Số phận kỳ lạ của con tàu Nga mang tên Ursa Major luôn bị bao phủ trong bức màn bí mật kể từ khi nó chìm vào ngày 23/12/2024 ở vùng biển Địa Trung Hải ngoài khơi Tây Ban Nha. Hàng loạt hoạt động quân sự quanh khu vực tàu đắm gần đây càng làm tăng thêm vẻ bí ẩn về chuyến hàng cũng như điểm đến của nó.
Dữ liệu chuyến bay công khai cho thấy quân đội Mỹ trong năm nay đã hai lần điều máy bay dò phóng xạ qua vùng biển nơi tàu Ursa Major bị đắm. Theo nguồn tin am hiểu vấn đề từ Tây Ban Nha, không lâu sau khi tàu chìm, một phương tiện bị nghi là tàu Nga cũng đã tiếp cận xác tàu và loạt vụ nổ được ghi nhận sau đó.
Chính phủ Tây Ban Nha khá kín tiếng và chỉ đưa ra thông báo về sự cố tàu chìm vào ngày 23/2, sau khi chịu áp lực từ các nghị sĩ đối lập. Văn bản này xác nhận thuyền trưởng người Nga đã khai với điều tra viên rằng tàu Ursa Major chở “các thành phần của hai lò phản ứng hạt nhân tương tự loại dùng cho tàu ngầm”, đồng thời cho biết ông không chắc liệu chúng đã được nạp nhiên liệu hạt nhân hay chưa.
Chuỗi sự kiện dẫn đến sự cố tàu Ursa Major chìm xuống đáy Địa Trung Hải vẫn còn là một ẩn số. Con tàu bị chìm vào những tuần cuối nhiệm kỳ của tổng thống Mỹ Joe Biden, thời điểm cuộc xung đột tại Ukraine đang nghiêng về phía có lợi cho Nga và phía Washington đang rất mong muốn tránh một cuộc đối đầu trực tiếp với Moskva.
Tàu Ursa Major, còn có tên gọi khác là Sparta 3, từng tham chiến dịch quân sự của Nga tại Syria, được dùng để vận chuyển thiết bị quân sự về nước. Ngày 2/12/2024, tàu cập cảng nhiên liệu Ust-Luga ở vịnh Phần Lan, sau đó chuyển đến một bến container tại cảng St. Petersburg.
Ngày 11/12/2024, con tàu hướng khởi hành, hướng về cảng Vladivostok ở vùng Viễn Đông của Nga, mang theo hai “nắp hố ga” lớn, 129 container rỗng và hai cần cẩu Liebherr khổng lồ, theo bảng kê khai hàng hóa của tàu.
Hai tháng trước đó, chủ sở hữu của con tàu là công ty nhà nước Nga Oboronlogistics ra thông báo cho biết tàu của họ đã được cấp phép vận chuyển vật liệu hạt nhân. Video quá trình bốc dỡ hàng lên tàu Ursa Major tại cảng Ust-Luga do CNN phân tích cho thấy container được xếp vào trong khoang nhưng vẫn để lại một khoảng trống phía dưới, nơi về sau các “nắp hố ga” sẽ được đặt vào.
Theo thông báo từ hải quân Bồ Đào Nha, con tàu di chuyển dọc theo bờ biển Pháp trước khi đi qua vùng biển nước này. Hộ tống con tàu là hai tàu quân sự Nga, Ivan Gren và Aleksandr Otrakovsky.
Khoảng 4 giờ sau, khi tiến vào vùng biển Tây Ban Nha, con tàu đột ngột giảm tốc độ mạnh. Theo cuộc điều tra của chính phủ Tây Ban Nha, lực lượng cứu hộ đã liên lạc qua hệ thống vô tuyến để kiểm tra xem tàu có đang gặp sự cố hay không. Tuy nhiên, thủy thủ đoàn phản hồi rằng mọi việc vẫn ổn.
Nhưng khoảng 24 giờ sau, con tàu bất ngờ chuyển hướng mạnh và đến 11h53 ngày 23/12, tàu phát tín hiệu cầu cứu khẩn cấp. Theo báo cáo điều tra, tàu Ursa Major đã hứng chịu ba vụ nổ bên mạn phải, nhiều khả năng gần buồng máy, khiến hai thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng.
14 thành viên thủy thủ đoàn còn sống sót đã sơ tán bằng xuồng cứu sinh và sau đó được tàu cứu hộ Salvamar Draco của Tây Ban Nha đón. Đến 19h27, một tàu quân sự Tây Ban Nha có mặt để hỗ trợ.
