Thạc sĩ, bác sĩ Phạm Quang Khải, Khoa Phẫu thuật Thận Tiết niệu – Nam học, Bệnh viện E, cho biết thận đảm nhiệm nhiều vai trò quan trọng với cơ thể. Do đó, khi cơ thể có bất thường, thận sẽ có dấu hiệu cảnh báo.
Tuy nhiên, suy thận mạn tính là bệnh diễn biến âm thầm, không có triệu chứng nên bệnh nhân ở những giai đoạn sớm có thể không biểu hiện biệt. Khi đã có biểu hiện triệu chứng thì thường đã ở những giai đoạn muộn, dẫn đến điều trị bệnh trở nên khó khăn và hiệu quả thấp.
Bác sĩ chỉ ra một số dấu hiệu buổi đêm cảnh báo nguy cơ bệnh thận, như sau:
Tiểu đêm nhiều
Ở người bình thường, tần suất đi vệ sinh từ 0–1 lần mỗi đêm. Khi thận yếu, mất khả năng cô đặc nước tiểu dẫn đến tiểu đêm nhiều. Tiểu nhiều là tiểu trên 10 lần vào ban ngày và trên ba lần vào ban đêm. Nếu tình trạng này kéo dài, người bệnh nên sớm tới thăm khám tại các bệnh viện có chuyên khoa tiết niệu để được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm máu, tổng phân tích nước tiểu và siêu âm hệ tiết niệu để sàng lọc tìm nguyên nhân.
Lưu ý, nước tiểu bất thường (thường thấy rõ buổi tối) như nhiều bọt (protein niệu), sẫm màu, có máu…là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tổn thương cầu thận.
Phù nhẹ rõ hơn về chiều tối hoặc ban đêm: Nhiều trường hợp bị sưng chân, mắt cá, mí mắt, đi giày dép chật hơn vào buổi tối. Không phải phù là do thận 100%, song phù và tiểu đêm nhiều là dấu hiệu cảnh báo, cần đi kiểm tra.
Khó thở hoặc hồi hộp khi nằm: Nằm xuống thấy tức ngực, khó thở, nguy cơ ứ dịch, ảnh hưởng phổi hoặc rối loạn điện giải (đặc biệt kali). Đây là dấu hiệu nặng, cần đi khám sớm
Ngứa da, khô da về đêm: Ngứa tăng về đêm, bôi dưỡng ẩm không đỡ có thể do tích tụ ure và độc chất trong máu.
Đau lưng vùng thận (tăng khi nằm): Đau âm ỉ vùng hông lưng, có thể do sỏi thận, viêm thận, bể thận. Đau thận thường không cải thiện khi nghỉ ngơi, xoa bóp hoặc kéo giãn.
Mất ngủ, chuột rút đêm (ít đặc hiệu hơn): Do rối loạn điện giải, tích độc chất.
Cách tốt nhất là chủ động đi khám kiểm tra sức khỏe định kỳ và tầm soát bệnh thận ít nhất một lần mỗi năm. Khi có những dấu hiệu, triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh thận như mệt mỏi, xanh xao, ăn uống kém, buồn nôn và nôn, rối loạn tiểu tiện… cần đi kiểm tra. “Tuyệt đối không tự điều trị theo phương pháp trên mạng”, bác sĩ nói.
Ngoài ra, mọi người cần thực hiện lối sống lành mạnh, ăn cân bằng, uống đủ nước, không ăn mặn, hạn chế đồ ăn nhanh và lạm dụng thức uống có cồn, nói không với thuốc lá. Tập thể dục thể thao hàng ngày tùy theo tình trạng sức khỏe từng cá nhân. Điều trị triệt để các bệnh lý cấp tính như nhiễm khuẩn đường hô hấp, nhiễm khuẩn ngoài da, nhiễm trùng đường tiết niệu…
Tránh sử dụng thuốc bừa bãi đặc biệt là các thuốc không cần kê đơn, thuốc thảo dược không rõ nguồn gốc. Không nên sử dụng chất kích thích (cà phê, trà, rượu bia, thuốc lá) vào buổi tối, gây căng thẳng thần kinh, mất ngủ.
Cơ thể người vận hành theo đồng hồ sinh học 24 giờ, giúp điều chỉnh hoóc môn, cảm giác đói và quá trình trao đổi chất. Buổi sáng thường là thời điểm cơ thể xử lý đường hiệu quả hơn vì độ nhạy insulin cao hơn so với buổi tối, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Khi ăn sáng muộn, thậm chí đến gần trưa mới ăn, cơ thể có thể bị lệch giữa thời gian thức dậy và thời gian nạp năng lượng. Một nghiên cứu công bố trên chuyên san Nutrients cho thấy ăn muộn hơn trong ngày có liên quan đến nguy cơ rối loạn chuyển hóa cao hơn, trong khi ăn sớm lại phù hợp hơn với nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể.
