Theo Bộ Công an, thực tiễn cho thấy có những hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội, quốc phòng – an ninh; không tham nhũng và có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, song vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Vì vậy, tại dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an đề xuất bổ sung cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để người vi phạm có thời gian khắc phục hậu quả; đồng thời bổ sung căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với trường hợp đã khắc phục đầy đủ thiệt hại, nhằm bảo đảm tính công bằng, thống nhất và khuyến khích khắc phục hậu quả.
Trao đổi với phóng viên về vấn đề trên, luật sư Trần Nam Long – Giám đốc Công ty Luật TNHH Trần Long và Cộng sự cho rằng, thực tiễn xử lý các vụ án kinh tế thời gian qua cho thấy đang tồn tại một “nút thắt” trong hoạt động tố tụng hình sự.
Cụ thể, khi cơ quan chức năng phát hiện sai phạm hoặc dấu hiệu hình sự trong quá trình triển khai các dự án kinh tế – xã hội, các biện pháp tố tụng thường được áp dụng ngay như khởi tố vụ án, khởi tố bị can, bắt tạm giam, phong tỏa tài sản. Điều này nhiều khi kéo theo hệ lụy lớn cho doanh nghiệp, người lao động và cả nền kinh tế.
“Việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm là cần thiết, nhưng hậu quả kéo theo đối với xã hội đôi khi rất lớn. Có doanh nghiệp với hàng nghìn lao động rơi vào nguy cơ đình trệ, các dự án đang triển khai bị đóng băng”, ông Long nói.
Từ thực tế đó, luật sư Long đánh giá đề xuất của Bộ Công an về cơ chế “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” là cách tiếp cận phù hợp, bởi nó hướng tới việc cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và hạn chế “chi phí xã hội” quá lớn do hoạt động tố tụng gây ra.
Theo luật sư Long, phần lớn các sai phạm trong lĩnh vực phát triển kinh tế – xã hội đều xoay quanh lợi ích kinh tế, do đó biện pháp xử lý cũng nên ưu tiên theo hướng kinh tế thay vì quá nặng về hình sự.
“Doanh nhân hoạt động vì lợi ích. Nếu họ gian lận để đạt lợi ích thì hãy đánh trực tiếp vào lợi ích đó. Phạt tiền, buộc bồi thường, khắc phục hậu quả sẽ là biện pháp răn đe đúng bản chất hơn là đưa họ vào tù”, ông phân tích và khẳng định, khi số tiền phải khắc phục lớn hơn nhiều lần số tiền vi phạm thì hoàn toàn đảm bảo sức răn đe.
Theo ông, trong nhiều lĩnh vực mới như chứng khoán, tài sản số hay các mô hình kinh doanh sáng tạo, pháp luật vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Doanh nhân đôi khi phải hoạt động trong “khoảng trống pháp lý” hoặc đối mặt với nhiều cách hiểu khác nhau của quy định pháp luật.
“Khó ai kinh doanh mà tuyệt đối không có rủi ro pháp lý, đặc biệt ở những lĩnh vực mở, pháp luật chưa hoàn thiện. Vì vậy cần tạo ra không gian nhất định để họ dám làm, dám thử nghiệm. Nếu sai phạm có thể khắc phục được thì nên cho họ cơ hội sửa sai”, ông nói.
Việc không áp dụng cơ chế trên với các hành vi tham nhũng, vụ lợi như đề xuất của Bộ Công an, ông Long cũng bày tỏ ủng hộ. Theo ông, tham nhũng là hành vi “đánh đổi giữa tiền và quyền”, cần phải xử lý nghiêm bằng hình phạt tù để bảo đảm tính răn đe.
Luật gia Dương Đình Khuyến – Uỷ viên Ban thường vụ Hội Luật gia Việt Nam cũng bày tỏ ủng hộ về mặt chủ trương nhưng cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay là cơ chế tố tụng để triển khai đề xuất này.
Theo ông Khuyến, khi cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can thì toàn bộ quá trình xử lý phải tuân thủ chặt chẽ quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Vì vậy, khái niệm “tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” nếu muốn áp dụng được thì phải được luật hóa bằng các quy định rất cụ thể.
“Khi đã khởi tố hình sự rồi thì mọi việc phải đi theo quy trình tố tụng. Không thể chỉ nói tạm hoãn là tạm hoãn được, phải có căn cứ pháp lý rõ ràng”, ông Khuyến nói.
Theo luật gia Dương Đình Khuyến, nếu trong quá trình điều tra xác định người vi phạm không có tư lợi cá nhân, sai phạm xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội và có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, thì cơ quan điều tra có thể kiến nghị đình chỉ hoặc tạm đình chỉ điều tra.