Tuy nhiên, nửa giờ sau, tàu chiến Ivan Gren của hải quân Nga xuất hiện, yêu cầu các tàu xung quanh giữ khoảng cách 3,7 km, đồng thời yêu cầu bàn giao ngay lập tức những thủy thủ vừa được cứu.
Cơ quan cứu hộ hàng hải Tây Ban Nha kiên quyết thực hiện hoạt động cứu nạn và đã cử một trực thăng đến để tìm kiếm người sống sót. Một nhân viên cứu hộ đã cố gắng vào buồng máy của tàu Ursa Major, nhưng cửa đã bị niêm phong. Người này kiểm tra khu vực sinh hoạt để tìm người sống sót, nhìn vào bên trong các container và thấy hai chiếc chứa đầy rác, lưới đánh cá cùng những thiết bị khác.
Theo nguồn tin nắm rõ cuộc điều tra, tàu Ursa Major lúc đó vẫn ổn định và khó có khả năng chìm ngay. Tuy nhiên, vào lúc 21h50, tàu Ivan Gren đã bắn một loạt pháo sáng lên bầu trời, ngay sau đó là 4 tiếng nổ lớn.
Mạng lưới Địa chấn Quốc gia Tây Ban Nha cho biết cùng thời điểm tại khu vực đó, họ ghi nhận được 4 tín hiệu địa chấn tương tự nhau, giống với các vụ nổ mìn dưới nước hoặc nổ mìn khai thác đá trên mặt đất.
Đến 23h10, tàu Ursa Major chìm.
14 thủy thủ Nga sống sót đã được lực lượng cứu nạn đưa vào bờ tại thành phố cảng Cartagena để cảnh sát và các điều tra viên Tây Ban Nha lấy lời khai. Theo văn bản chính phủ Tây Ban Nha gửi các nghị sĩ đối lập, thuyền trưởng người Nga tỏ ra e ngại, không muốn tiết lộ về số hàng hóa trên tàu vì lo sợ cho an toàn của bản thân.
Thuyền trưởng không thể giải thích rõ về các “nắp hố ga” có tên trong bảng kê khai hàng hóa ban đầu. “Cuối cùng, ông thừa nhận đó thực chất là linh kiện của hai lò phản ứng hạt nhân tương tự loại dùng cho tàu ngầm. Theo lời khai của ông, dù chưa được kiểm chứng, những bộ phận này không chứa nhiên liệu hạt nhân”, văn bản cho biết thêm.
Nguồn tin am hiểu cuộc điều tra cho hay thuyền trưởng người Nga tên Igor Anisimov tin rằng mình sẽ phải chuyển hướng tới cảng Rason của Triều Tiên để bàn giao hai lò phản ứng.
Các điều tra viên Tây Ban Nha cũng nhận thấy điểm bất thường khi một con tàu thực hiện hải trình xa như vậy chỉ để chở hai chiếc cần cẩu, 100 container rỗng và hai chiếc “nắp hố ga” từ cảng này sang cảng khác của Nga, trong khi hệ thống đường sắt xuyên quốc gia Nga vốn rất phát triển. Cuộc điều tra nhận định số cần cẩu trên tàu thực chất nhằm phục vụ việc bốc dỡ lô hàng nhạy cảm ngay khi cập cảng Rason của Triều Tiên.
Vài ngày sau, các thành viên thủy thủ đoàn được đưa về Nga. 4 ngày sau khi tàu Ursa Major chìm, công ty Oboronlogistics, mô tả đây là một “vụ tấn công có mục tiêu” với 3 vụ nổ. Một lỗ hổng có kích thước 50 cm x 50 cm được phát hiện trên thân tàu với phần vỏ kim loại bị biến dạng hướng vào trong, cho thấy tàu bị tấn công từ bên ngoài. Thông báo từ công ty cho biết thêm “mảnh vỡ văng khắp boong tàu”.
Một tuần sau, theo nguồn thạo tin, tàu nghiên cứu Yantar của hải quân Nga xuất hiện và neo lại ngay phía trên xác tàu Ursa Major trong 5 ngày. Sau đó, người ta ghi nhận thêm 4 vụ nổ nữa dưới đáy biển, có khả năng nhằm phá hủy phần còn lại của xác tàu Ursa Major dưới đáy biển.
Dữ liệu theo dõi hàng hải từ công ty tình báo thương mại Kpler cũng cho thấy tàu Yantar quay lại khu vực này vào tháng 1/2025, cách vị trí cuối cùng của tàu Ursa Major khoảng 20 km.
