệt độ cao, độc tố vẫn tồn tại mà không bị phá hủy.
Ông giải thích thêm nhiệt độ trong ngăn mát tủ lạnh thường duy trì ở mức 4 độ C. Mức nhiệt này chỉ có tác dụng ức chế sự phát triển của vi sinh vật chứ không thể tiêu diệt được vi khuẩn. Nếu cơm đã nhiễm độc tố gây nôn của vi khuẩn Bacillus cereus, loại độc tố này sẽ trở nên cực kỳ “lì lợm” và không thể bị loại bỏ bằng các phương pháp hâm nóng thông thường.
Theo bác sĩ Yên, trong y học có một khái niệm gọi là “vùng nhiệt độ nguy hiểm”, cụ thể là từ 7 độ C đến 60 độ C. Hầu hết loại vi sinh vật gồm tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), vi khuẩn E. coli, Bacillus cereus và Salmonella, đều có thể dễ dàng sinh sôi và nhân bản nhanh chóng trong khung nhiệt độ này.
Nhiệt độ trung bình trong nhà thường rơi vào khoảng 20 độ C, hoàn toàn nằm trong vùng nhiệt độ nguy hiểm trên. Vì vậy, lý tưởng nhất là cất cơm vào tủ lạnh trong vòng một giờ vào mùa hè và hai giờ vào mùa đông. Việc duy trì nhiệt độ tủ lạnh ở mức khoảng 4 độ C sẽ giúp thực phẩm tránh được vùng nguy hiểm, từ đó giảm đáng kể nguy cơ nhiễm khuẩn Bacillus cereus.
Đau lưng dưới hay đau thắt lưng là tình trạng đau xuất hiện ở vùng từ dưới bờ xương sườn đến mông. Triệu chứng có thể từ nhẹ đến nặng, diễn ra trong thời gian ngắn (cấp tính), trung bình (bán cấp) hoặc kéo dài (mạn tính) và có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai. Dưới đây là một số nguyên nhân thường gặp gây đau lưng dưới.
Gãy xương
Gãy xương thường xảy ra do té ngã, tai nạn, chấn thương hoặc vận động lặp đi lặp lại. Một số bệnh như tiêu xương hoặc nứt đốt sống (spondylolysis) làm tăng nguy cơ gãy xương.
Viêm khớp
Viêm khớp, đặc biệt do thoái hóa, thường gặp ở người trên 50 tuổi. Thoái hóa khớp là một nguyên nhân điển hình gây đau lưng dưới. Viêm khớp cột sống có thể gây hẹp ống sống, làm chèn ép tủy sống cũng là nguyên nhân gây ra cơn đau.
Vấn đề về đĩa đệm
Đĩa đệm đóng vai trò như lớp đệm giữa các đốt sống. Khi đĩa đệm bị rách (thoát vị) hoặc phồng lên, chúng có thể chèn ép dây thần kinh và gây đau lưng dưới dai dẳng.
Bệnh thận
Đôi khi đau lưng có thể là dấu hiệu của một vấn đề nghiêm trọng hơn, liên quan đến bệnh thận, chẳng hạn như sỏi thận. Đau lưng do bệnh thận, trái ngược với đau cơ hoặc khớp thông thường, thường nằm ở vùng đau sâu, âm ỉ, ở phần trên lưng ngay dưới khung xương sườn ở cả hai bên cột sống.
Một điểm khác biệt là loại đau lưng này thường không thay đổi theo tư thế, trong khi đau cơ xương khớp thường giảm hoặc trở nên khó chịu hơn khi thay đổi tư thế hoặc hoạt động thể chất.
Ung thư
Trong một số trường hợp ít gặp, đây có thể là dấu hiệu của ung thư. Các bệnh như ung thư bàng quang, ung thư cột sống hoặc ung thư phổi đều có thể gây đau lưng. Điều đáng lo ngại là khi cơn đau kéo dài, có xu hướng tăng dần hoặc đi kèm triệu chứng bất thường khác.
Đau lưng do ung thư thường xuất hiện muộn (như ung thư bàng quang) hoặc có thể là dấu hiệu sớm (như ung thư cột sống). Khi đau không rõ nguyên nhân hoặc ngày càng nặng, người bệnh cần đi khám để được chẩn đoán kịp thời.
Đau lưng có thể xảy ra ở mọi người, kể cả trẻ em, thanh thiếu niên và trở nên phổ biến hơn khi tuổi tác tăng lên. Các yếu tố nguy cơ bao gồm ít vận động, thừa cân, bệnh lý nền, nâng vật sai cách và các vấn đề tâm lý như trầm cảm, lo âu. Hút thuốc lá cũng có thể làm tình trạng đau lưng nặng hơn.