“Thông thường cơ quan điều tra sẽ chọn phương án tạm đình chỉ để bảo đảm an toàn pháp lý. Nếu sau này phát hiện thêm tình tiết mới như có dấu hiệu tham nhũng hay tư lợi thì vẫn có thể phục hồi điều tra”, ông phân tích.
Ông Khuyến cũng cho rằng, với tinh thần của Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, nhiều vụ việc hoàn toàn có thể được xử lý dứt điểm ngay từ giai đoạn điều tra mà không cần kéo dài sang giai đoạn truy tố và xét xử.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay lại phát sinh nhiều tình huống phức tạp, khi có vụ án đã chuyển sang Viện Kiểm sát, thậm chí Tòa án đã thụ lý. Lúc này, việc dừng truy cứu trách nhiệm hình sự sẽ phải có căn cứ tố tụng tương ứng ở từng giai đoạn.
Một trong những vấn đề được cả hai chuyên gia cùng nhấn mạnh là cơ chế xử lý tài sản kê biên, phong tỏa trong các vụ án kinh tế để bảo đảm thực thi và tránh ttình trạng “thả gà ra đuổi”.
Trước hết, theo luật sư Trần Nam Long, trên thực tế, nhiều trường hợp ngay khi bị khởi tố thì gần như toàn bộ tài sản của doanh nghiệp hoặc cá nhân đã bị phong tỏa để phục vụ điều tra.
Do đó, khi cơ quan tố tụng yêu cầu bị can khắc phục hậu quả thì họ không còn khả năng tiếp cận tài sản để thực hiện nghĩa vụ. “Không thể vừa trói tay, trói chân người ta rồi lại yêu cầu họ phải khắc phục hậu quả”, ông Long nói.
Đồng quan điểm, luật gia Dương Đình Khuyến cho rằng nếu muốn khuyến khích người vi phạm chủ động khắc phục thì cơ quan tiến hành tố tụng phải có cơ chế tạo điều kiện cho họ xử lý tài sản dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan giám sát.
“Ví dụ người ta có nguyện vọng bán tài sản để khắc phục hậu quả thì cơ quan tố tụng có thể giám sát việc bán đấu giá, thu tiền trực tiếp để bảo đảm không xảy ra tình trạng tẩu tán tài sản”, ông Khuyến đề xuất.
Theo ông, thay vì phong tỏa tuyệt đối toàn bộ tài sản, cần có cơ chế linh hoạt hơn để vừa bảo đảm thu hồi tài sản cho Nhà nước, vừa tạo điều kiện cho người vi phạm thực hiện nghĩa vụ khắc phục hậu quả.
“Bản chất là cơ quan tố tụng vẫn nắm đằng chuôi, vẫn kiểm soát dòng tiền, nhưng phải mở ra cơ hội để người ta khắc phục. Nếu không thì rất khó khả thi trong thực tế”, luật gia Dương Đình Khuyến nói.
Đồng quan điểm, luật sư Long cho hay cần có cơ chế phối hợp giữa cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án và cơ quan thi hành án để xử lý linh hoạt tài sản trong giai đoạn tố tụng.
Đặc biệt, ông cho rằng nếu giá trị tài sản bị kê biên nhỏ hơn nghĩa vụ phải khắc phục, cơ quan thi hành án có thể đứng ra tổ chức bán đấu giá tài sản ngay từ giai đoạn điều tra, dưới sự giám sát của các cơ quan tố tụng.
Ngược lại, nếu tổng giá trị tài sản lớn hơn nhiều so với nghĩa vụ phải khắc phục, nên cho phép người bị truy cứu hoặc gia đình họ chủ động bán tài sản để nộp tiền khắc phục hậu quả.
Ngày 10/7, Công an tỉnh Lào Cai cho biết đã ra quyết định khởi tố bị can đối với Nguyễn Văn Quyết (SN 1972, ở phường Cam Đường) về tội Vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm.
Trước đó, lúc 17h50 ngày 13/5, Công an phường Cam Đường phát hiện Nguyễn Văn Quyết mang theo một hộp giấy, bên trong chứa một tay gấu có kích thước khoảng 20cm x 11cm.
Làm việc với cơ quan điều tra, Nguyễn Văn Quyết khai được một người đàn ông chưa rõ lai lịch thuê vận chuyển bộ phận cơ thể động vật này để giao cho người khác với tiền công 1 triệu đồng.
Sau khi thu giữ tang vật, Công an phường Cam Đường đã phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ xác minh, điều tra. Kết luận giám định xác định tang vật trên là bộ phận cơ thể của loài gấu ngựa - động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm thuộc danh mục được pháp luật bảo vệ.
Bộ Công an đang chủ trì xây dựng Hồ sơ dự án Luật Định danh và xác thực điện tử, được lấy ý kiến công khai đến 2/8.