Những hoài nghi
Sau vụ chìm tàu, báo Nga Kommersant đưa tin tàu Ursa Major lúc đó chở các cần cẩu và nắp đậy lò phản ứng hạt nhân cho một tàu phá băng mới đang được đóng tại Vladivostok.
Trong văn bản gửi các nghị sĩ đối lập, chính phủ Tây Ban Nha cho hay xác tàu Ursa Major nằm ở độ sâu khoảng 2.500 m và việc trục vớt hộp đen “là không khả thi nếu không có nguồn lực kỹ thuật lớn và chấp nhận rủi ro”.
Các chuyên gia đặt câu hỏi tại sao chính phủ lại coi việc này là “quá rủi ro” nếu thực sự không có vật liệu phóng xạ liên quan.
“Hộp đen thường nổi lên mặt nước sau khi tàu chìm, có thiết bị định vị để dễ dàng tìm thấy trong bất kỳ vụ tai nạn nào. Tôi tin rằng đã có bên nắm giữ hộp đen. Tuy nhiên, chúng ta không rõ phía Tây Ban Nha hay Nga đã tìm ra nó”, nghị sĩ Juan Antonio Rojas Manrique, cựu thuyền trưởng tàu thương mại, bày tỏ hoài nghi.
Quân đội Mỹ cũng thể hiện mối quan tâm đến khu vực khi hai lần cử máy bay “đánh hơi hạt nhân” mang tên WC135-R xuất phát từ Nebraska bay qua vùng biển này. Theo dữ liệu bay công khai, các chuyến bay diễn ra vào ngày 28/8 năm ngoái và ngày 6/2 năm nay.
Kris Pierce, người phát ngôn căn cứ Không đoàn 55 tại Offutt, Nebraska, xác nhận vai trò của dòng máy bay WC135-R thường là “hỗ trợ thu thập và phân tích các dấu vết hạt nhân”, song từ chối cung cấp thông tin chi tiết về hai lần bay trên.
Chưa rõ liệu hai chuyến bay tốn kém và hiếm hoi này có phát hiện dấu vết ô nhiễm phóng xạ nào từ xác tàu Ursa Major hay không. Chính phủ Tây Ban Nha không cho thấy họ lo ngại về phóng xạ dọc bờ biển phía nam đất nước, nơi vốn là điểm du lịch nổi tiếng.
Lỗ thủng trên thân tàu
Cuộc điều tra của Tây Ban Nha đã xem xét tác động ban đầu khiến tàu Ursa Major đi chệch lộ trình và bị nghiêng. Thuyền trưởng người Nga khai với các điều tra viên rằng ông không nghe thấy bất kỳ tiếng nổ nào vào ngày 22/12/2024, khi con tàu bất ngờ chạy chậm lại. Phải đến 24 giờ sau, 3 vụ nổ mới liên tiếp xảy ra gần buồng máy, khiến hai thủy thủ thiệt mạng.
Các điều tra viên nhận định lỗ thủng kích thước 50×50 cm trên thân tàu Ursa Major nhiều khả năng do ngư lôi siêu khoang Barracuda gây ra. Hiện nay, chỉ có Mỹ, một số đồng minh NATO, Nga và Iran được cho là sở hữu loại ngư lôi tốc độ cao này.
Cơ chế của nó là đẩy luồng khí ra phía trước để giảm lực cản nước, giúp ngư lôi đạt vận tốc cực lớn đủ sức xuyên thủng vỏ tàu mục tiêu. Vì thế, chúng không cần sử dụng đầu đạn nổ vẫn có thể gây hư hại nghiêm trọng cho tàu mục tiêu.
Nguồn tin am hiểu cuộc điều tra cho biết nhận định này phù hợp với kích thước lỗ thủng trên thân tàu Ursa Major. Ngoài ra, nó có thể đã tạo ra một cú va chạm không gây tiếng động, dẫn đến việc con tàu bất ngờ giảm tốc độ vào ngày 22/12.
Nhưng theo Plunkett, chuyên gia phân tích từ Janes, thủy lôi nam châm là lời giải thích hợp lý hơn cho kích thước và vị trí lỗ thủng. “Nó giống như tác động từ một khối thuốc nổ đã được ai đó hoặc thiết bị nào đó gài trực tiếp lên vỏ tàu”, ông nhận xét.