Ở một số người, tình trạng này kéo dài sẽ làm khó kiểm soát cân nặng hơn. Một nghiên cứu đăng trên chuyên san Appetite đã chia các tình nguyện viên ra 2 nhóm. Nhóm đầu ăn sáng trước 10 giờ, nhóm còn lại ăn sau 10 giờ. Kết quả cho thấy nhóm ăn sáng muộn hơn có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn và nguy cơ béo phì cũng tăng so với nhóm ăn sớm.
Do đó, duy trì thời điểm ăn sáng ổn định và không ăn quá muộn có thể hỗ trợ kiểm soát cân nặng, đặc biệt khi kết hợp với chế độ ăn cân đối và lối sống lành mạnh.
Ngoài ra, không phải ai cũng phù hợp với việc ăn sáng sớm, đặc biệt là lúc 6 - 7 giờ sáng. Người làm ca đêm, người có lịch sinh hoạt khác biệt hoặc những người thức dậy muộn có thể có giờ ăn khác.
Ví dụ, nếu thức dậy lúc 10 giờ sáng và ăn lúc 11 giờ thì điều đó vẫn khá hợp lý. Vấn đề đáng lo hơn là thức dậy từ rất sớm nhưng đến trưa mới ăn bữa đầu tiên. Khoảng cách giữa lúc thức dậy và bữa sáng đôi khi lại quan trọng hơn so với dựa vào giờ cố định trên đồng hồ.
Hiện chưa có một khung giờ ăn sáng cố định phù hợp với tất cả mọi người. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia dinh dưỡng cho rằng nên ăn bữa đầu tiên trong khoảng 1 - 3 giờ sau khi thức dậy, đặc biệt nếu dễ bị đói vào cuối ngày hoặc có vấn đề kiểm soát đường huyết.
Một bữa sáng cân bằng nên có protein như trứng hoặc sữa chua, chất xơ từ yến mạch, trái cây hoặc rau xanh, cùng chất béo lành mạnh từ các loại hạt hoặc trái bơ. Quan trọng nhất vẫn là duy trì giờ ăn tương đối ổn định, tránh bỏ đói cơ thể quá lâu rồi ăn dồn quá nhiều vào buổi tối, theo Healthline.
"Ung thư tuyến giáp đang trở thành một vấn đề nổi lên trong hệ thống y tế, không phải vì tỷ lệ tử vong cao, mà vì sự gia tăng nhanh chóng về số ca mắc và những thách thức trong quản lý hợp lý. Với ung thư tuyến giáp, không phải là ưu tiên giảm tử vong, mà là ưu tiên quản lý hợp lý, tránh lạm dụng trong chỉ định điều trị".
Đó là thông tin TS Nguyễn Trọng Khoa, Phó cục trưởng Cục Quản lý Khám chữa bệnh (Bộ Y tế), cho biết tại hội thảo về cập nhật phương pháp điều trị ung thư tuyến giáp do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 4.4, với sự tham dự của các chuyên gia nhiều kinh nghiệm trong chuyên khoa này.
Tại hội thảo, ông Khoa bày tỏ "đau đáu về chỉ định phẫu thuật tuyến giáp" và cho rằng, chiến lược đúng không phải là phát hiện càng nhiều càng tốt, mà là phát hiện đúng, điều trị hợp lý, tránh can thiệp không cần thiết.
Do đó, không triển khai sàng lọc đại trà, không siêu âm tuyến giáp đại trà, chỉ sàng lọc cho nhóm nguy cơ cao, tránh nguy cơ chẩn đoán quá mức, gia tăng can thiệp không cần thiết và không cải thiện tử vong.
Sớm chuẩn hóa quy trình chẩn đoán, áp dụng phân loại TIRADS trong siêu âm, chuẩn hóa chọc hút tế bào (FNA) - Bethesda và phân tầng nguy cơ rõ ràng, nhằm mục tiêu giảm chỉ định sinh thiết và phẫu thuật không cần thiết.
Ông Khoa lưu ý, các bác sĩ thực hiện cá thể hóa điều trị theo nguy cơ. Với nhóm nguy cơ thấp, theo dõi tích cực (active surveillance), không phẫu thuật ngay. Với nhóm nguy cơ trung bình và cao, phẫu thuật hợp lý và iod phóng xạ có chỉ định.
