Ngày 26/5, tại Hải Phòng, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Hội đồng Lý luận Trung ương và Thành ủy Hải Phòng tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới, với yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng để thích ứng với những biến động của kinh tế toàn cầu, xu hướng chuyển đổi số và cạnh tranh công nghệ ngày càng mạnh mẽ.
Sau 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước, Việt Nam đạt nhiều thành tựu quan trọng về kinh tế – xã hội. Quy mô GDP năm 2025 đứng thứ 32 thế giới, nằm trong nhóm 15 quốc gia có quy mô thương mại lớn nhất toàn cầu. Việt Nam cũng chính thức trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao từ năm 2025.
Đời sống vật chất, tinh thần của người dân tiếp tục được nâng lên. Vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam ngày càng được củng cố thông qua quá trình hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng mô hình phát triển hiện nay đang bộc lộ những giới hạn mới. Nền kinh tế vẫn chủ yếu tăng trưởng theo chiều rộng, phụ thuộc nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ. Chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động và sức cạnh tranh quốc gia chưa đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững.
Việc ứng dụng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong nhiều lĩnh vực còn chậm. Năng lực làm chủ công nghệ lõi, chất lượng nguồn nhân lực và hiệu quả quản trị quốc gia vẫn là những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ.
Chuyển đổi toàn diện mô hình phát triển
Phát biểu tại hội thảo, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị nhấn mạnh đổi mới mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là yêu cầu khách quan của quá trình phát triển đất nước.
Theo ông, đây không chỉ là sự điều chỉnh mô hình tăng trưởng mà còn là quá trình chuyển đổi toàn diện phương thức phát triển quốc gia nhằm tạo ra các động lực tăng trưởng mới.
Ông Nguyễn Thanh Nghị cho rằng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ góp phần nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, đồng thời tăng cường khả năng tự chủ chiến lược và tự cường của nền kinh tế.
Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, việc đổi mới mô hình phát triển sẽ giúp Việt Nam tận dụng cơ hội từ cuộc cách mạng công nghiệp mới và thích ứng hiệu quả với quá trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số toàn cầu.
Tại hội thảo, các đại biểu tập trung thảo luận về cơ sở lý luận, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam. Nhiều ý kiến phân tích sâu những cơ hội và thách thức đặt ra trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Các chuyên gia cũng đề xuất nhiều giải pháp nhằm xây dựng mô hình phát triển mới cho giai đoạn 2026-2045, hướng tới mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.
Con người là trung tâm của phát triển
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thắng, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cho biết Đại hội XIV của Đảng đã xác định yêu cầu chuyển đổi mạnh mô hình tăng trưởng.
Theo đó, Việt Nam cần chuyển từ mô hình phát triển dựa chủ yếu vào vốn, tài nguyên và lao động kỹ năng thấp sang lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị hiện đại làm động lực chính.
Ông Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh mục tiêu cuối cùng của phát triển không chỉ là tăng quy mô GDP hay tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn phải nâng cao chất lượng sống, hạnh phúc và cơ hội phát triển của người dân.
Vì vậy, đổi mới mô hình phát triển không chỉ dừng ở đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế mà còn là đổi mới tổng thể tư duy phát triển, phương thức lãnh đạo, quản trị quốc gia, tổ chức xã hội và cách thức huy động, phân bổ nguồn lực.
Theo ông, trong mô hình phát triển mới, con người vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực và động lực nội sinh quan trọng nhất của quá trình phát triển.
Nhiều tham luận tại hội thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị quốc gia để tạo nền tảng cho mô hình phát triển mới.
Các đại biểu cho rằng Việt Nam cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, tăng khả năng làm chủ công nghệ lõi và thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu.
Các tham luận và kiến nghị tại hội thảo sẽ là cơ sở khoa học và thực tiễn quan trọng phục vụ xây dựng Đề án “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”, trình Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.
Theo nghiên cứu mới của Đại học British Columbia công bố hôm 17/7, các nhà khoa học đã xác định được loại thiên thạch liên quan đến sự kiện tuyệt chủng của khủng long cách đây 66 triệu năm. Đây là một loại thiên thạch với thành phần hiếm khi được tìm thấy trên Trái Đất.