Công ty Oboronlogistics của Nga, quân đội Nga, Tây Ban Nha không phản hồi yêu cầu bình luận. Lầu Năm Góc cũng từ chối đưa ra ý kiến. Nhiều quan chức tình báo và an ninh phương Tây mô tả sự việc này là “kỳ lạ” hoặc cho rằng một số kết luận trong cuộc điều tra của Tây Ban Nha khá “xa vời thực tế”. Tuy nhiên, họ không đưa ra được lời giải thích thỏa đáng nào khác cho những vụ nổ ban đầu nhắm vào con tàu.
Bí mật về số hàng hóa cùng nguyên nhân khiến tàu Ursa Major chìm vẫn nằm lại dưới đáy biển.
Bị cáo Erin Merdy (34 tuổi) trước đó đã nhận 3 tội danh giết người cấp độ một đối với cái chết của con trai Zachary (7 tuổi), con gái Liliana (4 tuổi) và bé trai 3 tháng tuổi Oliver. Với mức án "từ 20 năm tù đến chung thân", Merdy sẽ phải thụ án bắt buộc ít nhất 20 năm trong tù, trước khi có cơ hội nộp đơn xin ân xá. Nếu không được chấp thuận, cô có thể phải ngồi tù đến hết đời.
Cơ quan công tố cho biết sự việc trên xảy ra vào rạng sáng ngày 12.9.2022. Bằng chứng video cho thấy Merdy dẫn các con đi về phía biển lúc 0 giờ 37. Đến 1 giờ 25, bị cáo rời bãi biển, gọi điện cho người thân trong trạng thái bất ổn và từ chối tiết lộ vị trí của bọn trẻ, khiến gia đình phải gọi cảnh sát.
Sau quá trình tìm kiếm, lực lượng chức năng phát hiện Merdy cách nhà 3 km trong tình trạng ướt sũng và đi chân trần. Theo các công tố viên, cô liên tục nói lời xin lỗi và cho biết các con đã biến mất. Đến 4 giờ 30, thi thể dính đầy cát của 3 đứa trẻ được phát hiện dạt vào bờ biển.
Người nhà bị cáo nói rằng vào thời điểm xảy ra vụ việc, Merdy có thể đang phải chống chọi với chứng trầm cảm sau sinh.
Biện lý quận Brooklyn, New York Eric Gonzalez ra thông cáo: “Không một bản án nào có thể đo đếm được sự mất mát của 3 đứa trẻ, hay nỗi đau mà người thân của các em phải mang theo suốt đời”. Ông nhấn mạnh bản án này đảm bảo bị cáo phải chịu trách nhiệm trước pháp luật vì đã tước đoạt sinh mạng các con theo cách "đau lòng và không thể tưởng tượng nổi".
Khi ngày càng nhiều đợt nắng nóng kéo dài xuất hiện thường xuyên ở châu Âu, việc kiểm soát độ bền của nhựa đường dưới cái nóng thiêu đốt đã trở thành nhiệm vụ cốt lõi.
Đợt nắng nóng tuần trước tại Đức khiến lớp keo trám khe co giãn của bề mặt nhựa đường và bê tông bị chảy ra, dính vào ghi chuyển hướng và đường ray, đe dọa đến khả năng di chuyển an toàn của tàu điện. Chính quyền một số thành phố đã phải ngừng dịch vụ tàu điện.
Tại huyện Unstrut-Hainich thuộc bang Thuringia của Đức, cơ quan quản lý đường bộ đã triển khai xe chuyên dụng phun nước lên bề mặt tuyến đường L2038 để làm mát trong những giờ cao điểm nắng nóng ban ngày.
Chiếc xe thường được sử dụng trong những tháng lạnh giá để rải muối hoặc các vật liệu rã băng khác, nay đã được cải tiến cho chiến dịch hạ nhiệt độ bề mặt của lớp bê tông nhựa phải tiếp xúc với nắng nóng kéo dài.
Biện pháp này được đưa ra do mặt đường xuất hiện các dấu hiệu mà các kỹ sư đường bộ Đức mô tả là "bề mặt chảy nhựa", tình trạng chất kết dính nhựa đường bên trong bê tông nhựa bị mềm đi, đùn ngược lên trên và xuất hiện trên bề mặt thành một lớp nhựa bóng, dính và dễ bị biến dạng.
Về mặt kỹ thuật, nguyên nhân nằm ở đặc tính "co giãn và biến dạng" theo nhiệt độ của nhựa đường. Nhựa đường không phải là một khối cứng chết, mà nó thay đổi tùy theo thời tiết và lực đè của xe cộ. Khi trời lạnh, nhựa đường sẽ cứng và giòn hơn; ngược lại, khi trời nóng, nó sẽ bị mềm và chảy lỏng ra.