Trong các nội dung được đề xuất có chính sách mở rộng phạm vi định danh, không còn giới hạn ở chủ thể con người mà tiến tới xác lập danh tính cho mọi thực thể tồn tại trong không gian thực và không gian số, được chia 5 nhóm.
- Nhóm thứ nhất vẫn là định danh với cơ quan, tổ chức và cá nhân.
- Nhóm thứ hai mở rộng sang các đối tượng vật chất bao gồm: sản phẩm, hàng hóa, thiết bị và các loại tài sản, vật chất khác.
- Nhóm thứ ba tập trung vào các thực thể phi vật chất như: Cơ sở dữ liệu, tệp dữ liệu, hình ảnh, video; Ứng dụng, phần mềm và các dịch vụ số; Quyền tài sản và quyền sở hữu trí tuệ; Tài sản số; Di sản văn hóa phi vật thể...
- Nhóm thứ tư là việc định danh các sự kiện, giao dịch, hành vi.
- Nhóm thứ năm quy định về định danh đối với địa điểm và không gian.
Cơ quan soạn thảo đánh giá, việc dừng lại ở định danh con người là chưa đủ để vận hành một xã hội số toàn diện, khi mà các chủ thể tham gia giao dịch và chịu sự quản lý của Nhà nước ngày càng đa dạng.
Thực trạng tội phạm công nghệ cao, gian lận thương mại và tình trạng hàng giả, hàng nhái trên không gian mạng đang diễn biến phức tạp, thiệt hại lớn.
Do đó, khi danh tính của vạn vật được xác lập, Nhà nước có thể quản lý di biến động của hàng hóa, truy xuất nguồn gốc hóa chất hay xác định chính xác vị trí bất động sản, từ đó cắt giảm tối đa các thủ tục hành chính bằng văn bản giấy.
Điều này sẽ giúp tiết kiệm ngân sách nhà nước, ngăn chặn tình trạng nhũng nhiễu của cán bộ khi yêu cầu xuất trình giấy tờ đã được số hóa.
Doanh nghiệp có quyền tự định danh
Dự thảo đề xuất 2 mô hình cấp mã định danh gồm mã định danh quốc gia và mã định danh tự chủ.
Cơ quan nhà nước sẽ chủ trì thực hiện định danh đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân; địa điểm, không gian, đối tượng thuộc phạm vi quản lý chuyên ngành; sản phẩm hàng hóa có mức độ rủi ro cao; dữ liệu cốt lõi hoặc liên quan đến bí mật nhà nước, an ninh quốc phòng.
Trong khi đó, các tổ chức và doanh nghiệp đủ điều kiện sẽ được tham gia cung cấp dịch vụ định danh đối với các đối tượng khác theo mô hình xã hội hóa hoặc hợp tác công - tư. Tức là nhà nước đầu tư hạ tầng, doanh nghiệp quản trị, khai thác; hoặc doanh nghiệp tự chủ đầu tư và khai thác.
Dự thảo cũng chú trọng tích hợp danh tính của vạn vật vào một hệ sinh thái thống nhất thông qua VNeID. Đây sẽ không chỉ là nơi lưu giữ thông tin cá nhân mà còn là cổng giao tiếp chính thức để người dân quản lý các đối tượng thuộc sở hữu của mình, thực hiện các dịch vụ số như thanh toán an sinh xã hội, ký số công cộng hay nhận thông báo từ chính quyền.
Dự thảo cũng thiết lập cơ chế truy vết danh tính điện tử theo trình tự thời gian. Khả năng truy vết này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phòng chống lừa đảo trực tuyến, khi mọi giao dịch tài chính, hoạt động trên mạng xã hội hay tương tác giữa các tài khoản số đều được lưu vết và xác thực.
Kết quả của việc truy vết và xác thực điện tử được quy định là nguồn chứng cứ hợp pháp trong các hoạt động tố tụng, giúp các cơ quan chức năng phát hiện và xử lý tội phạm nhanh chóng, hiệu quả.
"Định danh vạn vật" - xu hướng tất yếu của quốc tế
Xu hướng mở rộng phạm vi định danh đối với mọi thực thể đã trở thành một tiêu chuẩn tại nhiều quốc gia phát triển.
Liên minh Châu Âu đã tiên phong triển khai "Hộ chiếu sản phẩm kỹ thuật số" để truy xuất dữ liệu vòng đời sản phẩm, một yêu cầu sẽ trở thành bắt buộc đối với hàng hóa xuất khẩu từ năm 2027.
Tại Estonia hay Hàn Quốc bắt buộc định danh cả dòng tài sản và tiền điện tử để kiểm soát rủi ro tài chính. Singapore cũng đã phát triển các nền tảng định danh chứng từ thương mại và tài sản số để kết nối toàn cầu.