Theo thuật ngữ khoa học, “thiên thạch” là những mảnh vỡ của tiểu hành tinh sống sót sau khi xuyên qua khí quyển và rơi xuống mặt đất; còn vật thể chấm dứt thời kỳ thống trị của khủng long thực chất là một tiểu hành tinh.
Cách đây 66 triệu năm, tiểu hành tinh Chicxulub có đường kính khoảng 10km va vào Trái Đất (ngày nay là bán đảo Yucatán của Mexico) và vỡ vụn, tạo ra hố va chạm khổng lồ và gây ra sự kiện tuyệt chủng kỷ Phấn trắng - Paleogen. Hậu quả là khoảng 75% các loài sinh vật bị quét sạch, trong đó có những loài khủng long không bay được.
Từ những dấu vết còn sót lại của Chicxulub, các nhà khoa học phát hiện vật thể gây ra thảm họa toàn cầu này thuộc nhóm carbonaceous chondrite, một trong những loại đá nguyên thủy và cổ xưa nhất từng được biết đến.
Loại thiên thạch này chỉ chiếm khoảng 5% số mẫu thiên thạch được tìm thấy trên Trái Đất và là một trong những vật chất nguyên thủy nhất trong Hệ Mặt Trời.
“Việc Trái Đất bị va chạm bởi một vật thể hiếm gặp và đến từ khoảng cách xa như vậy thực sự cho thấy khủng long đã ‘rất thiếu may mắn’”, Tiến sĩ Philippe Claeys, giáo sư thỉnh giảng tại Đại học British Columbia cho biết trong thông báo của nhóm nghiên cứu,
Ông lưu ý thêm, phát hiện mới không làm thay đổi giả thuyết hiện nay về những gì đã xảy ra khi tiểu hành tinh Chicxulub đâm xuống bán đảo Yucatán.
Kết quả này khiến giả thuyết cho rằng lưu huỳnh trong thiên thạch là nguyên nhân chính dẫn đến sự tuyệt chủng của 75% các loài sinh vật trở nên kém thuyết phục hơn. Lưu huỳnh có thể là nguyên tố tham gia vào các phản ứng cháy trong những điều kiện nhất định.
“Lượng bụi mịn bị tung lên khí quyển mới là yếu tố chủ yếu gây ra sự tuyệt chủng hàng loạt”, TS Claeys nhận định.
Nhóm nghiên cứu đã đo các nguyên tố vi lượng trong những mẫu vật được thu thập từ một lớp đất sét mỏng hình thành sau vụ va chạm thiên thạch.
Theo các nhà khoa học, Chicxulub có thể bắt nguồn từ vùng ngoài của vành đai tiểu hành tinh, gần sao Mộc, hoặc từ những khu vực xa xôi hơn của Hệ Mặt Trời.
Nhiều câu hỏi về tiểu hành tinh này và hậu quả của vụ va chạm vẫn chưa có lời giải. Nguyên nhân chính xác dẫn đến sự biến mất của phần lớn sự sống trên Trái Đất vào thời điểm đó vẫn đang được nghiên cứu.
Một số nhà khoa học cho rằng biến đổi khí hậu có thể đã ảnh hưởng đến các hệ sinh thái từ rất lâu trước vụ va chạm, nhưng nhiều người khác lại cho rằng do các hoạt động của núi lửa.
Khủng long đã trải qua “ngày tận thế” như thế nào?
Dù nguyên nhân cụ thể là gì, những gì có thể đã xảy ra vào thời điểm đó đều vô cùng khủng khiếp.
Trong một bài viết được đăng trên The Conversation, hai giáo sư người Anh Monica Grady và Michael Benton đã mô tả khung cảnh chết chóc trên diện rộng sau vụ va chạm.
