Cây mít mọc “xuyên” tầng 2, trái chen kín cả trăm quả từ gốc đến ngọn

Một giấc ngủ ngắn vào buổi trưa giúp tăng cường trí nhớ, cải thiện tâm trạng, tỉnh táo và nâng cao hiệu suất công việc. Tuy nhiên, lợi ích này còn phụ thuộc vào cách thức, thời điểm và thời lượng bạn ngủ trưa.

Ngủ trưa có thể nạp lại năng lượng cho não, nhưng sai cách khiến một người thức dậy trong tình trạng uể oải, mệt mỏi, ảnh hưởng đến giấc ngủ ban đêm.

Theo Bs Chakkera Priyanka, chuyên khoa thần kinh tại Bệnh viện Kauvery (Ấn Độ), cho biết ngủ trưa là "con dao hai lưỡi". Nếu ngủ hợp lý, cơ thể được phục hồi năng lượng; ngược lại, ngủ sai cách có thể làm rối loạn nhịp sinh học và gây mất ngủ về đêm.

Theo đó, một giấc ngủ trưa lý tưởng chỉ nên kéo dài khoảng 20 - 30 phút. Khoảng thời gian này giúp cải thiện sự tập trung, tăng tỉnh táo, nâng cao khả năng nhận thức và cải thiện tâm trạng mà không gây ảnh hưởng tiêu cực.

Ngược lại, ngủ trưa quá dài hoặc ngủ vào cuối buổi chiều có thể khiến cơ thể khó đi vào giấc ngủ ban đêm. Tình trạng này kéo dài sẽ làm xáo trộn nhịp sinh học, khiến ban đêm trằn trọc, buổi sáng mệt mỏi và ban ngày lại phụ thuộc nhiều hơn vào giấc ngủ trưa, tạo thành một vòng lặp khó kiểm soát.

Một giấc ngủ trưa nhanh giúp giảm thiếu ngủ. Dù khoảng thời gian này không thể thay thế hoàn toàn số giờ ngủ còn thiếu song cũng có tác dụng tăng tỉnh táo, giảm cáu gắt. Nếu bạn thức khuya hôm trước hoặc quá mệt mỏi vào buổi sáng thì ngủ trưa là cách để cơ thể hồi phục nhanh.

Tin Gốc: Người Đưa Tin

Ngày 10/5, một nam tài xế giao hàng ở phường Cần Thơ bị khách hàng hành hung, đánh chảy máu mũi sau khi từ chối yêu cầu mở hộp tông đơ để thử lên thú cưng. Hôm sau, người mua bị công an triệu tập để xử lý hành vi gây rối trật tự công cộng.

Đây không phải vụ việc đơn lẻ. Cuối tháng 3, một nữ tài xế ở TP HCM bị đánh trước khách sạn do tranh cãi vị trí giao hàng. Trước đó vài ngày, một tài xế ở phường Bình Dương bị truy đuổi bằng ôtô và đánh trọng thương. Theo thống kê chưa đầy đủ của báo chí, từ cuối năm 2024 đến nay có khoảng 20 vụ hành hung tài xế công nghệ. Nghiêm trọng nhất là vụ việc một người giao hàng tử vong tại Đà Nẵng đầu năm 2025.

Sự gia tăng các vụ hành hung tài xế công nghệ diễn ra cùng với tốc độ phát triển của nền kinh tế chia sẻ (gig economy) tại Việt Nam. Thị trường giao đồ ăn trực tuyến và gọi xe công nghệ tại Việt Nam dự báo vượt mốc 11,5 tỷ USD vào năm 2030, theo hãng nghiên cứu Ipsos. Lực lượng lao động vận hành thị trường này xấp xỉ một triệu người, theo thống kê từ Viện Friedrich-Ebert-Stiftung (FES) Việt Nam. Họ mang danh xưng "đối tác", không có lương cơ bản, không bảo hiểm y tế và trợ cấp thất nghiệp.

Quan trọng hơn, "đối tác" thực chất là mô hình kinh doanh thiếu các chế tài bảo vệ an toàn cho người lao động. Ngoài đường, họ đối mặt nguy cơ tai nạn và bạo lực từ khách hàng. Trong hệ thống, họ chịu sự giám sát và chế tài của thuật toán.