Để giảm đau lưng dưới, bạn có thể nghỉ ngơi hợp lý, tập các động tác yoga như tư thế em bé, kết hợp chườm nóng - lạnh. Ngoài ra, vật lý trị liệu, thuốc giảm đau, massage hoặc nắn chỉnh cột sống cũng có thể giúp cải thiện triệu chứng.
Bệnh có thể phòng ngừa và kiểm soát bằng cách tập thể dục thường xuyên, duy trì cân nặng hợp lý và giữ tư thế đúng. Nếu triệu chứng trở nên nghiêm trọng hoặc kéo dài, cần can thiệp y tế kịp thời vì trì hoãn điều trị có thể khiến tình trạng xấu đi.
Theo bác sĩ Harsha Mandadi Varadaraju, Bệnh viện Amrita, Ấn Độ, thận hoạt động liên tục để lọc chất thải, loại bỏ dịch dư thừa, điều hòa huyết áp và hỗ trợ duy trì sức khỏe xương. Tuy nhiên, một số thói quen ăn uống và sinh hoạt hàng ngày có thể làm tăng áp lực lên cơ quan này theo thời gian.
Ăn quá nhiều muối
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ dưới 5 g muối mỗi ngày. Tuy nhiên, lượng natri từ thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn vặt, dưa muối hoặc thói quen nêm nếm đậm vị có thể khiến lượng tiêu thụ vượt xa mức khuyến nghị.
Ăn quá nhiều muối có thể làm tăng huyết áp - một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tổn thương thận. Khi huyết áp tăng kéo dài, các mạch máu nhỏ trong thận phải chịu áp lực lớn hơn, làm suy giảm khả năng lọc của cơ quan này. Bác sĩ Varadaraju khuyến nghị hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn đóng gói, mì ăn liền, snack và không nên cho rằng muối hồng hay muối biển lành mạnh hơn vì về cơ bản chúng vẫn chứa natri.
Không uống đủ nước
Thiếu nước kéo dài có thể khiến nước tiểu cô đặc, tạo điều kiện để khoáng chất kết tinh thành sỏi thận. Theo Mayo Clinic, uống đủ nước là một trong những cách đơn giản nhất giúp giảm nguy cơ hình thành sỏi thận.
Nước tiểu màu vàng nhạt thường là dấu hiệu cơ thể được cung cấp đủ nước, còn màu vàng đậm có thể cho thấy tình trạng thiếu nước. Người trưởng thành cần khoảng 1,8-2 lít nước mỗi ngày, trong khi người hoạt động ngoài trời hoặc đổ nhiều mồ hôi có thể cần nhiều hơn.
Nạp quá nhiều protein
Nhiều người tăng cường protein (đạm) để giảm cân hoặc tập gym nhưng tiêu thụ quá mức có thể khiến thận phải làm việc nhiều hơn để xử lý các sản phẩm chuyển hóa từ protein.
Theo bác sĩ Varadaraju, người khỏe mạnh thường chỉ cần khoảng 0,8-1 g protein/kg cân nặng mỗi ngày. Người tập luyện cường độ cao có thể cần nhiều hơn nhưng người mắc bệnh thận nên cẩn trọng với chế độ ăn giàu đạm. Mayo Clinic cảnh báo ở người đã có tổn thương thận, ăn quá nhiều protein có thể làm chức năng lọc suy giảm nhanh hơn.
Lạm dụng thực phẩm chế biến sẵn
Xúc xích, thịt nguội, đồ hộp, nước ngọt và thực phẩm ăn liền thường chứa nhiều natri, đường hoặc chất phụ gia. Tiêu thụ thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ cao huyết áp, tiểu đường và béo phì - các yếu tố liên quan chặt chẽ đến bệnh thận mạn tính. Nên ưu tiên thực phẩm tươi, tự nấu tại nhà và hạn chế đồ uống có đường để giảm áp lực cho thận.
Ăn nhiều thực phẩm giàu kali hoặc phốt pho
Một số loại chứa nhiều kali hoặc phốt pho - các khoáng chất mà thận suy yếu khó đào thải hiệu quả. Chế độ ăn cho người có vấn đề về thận cần tham vấn y khoa thay vì áp dụng theo xu hướng trên mạng. Duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục đều đặn, hạn chế rượu bia và khám sức khỏe định kỳ có thể bảo vệ chức năng thận lâu dài.