Chỉ vài giây trước cú va chạm, các sinh vật ở gần khu vực bán đảo Yucatan có thể nhìn thấy một quả cầu lửa chói lòa, kèm những tiếng nổ lách tách và tiếng nổ siêu thanh. Tiểu hành tinh có đường kính 10km lao xuống nhanh đến mức không sinh vật nào kịp tìm nơi trú ẩn.
Năng lượng khổng lồ từ cú đâm lập tức làm đất đá vỡ vụn, nóng chảy và hóa hơi. Một cột hơi sáng rực có nhiệt độ hơn 9.700 độ C phun lên trời. Chỉ sau khoảng 20 giây, hố va chạm tạm thời đã sâu ít nhất 30km, gần gấp ba độ sâu của vực Challenger - nơi sâu nhất được biết đến trên Trái Đất. Vành hố cao hơn 20km, hơn gấp đôi đỉnh Everest, trước khi nhanh chóng sụp đổ.
Mọi sinh vật ở gần tâm va chạm bị thiêu cháy tức thì. Ngay cả ở khoảng cách 2.000km, bức xạ nhiệt và những luồng gió siêu thanh vẫn đủ sức hủy diệt các sinh vật chịu ảnh hưởng.
Năm phút sau vụ va chạm, sức gió dù đã giảm vẫn tương đương một cơn bão cấp 5, san phẳng mọi thứ trong phạm vi khoảng 1.500km. Nhiệt độ không khí vượt 226 độ C khiến cây cối bốc cháy, mặt đất như biến thành một lò nung khổng lồ.
Tiểu hành tinh đâm xuống biển còn tạo ra những đợt siêu sóng thần cao hơn 100m, cuốn phăng các vùng ven bờ. Đất đá nóng chảy, mảnh vỡ từ thiên thạch có kích thước lớn văng xa hàng trăm kilomet.
Khoảng một giờ sau, một vành đai bụi từ vụ va chạm đã bao quanh Trái Đất. Ngay cả những nơi cách xa tâm va chạm hàng nghìn kilomet, chưa chịu tác động của sóng thần hay biển lửa, bầu trời cũng bắt đầu tối dần, báo hiệu một thời kỳ hủy diệt kéo dài.
Trong nhiều đợt tuần tra, khảo sát, cán bộ Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng (Gia Lai) đã phát hiện quần thể cây kim giao núi đất có kích thước "khổng lồ", được xác định lớn nhất Việt Nam tính đến thời điểm hiện nay.
Những cây kim giao núi đất cổ thụ vượt hẳn tán rừng được ví như "cột chống trời" giữa đại ngàn.
Trao đổi với phóng viên Dân trí, ông Nguyễn Hồng Quân, Quyền Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, cho biết đến nay lực lượng tuần tra đã phát hiện 4 cây kim giao núi đất tại tiểu khu 37, thuộc lâm phần Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng quản lý, địa giới hành chính xã Sơn Lang, tỉnh Gia Lai.
Theo ông Quân, những cây kim giao núi đất trên được phát hiện vào năm 2023 và 2026. Với đường kính trung bình 1,7m, cao trên 50m, đây là những cây mẹ lớn nhất, từng được ghi nhận tại Việt Nam.
Ngoài 4 cây kim giao núi đất nêu trên, lực lượng chức năng còn phát hiện quần thể cây non đang tái sinh tự nhiên dưới tán rừng.
"Ngay khi phát hiện, đơn vị đã chụp ảnh, xác định tọa độ, đo đạc các chỉ số sinh trưởng để hoàn thiện hồ sơ đề xuất công nhận quần thể cây di sản, phục vụ công tác bảo tồn, nghiên cứu", ông Quân cho hay.
Anh Nguyễn Văn Tây, điều phối dự án của Hội Động vật học Frankfurt tại Việt Nam, cho biết năm 2023, trong một chuyến đi điều tra động vật tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, anh cùng lực lượng bảo vệ rừng đã dừng chân nghỉ trưa. Thời điểm đó, anh thấy nhiều quả màu đen rụng dưới đất.
Với kinh nghiệm nhận diện các loài thực vật quý hiếm, đoàn xác định đây là kim giao núi đất (Nageia wallichiana), loài được Sách đỏ Việt Nam xếp vào nhóm sắp nguy cấp.