Luật chơi của thuật toán

Khi Võ Thanh, 27 tuổi, bị khách từ chối đội mũ bảo hiểm và ném xuống đất tối 15/3, anh chọn cách im lặng hoàn thành cuốc xe. "Thấy khách say là tôi biết có rủi ro nhưng không dám hủy chuyến vì sợ hệ thống đánh tụt tỷ lệ nhận cuốc", anh nói.

Suốt hành trình, hành khách yêu cầu chạy sai lộ trình và xúc phạm tài xế. Thanh phản ứng. Vị khách bỏ đi cùng lời đe dọa làm anh mất việc. Hai ngày sau, tổng đài gọi xác minh. Thanh trình bày việc mình bị nhục mạ trước, nhưng tài khoản của anh bị khóa vĩnh viễn với lý do "vi phạm quy tắc ứng xử".

Nguyễn Hùng, tài xế ôtô công nghệ tại TP HCM, gặp tình huống tương tự. Tối 10/3, anh chở một nhóm khách vào khu dân cư và dừng xe tại thanh chắn để hỏi đường. Hành khách phía sau đập vai và lăng mạ anh. Hùng trích xuất camera hành trình không che mặt hành khách và đăng lên mạng xã hội. Tài khoản của Hùng bị khóa vĩnh viễn sau khi có khiếu nại. "Tôi sai khi để lộ hình ảnh hành khách. Nhưng nền tảng chỉ xử lý lỗi bảo mật thông tin, bỏ qua việc tài xế bị đe dọa", anh nói.

Trả lời VnExpress về vụ việc, đại diện hãng gọi xe cho biết quyết định ngừng quyền sử dụng ứng dụng được đưa ra sau khi xác minh. "Chúng tôi có cơ sở xác định đối tác đã tiết lộ thông tin cá nhân của hành khách. Hãng đã yêu cầu gỡ nội dung vi phạm nhưng không nhận được hợp tác sau ba ngày, do đó áp dụng chế tài", đại diện nền tảng cho biết.

Học giả trong lĩnh vực luật lao động kỷ nguyên số, giáo sư Valerio De Stefano, Trường Luật Osgoode Hall (Canada), cho rằng khoảng trống pháp lý của mô hình lao động nền tảng là nguyên nhân gốc rễ. Nghịch lý lớn nhất của kinh tế nền tảng là các công ty định vị mình là bên trung gian, không phải người sử dụng lao động. Tuy nhiên, thuật toán của họ trực tiếp phân phối công việc, giám sát hiệu suất, chi phối thu nhập và quyết định quyền làm việc của tài xế. Nền tảng có quyền thưởng, phạt, vô hiệu hóa tài khoản thông qua hệ thống đánh giá một chiều.

"Khi một nền tảng có thể thưởng, phạt, hạ xếp hạng hoặc vô hiệu hóa tài khoản chỉ thông qua hệ thống đánh giá, mức độ kiểm soát đó đã rất gần, thậm chí vượt qua quan hệ quản lý lao động truyền thống.", giáo sư De Stefano nói.

Số liệu từ Viện FES Việt Nam cho thấy, 63% tài xế từng đối mặt rủi ro an toàn trong quá trình làm việc. Mức thu nhập thực tế của họ thấp hơn 16,6% so với mức sống tối thiểu. Nhiều người làm việc 11 tiếng mỗi ngày để đạt mức thu nhập 9,2 triệu đồng/tháng. Đáng chú ý, 62% lao động nói không có cơ hội giải thích khi hệ thống xử phạt.

Khoảng trống an sinh

Ông Phạm Trường Sơn, Chủ tịch Cộng đồng các tổ chức phi lợi nhuận miền Nam (SNPO), gọi đây là "bẫy đối tác" với sự lệch pha quyền lực, đẩy nhiều lao động vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Một mặt, họ lo sợ việc phản ứng lại hành vi lạm dụng từ khách sẽ giảm xếp hạng hoặc mất cơ hội nhận việc trong tương lai. Mặt khác, các nền tảng lại không nhận trách nhiệm bảo vệ mà một người sử dụng lao động thông thường phải có.