Bình thường, nhựa đường đóng vai trò như một loại keo kết dính các loại đá, cát lại với nhau để tạo độ dẻo dai cho mặt đường. Ở điều kiện thời tiết ổn định, sự kết hợp này giúp con đường vừa chắc chắn, vừa có độ đàn hồi tốt để chịu được xe cộ đi lại hàng ngày.
Tuy nhiên, khi nhiệt độ bề mặt tăng vọt và duy trì ở mức cao trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày do nắng nóng, chất kết dính có thể bị mất độ cứng. Nếu hỗn hợp bê tông nhựa chứa quá nhiều chất kết dính, có cấu trúc rỗng không đủ, hoặc phải chịu lượng giao thông tải trọng nặng trong thời gian nắng nóng, phần nhựa hóa mềm có thể bị đẩy trồi lên phía trên.
Hiện tượng này được gọi là chảy nhựa đường. Đây không chỉ là vấn đề mất thẩm mỹ mà thực sự rất nguy hiểm. Khi nhựa đường bị chảy và trồi lên trên, mặt đường sẽ trở nên láng bóng và trơn trượt, làm giảm lực ma sát và tăng nguy cơ lún vệt bánh xe cũng như làm mặt đường biến dạng.
Tình hình càng tệ hơn khi có xe tải trọng nặng đi qua. Lực đè liên tục từ các bánh xe lớn sẽ ép xuống lớp nhựa đường đang nhão ra, phá vỡ hoàn toàn cấu trúc liên kết bên trong của mặt đường. Các viên đá, cát không còn kết dính vào nhau được nữa, độ nhám bề mặt biến mất, khiến con đường mất đi độ cứng và rất dễ bị biến dạng, méo mó so với thiết kế ban đầu.
Cách xử lý của Đức đáng chú ý ở chỗ họ chủ động làm mát để phòng ngừa chứ không đợi đến lúc nhựa đường chảy ra mới khắc phục. Bằng cách phun nước lên đường, các đội bảo trì muốn hạ nhiệt độ bề mặt và hãm lại quá trình chảy nhão của nhựa đường.
Chỉ cần mặt đường hạ nhiệt tạm thời khi nước bay hơi, lớp nhựa đường cũng có thể lấy lại một phần độ cứng, bớt bám dính và ngừng trào ngược lên trên. Cách làm này là phương pháp hiệu quả tức thời để bảo vệ đường sá trong những giờ nắng nóng đỉnh điểm.
Trong chiến dịch này, xe phun nước hoạt động chủ yếu vào ban ngày, thời điểm nắng gắt nhất và xe cộ đi lại nhiều nhất. Lựa chọn khung giờ này là một tính toán cực kỳ quan trọng.
Việc làm mát vào ban đêm cũng quan trọng không kém. Nếu ban đêm trời không dịu xuống để đường tỏa bớt nhiệt, cái nóng sẽ bị giữ lại bên trong kết cấu đường. Hệ quả là sang ngày hôm sau, mặt đường sẽ càng dễ bị chảy và hư hỏng nhanh hơn.
Việc tận dụng xe chuyên dụng mùa đông để tưới đường mang lại hiệu quả rất thiết thực vì loại xe này vốn đã có sẵn bồn chứa và hệ thống vòi phun áp lực cao. Ở nhiều nơi, các xe này thường "đắp chiếu" suốt mùa hè. Cách làm của Đức cho thấy chính quyền có thể dùng ngay những gì đang có để ứng phó với biến đổi khí hậu, thay vì tốn tiền mua sắm máy móc mới.
Hiệu quả của biện pháp này còn tùy thuộc vào nguồn nước, mật độ giao thông, độ dốc của đường, mức độ nắng nóng và chi phí vận hành nếu phải phun đi phun lại nhiều lần. Dù vậy, đây vẫn là một giải pháp tình thế tuyệt vời giúp các cơ quan quản lý hạ nhiệt mặt đường ngay lập tức trong những ngày nắng nóng đỉnh điểm.
Cách làm này cũng buộc các nhà sản xuất và cung cấp nhựa đường phải suy nghĩ lại. Nếu mùa hè ở châu Âu ngày càng trở nên nóng hơn, việc chọn loại nhựa đường phù hợp sẽ là yếu tố sống còn.