Cần thực hiện các nhóm tiêu chí cho phòng và điều trị với ung thư tuyến giáp đồng thời kiểm soát chỉ phẫu thuật không phù hợp. Hiện, tỷ lệ phẫu thuật ung thư tuyến giáp tại một số cơ sở còn cao. Định hướng là giảm phẫu thuật không cần thiết và chuẩn hóa chỉ định mổ.
Ông Khoa cũng cho biết, về lâu dài, ung thư tuyến giáp cần được quản lý như bệnh mạn tính có kiểm soát. Đồng thời với phát triển hệ thống đa chuyên khoa kết hợp ung bướu, nội tiết, y học hạt nhân và giải phẫu bệnh, nhằm đảm bảo quyết định điều trị chính xác.
Trong thời gian tới, Bộ Y tế định hướng giảm tỷ lệ phẫu thuật không cần thiết, giảm chỉ định siêu âm tràn lan, chuẩn hóa 100% cơ sở ung bướu áp dụng phân tầng nguy cơ, xây dựng hướng dẫn quốc gia cập nhật theo quốc tế và tăng tỷ lệ quản lý ngoại trú, theo dõi dài hạn.
Ông Khoa cho rằng, cần kiểm soát chỉ định dịch vụ y tế, gắn với cải cách thanh toán bảo hiểm y tế, do có nguy cơ điều trị quá mức, tỷ lệ phẫu thuật cao, kể cả với u nhỏ dưới 1 cm, ảnh hưởng chất lượng sống người bệnh, gia tăng chi phí y tế và gánh nặng hệ thống.
"Bộ Y tế, các chuyên gia đang sửa đổi quy định về tỷ lệ tổn thương cơ thể do thương tích, bệnh, tật và bệnh nghề nghiệp, trong đó, có các quy định liên quan bệnh lý ung thư tuyến giáp, nhằm đảm bảo công bằng cho người bệnh trong chi trả các quyền lợi bảo hiểm", ông Khoa chia sẻ thêm.
Theo thông tin tại hội thảo, Việt Nam ghi nhận khoảng 6.100 - 6.200 ca mắc mới ung thư tuyến giáp mỗi năm (theo số liệu GLOBOCAN - Tổ chức ghi nhận ung thư thế giới 2022).
Tỷ lệ mắc đã tăng nhanh trong 20 năm qua. Tại một số thành phố lớn, tỷ lệ này đã tăng từ 2,4 lên 7,5/100.000 dân (1996 - 2015), với tốc độ tăng trung bình khoảng 8,7%/năm. Đây là một trong những mức tăng nhanh nhất trong các loại ung thư.
Ung thư tuyến giáp có tỷ lệ mắc tăng nhanh nhưng có tiên lượng tốt nhất trong nhiều loại ung thư. Cần lưu ý nguy cơ "chẩn đoán quá mức" dẫn tới phát hiện nhiều u nhỏ, tiến triển chậm, trong đó, nhiều trường hợp không cần phẫu thuật điều trị ngay.
Mới nhất ngày 8-5, Cơ quan An ninh y tế Anh thông báo phát hiện một trường hợp nghi nhiễm vi rút Hanta là một người Anh từng là hành khách trên du thuyền này.
Các chuyên gia cho hay dù căn bệnh này không mới, nhưng nguy hiểm ở chỗ triệu chứng ban đầu rất dễ nhầm với cúm thông thường, trong khi bệnh có thể chuyển nặng gây suy hô hấp cấp, sốc tuần hoàn và tử vong chỉ trong vài giờ.
Theo thông tin được cập nhật tại khóa đào tạo, chùm ca bệnh đáng chú ý nhất hiện nay xuất hiện trên một tàu du lịch quốc tế khởi hành từ Argentina đầu tháng 4-2026, đi qua nhiều khu vực sinh thái đặc biệt như Nam Cực, đảo Nam Georgia, Tristan da Cunha và Saint Helena.
Đến nay đã có 3 trường hợp tử vong. Các bệnh nhân ban đầu chỉ sốt, đau bụng, buồn nôn nhưng nhanh chóng chuyển sang viêm phổi nặng, hội chứng suy hô hấp cấp tiến triển (ARDS) và sốc tuần hoàn. Điều khiến giới chuyên môn lo ngại là khả năng lây truyền từ người sang người của chủng Andes vi rút, đặc tính hiếm gặp nhưng từng được ghi nhận tại Nam Mỹ.