Đại diện SNPO đề xuất thành lập Hiệp hội bảo vệ tài xế công nghệ, tương tự mô hình Thái Lan, đặt dưới sự bảo trợ của Mặt trận Tổ quốc. Tổ chức này sẽ đóng vai trò đối trọng thiết yếu nhằm tạo thế cân bằng khi đối thoại với các tập đoàn công nghệ đa quốc gia.

Theo Giáo sư De Stefano, giới lập pháp và các tổ chức quốc tế ngày càng giám sát chặt chẽ hệ thống quản lý bằng thuật toán. Ở góc độ toàn cầu, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) đang thảo luận thiết lập công ước quốc tế bảo vệ nhóm lao động này, tập trung vào phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp và tính minh bạch của thuật toán.

"Các nhà hoạch định chính sách cần đặc biệt chú ý tới bốn vấn đề cốt lõi: phân loại quan hệ lao động, an toàn nghề nghiệp, tính minh bạch của thuật toán và quyền tổ chức, thương lượng tập thể của người lao động", cựu chuyên gia ILO nói.

Trong thời gian chờ đợi các quy định pháp lý, nhiều người chọn cách rời đi. Thanh và Hùng chuyển sang ứng dụng mới nhưng nhận ra các bộ quy tắc đều ưu tiên bảo vệ hành khách.

Với Hoàng Tuấn Hiển, 40 tuổi, ở TP HCM, sự bào mòn lớn nhất sau hai năm chạy xe không phải thu nhập bấp bênh, mà là cảm giác bị bỏ mặc mỗi khi gặp sự cố. Sau một lần bị khách đánh giá "1 sao" oan chỉ vì kẹt xe, anh quyết định tắt ứng dụng, bỏ nghề.

"Khi ngừng chạy xe, tôi thấy đầu óc yên ổn", anh nói.

Tin Gốc: Vnexpress

Sàn nhà vương vãi vỏ bánh kẹo, đồ uống dở. Trên giường, quần áo chưa giặt để lẫn cùng sách vở. Trong nhà vệ sinh, đồ chơi và truyện tranh ướt sũng nằm cạnh cống thoát nước. Mùi cơ thể của cậu bé đang tuổi dậy thì trên quần áo trộn với mùi giày và thức ăn khiến căn phòng ngột ngạt, khó thở.

"Tôi yêu cầu con nếu không dọn thì đóng chặt phòng lại để mùi khỏi tràn ra không gian chung nhưng nó chưa bao giờ nghe lời", chị Vân, 43 tuổi, ở Hà Nội nói.

Người mẹ cho biết đã dùng đủ cách, từ nhắc nhở nhẹ nhàng, tịch thu điện thoại đến đòn roi nhưng thói quen sinh hoạt của con không thay đổi. Do con trai học năm cuối cấp, lịch học dày nên thi thoảng chị nhượng bộ, dọn giúp con. Những ngày chị bận, căn phòng trở lại trạng thái "như cái chuồng lợn".

Với bà mẹ có con gái 16 tuổi như chị Nguyễn Thu Hằng, tình trạng cũng không khá hơn. Bàn trang điểm trong phòng của cô bé có hàng chục loại son môi, phấn mắt lăn lóc. Nhiều lần chị vừa mở cửa tủ, quần áo sạch, bẩn, mới cũ lẫn lộn, tràn ra ngoài.

Góc giường, quần áo bẩn chất đầy hai giỏ. Thấy phòng có mùi, chị mang quần áo vào máy giặt và dặn con phơi. Chiều về, đồ vẫn nằm trong máy. Bị mẹ nhắc, người con đáp đó là không gian riêng, không gây hại đến ai và yêu cầu mẹ không can thiệp. "Càng nhắc, con càng tỏ thái độ bất cần", chị Hằng, 42 tuổi, kể.

Cơn đau đầu vì chuyện con cái "ở bẩn", luộm thuộm đang hiện diện ở nhiều gia đình. Cuối tháng 5, mạng xã hội ở Việt Nam lan truyền bức ảnh chụp căn phòng ngổn ngang của một nữ sinh cấp ba do người mẹ tại Trung Quốc đăng tải. Bài đăng thu hút hơn 12.000 lượt thích. Nhiều phụ huynh cho biết họ nhìn thấy hình ảnh của con mình trong đó. ''Theo quan sát của tôi, 10 đứa tuổi teen thì 9 đứa ở bẩn như vậy", một phụ huynh bình luận và nhận nhiều lượt "like" thể hiện sự đồng tình.