Những con đường ở châu Âu từng được xây dựng dựa trên thời tiết ôn hòa, nhưng nay sẽ cần những loại vật liệu chịu nhiệt tốt hơn hẳn. Các kỹ sư sẽ phải lựa chọn những giải pháp như dùng nhựa đường pha thêm polymer để tăng độ bền, chọn loại nhựa đường cứng hơn, dùng chất phụ gia, trộn thêm sợi gia cường hoặc thay đổi tỷ lệ đá cát khi làm đường.
Khi thiết kế một con đường mới, họ cũng sẽ phải đau đầu tìm cách cân bằng nhiều yếu tố: đường vừa phải chịu được nóng để không bị lún vệt bánh xe, vừa phải đủ bền để không bị nứt vỡ khi trời lạnh, lại vừa phải dễ thi công.
Đối với các đội bảo trì, bài học từ Đức cho thấy việc phát hiện sớm là yếu tố sống còn để đảm bảo chất lượng mặt đường. Vào ngày nắng nóng, nếu thấy mặt đường trở nên bóng loáng, đó là dấu hiệu nhựa đường đang bị chảy và trào lên.
Nếu phát hiện kịp thời, họ có thể xử lý ngay bằng cách hạn chế tốc độ, rải thêm một lớp đá dăm nhỏ để hút nhựa, tăng cường kiểm tra hoặc phun nước làm mát. Nếu không xử lý nhanh chóng, mặt đường sẽ nhanh chóng xuống cấp khi xe tải nặng đi qua.
Trong trường hợp đường đã bị chảy nhựa nặng, các đội duy tu sẽ phải dùng đến các biện pháp mạnh hơn như rải đá sạch để tạo lại độ nhám, cào bóc lớp nhựa hỏng, hoặc trải một lớp nhựa đường mới thay thế. Việc chọn cách nào sẽ tùy thuộc vào mức độ hỏng hóc, tầm quan trọng của tuyến đường và lượng xe cộ đi lại.
Vấn đề này đang trở thành câu chuyện chung của toàn cầu. Những vùng vốn đã quen với nắng nóng gay gắt như Nam Âu, Trung Đông, Bắc Phi, Nam Á, một số khu vực ở Trung Quốc, Australia và châu Mỹ đều đang đau đầu vì nhiệt độ mặt đường quá cao. Thậm chí, cả vùng Bắc và Trung Âu, nơi trước đây khí hậu vốn mát mẻ, giờ cũng đang phải chịu đựng những đợt nắng nóng chưa từng thấy.
Câu chuyện của Đức chứng minh nhựa đường không phải là một khối trơ lì, nó rất nhạy cảm với nhiệt độ và xe tải nặng. Khi Trái Đất nóng lên, chất lượng nhựa đường sẽ quyết định con đường đó có an toàn hay không.
Mỹ - Iran ngày 14/6 thông báo đã đạt thỏa thuận nhằm chấm dứt hơn ba tháng giao tranh. Theo thỏa thuận sơ bộ này, hai bên sẽ chấm dứt các hành động thù địch để tạo tiền đề cho tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày về một số vấn đề cốt lõi đã được thống nhất trước đó.
Các quốc gia vùng Vịnh có thể thở phào nhẹ nhõm, trong khi thị trường toàn cầu cũng có phản ứng tích cực sau thông báo về bản ghi nhớ, dự kiến được ký tại Geneva ngày 19/6.
Tuy nhiên, Urooba Jamal, nhà bình luận của Al Jazeera, đã ví von tình hình hiện tại giữa Mỹ và Iran là "hôn lễ đang diễn ra, nhưng nhẫn cưới vẫn chưa xuất hiện".
Jamal và nhiều nhà quan sát cho rằng bản ghi nhớ ban đầu giữa hai bên chỉ mới giúp chấm dứt giao tranh, nhưng những vấn đề gai góc nhất, vốn là "ngòi nổ" dẫn tới xung đột, vẫn còn bị bỏ ngỏ và trở thành phép thử cho 60 ngày tiếp theo.
Chương trình hạt nhân Iran
Chương trình hạt nhân Iran là vấn đề đau đầu trong các cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington suốt nhiều thập kỷ.
Bất đồng giữa hai bên về vấn đề này đã sớm lộ rõ khi Phó tổng thống Mỹ JD Vance nói rằng các thanh sát viên hạt nhân sẽ được phép trở lại Iran để hỗ trợ nước này tiêu hủy kho uranium làm giàu cấp độ cao. Ông cũng khẳng định đây là một trong những nội dung cốt lõi của thỏa thuận dự kiến được ký vào ngày 19/6.