Theo ThS Nguyễn Quốc Thái, Viện Y học nhiệt đới Bạch Mai, vi rút Hanta là nhóm vi rút RNA thuộc họ Hantaviridae, tồn tại tự nhiên chủ yếu ở các loài gặm nhấm như chuột cống, chuột đồng, chuột nhắt… Vi rút có thể sống lâu dài trong cơ thể vật chủ mà không gây bệnh cho chúng nhưng đặc biệt nguy hiểm khi lây sang người.
Vi rút Hanta được chia thành hai nhóm chính. Nhóm "Thế giới cũ" phổ biến ở châu Á và châu Âu, thường gây sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS). Trong khi đó, nhóm "Thế giới mới" tại châu Mỹ gây hội chứng tim phổi do vi rút Hanta (HPS/HCPS), đây là thể bệnh có tỉ lệ tử vong lên tới 40–50%.
"Điểm đáng sợ nhất của bệnh là tốc độ diễn tiến rất nhanh. Người bệnh có thể chỉ sốt nhẹ, đau cơ như cúm nhưng sau đó nhanh chóng rơi vào suy hô hấp cấp, phù phổi, tụt huyết áp và sốc tim", bác sĩ Thái cho biết.
Không giống nhiều bệnh truyền nhiễm khác lây qua muỗi hay côn trùng, vi rút Hanta chủ yếu lây sang người khi hít phải bụi khí dung chứa nước tiểu, phân hoặc nước bọt của chuột nhiễm bệnh.
Nguy cơ thường xuất hiện khi người dân dọn kho cũ, gác xép, chuồng trại, kho thóc hoặc những nơi có nhiều phân chuột nhưng quét khô, dùng chổi hoặc máy hút bụi khiến vi rút phát tán vào không khí. Vi rút cũng có thể lây qua vết cắn của chuột hoặc khi vết thương hở tiếp xúc trực tiếp với chất thải của động vật mang bệnh.
Theo TS.BS Đoàn Thu Trà, Quyền Viện trưởng Viện Y học nhiệt đới Bạch Mai, hiện chưa có thuốc kháng vi rút đặc hiệu cũng như vắc xin phòng bệnh do vi rút Hanta gây ra. Vì vậy, việc điều trị chủ yếu dựa vào hồi sức tích cực và chăm sóc hỗ trợ.
Trong các trường hợp nặng, bệnh nhân có thể phải thở máy, lọc máu hoặc can thiệp ECMO (hệ thống tim phổi nhân tạo ngoài cơ thể) để duy trì sự sống. "Không có thuốc điều trị tận gốc nên phát hiện muộn sẽ làm tăng đáng kể nguy cơ tử vong", bác sĩ Trà nhấn mạnh.
Theo các chuyên gia, đến nay Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh Hanta mới trong đợt cảnh báo hiện tại. Trước đó, vào khoảng năm 2012 từng có ghi nhận một số ca nhiễm rải rác phía Nam. Tuy nhiên, nguy cơ xuất hiện ca bệnh là hoàn toàn hiện hữu do quần thể chuột và các loài gặm nhấm tại Việt Nam rất phổ biến, sinh sống sát khu dân cư.
Một số nghiên cứu dịch tễ học (như nghiên cứu huyết thanh năm 2025 trên nhóm người chăn nuôi động vật hoang dã tại một vài tỉnh thành) đã phát hiện ra tỉ lệ nhỏ người dân có kháng thể chống lại vi rút Hanta, cho thấy họ đã từng vô tình phơi nhiễm với mầm bệnh này trong tự nhiên.
Vì vậy, dù bệnh hiếm gặp, Bộ Y tế khuyến cáo người dân không được chủ quan. Biện pháp tốt nhất hiện nay là kiểm soát chuột, giữ vệ sinh nhà cửa, bịt kín khe hở ngăn chuột vào nhà, giữ vệ sinh môi trường và đặc biệt luôn xịt ẩm, đeo găng tay, khẩu trang thay vì quét khô khi dọn dẹp những khu vực nghi ngờ có phân chuột.
Bác sĩ Trà cũng cho biết thêm hệ thống y tế Việt Nam hiện có đủ năng lực xét nghiệm và chẩn đoán nếu xuất hiện ca nghi ngờ nhiễm bệnh.
Nếu xuất hiện sốt cao, đau cơ, khó thở sau khi làm việc ở kho bãi, đồng ruộng hoặc môi trường có nhiều chuột, người dân cần đến cơ sở y tế sớm để được thăm khám, tránh chủ quan vì bệnh có thể diễn tiến rất nhanh.