Ngày 21/6, Cơ quan An ninh điều tra Công an TP HCM đã bắt tạm giam Fan HaiMing, Cao JiaLiang và Nguyễn Hồng Thảo Nhi (34 tuổi) để điều tra về tội Tổ chức cho người khác ở lại Việt Nam trái phép.
Trước đó, ngày 17/6, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Giám đốc Công an TP HCM, 22 tổ công tác do Phòng Quản lý xuất nhập cảnh chủ trì, phối hợp các đơn vị nghiệp vụ và công an địa phương đồng loạt kiểm tra các cơ sở lưu trú.
Tại căn nhà ở phường Hiệp Bình, cảnh sát phát hiện 42 người quốc tịch Trung Quốc lưu trú sai quy định. Nhà chức trách thu giữ 132 điện thoại di động, 77 máy tính bảng, 7 máy tính xách tay cùng nhiều thiết bị mạng, viễn thông phục vụ hoạt động lừa đảo trực tuyến.
Cơ quan điều tra xác định đây là nơi nhóm người nước ngoài tập kết nhân sự, ăn ở tập trung theo mô hình khép kín. Những người này thuê nguyên căn nhà, lắp đặt internet tốc độ cao, trang bị giường tầng nhằm vận hành đường dây lừa đảo nhắm đến công dân Trung Quốc.
Fan HaiMing được giao quản lý nhân sự, theo dõi và duy trì kỷ luật nội bộ; Cao JiaLiang phụ trách hậu cần, quản lý việc ra vào. Nhi được thuê tìm địa điểm, cải tạo không gian sinh hoạt tập trung.
Theo cơ quan điều tra, những người được đưa đến đây bị kiểm soát đi lại chặt chẽ, mọi hoạt động đều chịu sự điều hành từ nước ngoài.
Tội phạm dời 'căn cứ' từ Campuchia sang Việt Nam
Cơ quan điều tra nhận định thời gian qua, khi Campuchia tăng cường trấn áp, nhiều băng nhóm tội phạm do người Trung Quốc cầm đầu có xu hướng dịch chuyển địa bàn hoạt động sang Việt Nam.
Hơn một tháng trước, Công an TP HCM phối hợp Công an phường Thuận Giao kiểm tra Nhà nghỉ Bảo Ly, phát hiện 85 công dân Trung Quốc lưu trú không khai báo.
Cảnh sát thu giữ khoảng 200 máy tính, laptop, hơn 550 điện thoại di động cùng nhiều thiết bị điện tử khác.
Kết quả điều tra xác định Dai Fei (còn gọi Lei Long), Hu Guoyu và Zhou Wendong được chỉ đạo sang Việt Nam khảo sát địa điểm, thuê cơ sở lưu trú, lắp đặt hệ thống mạng, chuẩn bị cơ sở vật chất, máy móc và tổ chức đưa người từ Trung Quốc sang.
Theo cơ quan điều tra, mục đích của nhóm này là hình thành một trung tâm hoạt động lừa đảo trên không gian mạng.
Quá trình kiểm tra dữ liệu điện tử, cơ quan điều tra phát hiện nhiều tài liệu, kịch bản lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng dưới các hình thức giả danh thương mại điện tử, đầu tư tài chính, đầu tư chứng khoán và nhiều thủ đoạn khác.
Hay hôm 8/6, công an tiếp tục phát hiện 83 người Trung Quốc, phần lớn nhập cảnh trái phép từ Campuchia, tụ tập tại khách sạn Emerald Gold ở phường Bình Dương.
Liên quan vụ án này, cơ quan điều tra đã khởi tố Dai Fei, Hu Guoyu, Zhou Wendong, Quách Thị Huế, Phạm Thanh Sơn và Phạm Thị Huỳnh Như về hành vi Tổ chức cho người khác ở lại Việt Nam trái phép.
Trong đợt cao điểm 45 ngày đêm rà soát, làm sạch địa bàn, Công an TP HCM đã kiểm tra 1.616 cơ sở lưu trú, phát hiện 160 nơi vi phạm quy định khai báo lưu trú và gần 311 trường hợp người nước ngoài vi phạm quy định về xuất nhập cảnh, lao động trái phép hoặc đánh bạc.
Cơ quan điều tra đã khởi tố 8 vụ án với 26 bị can gồm 9 người nước ngoài, 6 chủ hoặc quản lý cơ sở lưu trú và 7 người môi giới.
Theo Công an TP HCM, việc rà soát sẽ được duy trì thường xuyên nhằm ngăn chặn các băng nhóm lừa đảo xuyên quốc gia lợi dụng chính sách hội nhập, du lịch để hoạt động trên địa bàn thành phố.