Tuy nhiên, giới chức Iran lại cho biết các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của nước này chỉ bắt đầu sau khi thỏa thuận ban đầu được ký, đồng thời không đề cập đến việc cho phép thanh sát viên quốc tế quay lại hay số phận của kho uranium đã làm giàu.
Iran đang sở hữu khoảng 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60%, cách không xa mức 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Seyed Hossein Mousavian, người từng tham gia các cuộc đàm phán giữa Tehran với Liên minh châu Âu và IAEA, cho rằng cốt lõi trong bất đồng giữa Mỹ và Iran là tranh cãi nhiều năm qua về mục đích thực sự của chương trình hạt nhân Iran.
"Thách thức lớn nhất sẽ là dung hòa giữa yêu cầu của Iran về việc duy trì chương trình làm giàu uranium vì mục đích hòa bình theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) và đòi hỏi của Washington về các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt nhằm bảo đảm chương trình này không thể bị chuyển hướng sang mục đích quân sự", Mousavian nói.
Mousavian giải thích Mỹ thực sự muốn Iran bị cấm hoàn toàn việc làm giàu uranium, kể cả cho mục đích sản xuất điện hạt nhân, trong khoảng 20 năm, trong khi Tehran khẳng định đây là quyền chủ quyền của họ. Do đó, khoảng cách giữa hai bên trong vấn đề này là rất lớn.
"Chưa có điều gì thực chất được đàm phán về chương trình hạt nhân Iran cả. Bản ghi nhớ này chỉ là khuôn khổ để mở ra các cuộc đàm phán, chứ không phải là kết quả của chúng", Maneli Mirkhan, cố vấn chiến lược về Iran và các vấn đề toàn cầu, nhận xét.
Các cuộc đàm phán sắp tới nhiều khả năng sẽ tập trung vào mức độ làm giàu uranium, quy mô và cách xử lý kho uranium của Iran, số phận của các máy ly tâm tiên tiến, cùng cơ chế giám sát và kiểm chứng. Tuy nhiên, đây được xem là những vấn đề kỹ thuật rất phức tạp.
Thỏa thuận JCPOA năm 2015 giữa Iran, Mỹ và 5 cường quốc khác cũng từng mất nhiều năm đàm phán với sự tham gia của giới chuyên gia hạt nhân. Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận vào năm 2018.
Các thanh sát viên độc lập từng xác nhận Iran đã tuân thủ cam kết giới hạn làm giàu uranium ở mức 3,67% theo JCPOA, nhưng nước này đã bắt đầu làm giàu ở các cấp độ cao hơn nhiều sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt lệnh trừng phạt.
Khi cuộc chiến bắt đầu, Washington nói họ muốn Iran bàn giao toàn bộ số uranium đã làm giàu. Iran đã bác bỏ ý tưởng này, dù đôi khi họ tỏ ra sẵn lòng thảo luận về việc giao nó cho một bên thứ ba hoặc pha loãng trở lại mức phục vụ cho điện hạt nhân.
"Kho dự trữ uranium này là vấn đề trọng tâm. Chừng nào vật liệu làm giàu và cơ sở hạ tầng cần thiết để xử lý nó vẫn nằm dưới sự kiểm soát của Iran, nước này vẫn duy trì được năng lực cận ngưỡng hạt nhân", chuyên gia Mirkhan nói.
Sanam Vakil, giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Viện nghiên cứu Chatham House, cho rằng hai bên vẫn có thể tìm được tiếng nói chung bằng cách kết hợp lệnh ngừng bắn hiện nay với việc áp mức trần làm giàu uranium thấp trong giai đoạn tiếp theo, duy trì kho dự trữ ở quy mô rất nhỏ và áp dụng cơ chế giám sát chặt chẽ, toàn diện.
"Thách thức là tìm ra một thỏa thuận mà Washington có thể mô tả là không phổ biến vũ khí hạt nhân hiệu quả, còn Iran có thể xem như vẫn bảo tồn được quyền phát triển hạt nhân vì mục đích hòa bình", Vakil nói.
Bà Vakil thêm rằng những thiệt hại do hoạt động quân sự gây ra đã khiến việc xác định dữ liệu đáng tin cậy về các cơ sở hạt nhân, máy ly tâm và lượng vật liệu hạt nhân còn lại của Iran trở nên khó khăn hơn.