Trên các diễn đàn nuôi dạy con, chủ đề "con tuổi teen niên bừa bộn" thu hút hàng nghìn ý kiến thảo luận. Nhiều phụ huynh thừa nhận căng thẳng khi không thể tìm tiếng nói chung với những đứa con về vấn đề vệ sinh cá nhân.

Bà Trần Thị Thùy Trang, Trung tâm Tâm lý và Phát triển Con người NHC Việt Nam, cho rằng các phụ huynh quá khắt khe và chưa thấu hiểu con cái trong chuyện này. Hành vi bừa bộn ở lứa tuổi vị thành niên xuất phát từ nguyên nhân khách quan. Vùng vỏ não trước trán phụ trách lập kế hoạch và kiểm soát hành vi của trẻ chưa hoàn thiện, khiến các em gặp khó khăn trong việc duy trì sự ngăn nắp và chưa nhận thức đầy đủ hậu quả của sự bừa bộn.

Bên cạnh đó, hormone điều hòa nhịp sinh học tiết ra muộn khiến trẻ thức khuya, dậy muộn và không có thời gian dọn dẹp. Sự gia tăng hormone tăng trưởng cũng khiến trẻ ưu tiên năng lượng cho các hoạt động kết nối bạn bè, mạng xã hội. "Ở tuổi này, việc dọn dẹp thường bị xem là không quan trọng, thậm chí vô nghĩa đối với trẻ", chuyên gia nói.

Đồng quan điểm, bà Hồng Hương, Hội Bảo vệ quyền lợi trẻ em, cho biết thiếu niên thích khẳng định cái tôi, nhưng phòng cá nhân không phải nơi chứng tỏ với bạn bè nên không được ưu tiên. "Đó là lý do nhiều thiếu niên ra ngoài quần áo gọn gàng nhưng không quan tâm phòng ngủ bừa bộn", bà cho biết.

Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý cha mẹ cần phân biệt hành vi bình thường và dấu hiệu cảnh báo tâm lý. Nếu trẻ mất ngủ, bỏ ăn, tích trữ đồ ăn thừa, xả rác hoặc thu mình, cha mẹ cần đặc biệt lưu tâm.

Bà Thùy Trang cho rằng cha mẹ nên để trẻ tự đối mặt với hệ quả từ thói quen bừa bộn, như việc không có quần áo mặc. Dù vậy, không phải phụ huynh nào cũng áp dụng cách này.

Chị Trúc Quỳnh, 37 tuổi, ở Ninh Bình chọn cách cứng rắn với con trai 15 tuổi. "Quần áo mặc xong không cho vào máy giặt, tôi vứt thùng rác hoặc làm giẻ lau. Sách vở lộn xộn tôi đem bán đồng nát", chị kể. Biện pháp này giúp phòng gọn hơn nhưng hố sâu ngăn cách mẹ - con lớn dần.

Bà Trang nhận định sai lầm của chị Quỳnh trong trường hợp này là không ưu tiên kết nối cảm xúc trước khi thiết lập quy tắc. Khi cha mẹ dùng quyền lực ép buộc khiến trẻ có xu hướng chống đối thay vì tự nguyện thay đổi.

Chuyên gia Hồng Hương cho biết để thay đổi thói quen của tuổi teen, cha mẹ cần chấp nhận đây là đặc điểm phổ biến ở giai đoạn này.

Trong giai đoạn đầu, cha mẹ cần đồng hành cùng con bằng những hỗ trợ nhỏ thay vì chỉ ra lệnh. Khi con thay đổi theo hướng tích cực, dù nhỏ, hãy khen ngợi, động viên trẻ. "Thói quen ngăn nắp ở tuổi teen thường hình thành rất chậm và cần được lặp lại trong thời gian dài", chuyên gia nói.

* Tên nhân vật trong bài đã đổi.

Tin Gốc: Vnexpress