TS.BS Nguyễn Tế Kha, Trưởng khoa Phẫu thuật Ung bướu Tiết niệu, Bệnh viện Bình Dân, tại hội thảo tập huấn chuẩn châu Âu về giải phẫu bệnh tiết niệu 2026 ngày 20/6, cho biết ung thư đường tiết niệu hiện gồm ba nhóm chính là ung thư thận, bàng quang và tuyến tiền liệt, với hơn 10.000 trường hợp mắc mới được phát hiện mỗi năm tại Việt Nam. Trong đó, ung thư tuyến tiền liệt đang có xu hướng gia tăng với số ca mổ chiếm tỷ lệ lớn tại viện, có thể do tuổi thọ dân số tăng, khả năng phát hiện tốt hơn và người dân quan tâm sức khỏe nhiều hơn trước.
Theo bác sĩ Kha, ung thư tuyến tiền liệt nguy hiểm ở chỗ thường tiến triển âm thầm. Ở giai đoạn sớm, phần lớn bệnh nhân gần như không có triệu chứng rõ ràng. Các biểu hiện như tiểu khó, tiểu đêm, tiểu lắt nhắt hoặc cảm giác tiểu không hết thường dễ bị nhầm với phì đại lành tính tuyến tiền liệt, khiến nhiều người chủ quan.
"Không ít bệnh nhân đến viện khi ung thư đã tiến triển vì trước đó chỉ nghĩ mình mắc bệnh tiết niệu thông thường", bác sĩ nói. Dữ liệu tại Bệnh viện Bình Dân cho thấy chỉ khoảng 20% bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt được phát hiện ở giai đoạn sớm, trong khi 80% còn lại đến khám khi bệnh đã tiến triển.
Theo chuyên gia, xét nghiệm PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt), giá khoảng 200.000-300.000 đồng, là công cụ quan trọng nhất trong tầm soát. Đây là xét nghiệm máu đơn giản, giúp phát hiện bất thường ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng. Chỉ số PSA thường dưới 4 ng/ml. Khi PSA tăng từ 4 trở lên, đặc biệt trên 10, bác sĩ có thể chỉ định thêm MRI hoặc sinh thiết để xác định ung thư. PSA ở mức 10-20, khối u còn khu trú bên trong tuyến tiền liệt, ung thư đã ở giai đoạn hai. Chỉ số này từ 20 trở lên, khối ung thư xâm lấn ra bên ngoài nhưng chưa có di căn hạch hay di căn xa, bệnh ở giai đoạn ba.
Tuy nhiên, PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn mắc ung thư. Chỉ số này cũng có thể tăng sau viêm nhiễm, đặt thông tiểu, khám trực tràng hoặc sau quan hệ tình dục. Vì vậy, kết quả xét nghiệm cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá toàn diện.
Bác sĩ Kha cho biết nam giới có tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt là nhóm nguy cơ cao. Nếu bố hoặc anh em ruột mắc bệnh, nguy cơ tăng đáng kể so với dân số chung, nên bắt đầu tầm soát từ tuổi 40 thay vì 50. Bên cạnh đó, béo phì, hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia, chế độ ăn nhiều thịt đỏ, ít rau xanh và ít vận động cũng được xem là các yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh.
Ung thư tuyến tiền liệt phát hiện càng muộn, tiên lượng càng xấu. Khi ung thư còn khu trú trong tuyến tiền liệt, tỷ lệ sống sau 5 năm gần như đạt 100%, đồng nghĩa nhiều trường hợp có thể chữa khỏi hoàn toàn. Người bệnh cũng có cơ hội bảo tồn chức năng tiểu tiện và sinh lý.
Ngược lại, khi ung thư xâm lấn hoặc di căn, tỷ lệ sống giảm mạnh. Bệnh nhân có thể đối mặt với đau xương dữ dội, gãy xương bệnh lý, bí tiểu, liệt chi dưới hoặc di căn đến phổi, gan và các cơ quan khác.
"Điều trị giai đoạn muộn rất tốn kém, nhiều bệnh nhân phải phẫu thuật, xạ trị, nội tiết hoặc hóa trị kéo dài, chi phí có thể lên tới hàng trăm triệu đồng", bác sĩ Kha nói.
PGS.TS.BS Trần Vĩnh Hưng, Giám đốc Bệnh viện Bình Dân, cho biết chẩn đoán chính xác là nền tảng để điều trị hiệu quả ung thư tiết niệu. Phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm không chỉ tăng cơ hội chữa khỏi mà còn giúp bảo tồn cơ quan, chức năng và chất lượng sống cho người bệnh.
Hiện chưa có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu đối với ung thư tuyến tiền liệt, song các chuyên gia khuyến cáo nam giới nên duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục thường xuyên, hạn chế thịt đỏ, tăng rau xanh, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và đặc biệt không bỏ qua tầm soát định kỳ.