Dù vậy, hai bên có thể vấp nhiều trở ngại trong 60 ngày đàm phán về chương trình hạt nhân Iran, bởi những người thuộc phe cứng rắn ở Tehran coi đây như một đảm bảo chiến lược cho sự sống còn của chế độ. "Những người này cho thấy rất ít dấu hiệu sẵn sàng từ bỏ lập trường đó", bà Mirkhan nói.
Eo biển Hormuz và các vấn đề khác
Cuộc tranh luận về mở cửa Hormuz cũng tiềm ẩn thách thức lớn, nhưng không phải ở việc điều khoản này có được thực thi hay không, mà là nó sẽ được duy trì như thế nào.
"Bản ghi nhớ nói về việc mở cửa hoàn toàn eo biển, nhưng các quan chức Iran lại giải thích rằng đó chỉ là mở cửa tạm thời dưới sự quản lý chung liên tục với Oman", Mirkhan nói.
Một câu hỏi đặt ra là liệu Iran có bắt đầu thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz hay không. Theo luật pháp quốc tế, Tehran không được phép áp phí quá cảnh, nhưng có thể thu tiền đối với các dịch vụ cung cấp cho tàu thuyền hoạt động trong vùng lãnh hải của mình.
Cuộc chiến vừa qua dường như đã khiến Iran nhìn nhận eo biển Hormuz theo một cách mới. Họ xem đây không chỉ là đòn bẩy chiến lược, mà còn là nguồn doanh thu tiềm năng sau nhiều năm nền kinh tế bị bóp nghẹt vì lệnh trừng phạt của Mỹ và những tổn thất từ xung đột.
Không chỉ eo biển Hormuz, Mỹ và Iran cũng có những mâu thuẫn trong tuyên bố về khoản tài sản bị đóng băng của Tehran.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 15/6 tuyên bố thỏa thuận sắp ký sẽ giúp Iran nhận về 24 tỷ USD tài sản bị đóng băng trong giai đoạn đàm phán 60 ngày, với một nửa số đó được thanh toán trước khi các cuộc hội đàm bắt đầu.
Tuy nhiên, Phó tổng thống Mỹ đã phủ nhận điều đó. "Những thông tin cho rằng hàng tỷ USD tài sản của Iran sẽ được giải phóng ngay lập tức là không đúng. Điều đúng là Iran sẽ có một tương lai thịnh vượng hơn nhiều nếu họ thực hiện đầy đủ các cam kết trong thỏa thuận này", ông nói với CBS News.
Sina Toossi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định thách thức lớn hiện tại là liệu Mỹ và Iran có thể khôi phục đủ niềm tin với nhau để ngồi vào bàn đàm phán về những vấn đề còn bất đồng hay không.
Mỹ đã tấn công Iran ngày 28/2 ngay khi các cuộc đàm phán giữa hai bên đang diễn ra và phía Iran nói điều này đã làm tổn hại sâu sắc đến lòng tin của họ. Ông Toossi cho biết Iran cũng vẫn ám ảnh với việc Mỹ rút khỏi JCPOA năm 2015.
"Kết quả là Tehran đang tiếp cận các cuộc hội đàm này với lòng tin gần như bằng 0", ông nói.
Điều đó có thể giải thích tại sao Iran lại đưa ra các biện pháp như gỡ bỏ trừng phạt, tiếp cận tài sản đóng băng và các hình thức cứu trợ kinh tế khác như điều kiện hàng đầu.
"Chúng nhằm mục đích thử nghiệm xem liệu Washington có thực hiện các cam kết trước khi Tehran đồng ý với các nhượng bộ hạt nhân khó khăn hơn và có nguy cơ không thể đảo ngược hay không", Toossi nói.
Ông thêm rằng việc giải phóng tài sản theo từng giai đoạn thực sự mang lại cho Iran đòn bẩy, bởi nó sẽ giúp Tehran đánh giá xem có nên tiếp tục đàm phán hay không.
Nhà bình luận Jamal cho rằng 60 ngày tới không chỉ quyết định liệu Washington và Tehran có thể đồng thuận về vấn đề làm giàu uranium và gỡ bỏ trừng phạt hay không, mà còn là liệu hai bên có thể đạt được một thỏa thuận rộng lớn hơn để giúp ngăn nguy cơ bùng nổ cuộc chiến tiếp theo hay không.
"Về bản chất, thỏa thuận ngừng bắn có thể đã đạt được, nhưng các cuộc đàm phán thực sự quan trọng và đã kéo dài nhiều năm qua thì mới chỉ vừa bắt đầu", Jamal nhận xét.