Theo anh Tây, điều khiến đoàn khảo sát bất ngờ là cây mẹ có kích thước vượt xa tưởng tượng. So với nhiều cây gỗ lớn trong khu rừng nguyên sinh, những cây kim giao núi đất này cao hơn 50m, vượt tán các loài cây khác.
"Kim giao tái sinh trong tự nhiên không phải hiếm, song những cây mẹ có kích thước lớn như tại Kon Chư Răng lại rất hiếm gặp. Nhiều khả năng vẫn còn những cây mẹ lớn khác chưa được phát hiện", anh Tây nói.
Đến tháng 4, trong một chuyến khảo sát khác, anh Tây cùng ông Nguyễn Văn Tứ, Phó Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng và lực lượng bảo vệ rừng, tiếp tục phát hiện thêm 3 cây mẹ có kích thước lớn. Dưới những tán cây kim giao núi đất cổ thụ còn thấy nhiều cây non đang phát triển.
Ông Nguyễn Văn Tứ cho biết quần thể kim giao núi đất được phát hiện nằm sâu trong rừng nguyên sinh. Khu vực này có địa hình hiểm trở, gần như tách biệt với con người. Để tiếp cận vị trí này, lực lượng khảo sát phải băng rừng, lội suối gần một ngày.
"Việc phát hiện quần thể cây mẹ có kích thước lớn tại Kon Chư Răng được xem là tư liệu khoa học đặc biệt quan trọng nhằm bổ sung dữ liệu về phân bố, cấu trúc quần thể và nguồn gen của loài trong hệ sinh thái", ông Tứ cho hay.
Cũng theo Quyền Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng, kim giao núi đất là một trong số 15 loài cây lá kim đã phát hiện được ở Tây Nguyên. Mặc dù phân bố rộng ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước nhưng loài này đang có nguy cơ suy giảm di truyền, chỉ còn những cây tái sinh hoặc có đường kính nhỏ.
"Ở Việt Nam, loài này được xếp vào mức sắp tuyệt chủng. Do đó, việc bảo tồn hiệu quả nguồn gen loài kim giao núi đất là nhiệm vụ cấp bách đặt ra cho các nhà nghiên cứu và lực lượng quản lý, bảo vệ rừng", Quyền Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Kon Chư Răng thông tin.
Hà Nội hiện là địa phương tập trung tiềm lực khoa học công nghệ lớn của cả nước, với khoảng 2.300 tổ chức khoa học và công nghệ, 221 doanh nghiệp khoa học công nghệ, 14 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và hơn 65% nhà khoa học đầu ngành.
Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy, tiềm lực lớn chưa đồng nghĩa với kết quả chuyển hóa tương xứng. Không ít nghiên cứu vẫn khó đi đến sản phẩm, công nghệ hoặc giải pháp cụ thể phục vụ phát triển đô thị.
Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm, ươm tạo, chuyển giao công nghệ còn thiếu đồng bộ. Liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp chưa đủ chặt chẽ. Việc huy động nguồn lực xã hội cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế.
Đặc biệt, thành phố thiếu cơ chế đủ mạnh để lựa chọn nhiệm vụ trọng điểm, giao cho đúng chủ thể có năng lực, khoán theo kết quả và thu hút chuyên gia giỏi.
4 nghị quyết giải điểm nghẽn khoa học công nghệ
Tại kỳ họp chuyên đề đầu tháng 6, HĐND TP Hà Nội đã thông qua 4 nghị quyết nhằm cụ thể hóa Luật Thủ đô, tạo hành lang chính sách mới cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trong đó, Nghị quyết số 24 quy định một số chính sách thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và chuyển giao công nghệ. Điểm đáng chú ý là cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ, khoán kinh phí theo kết quả, sản phẩm; chính sách đối với chuyên gia, nhà khoa học và hỗ trợ chuyển giao công nghệ.
Với nhiệm vụ trọng điểm, thành phố có thể hỗ trợ tối đa 100% kinh phí mua sắm, thuê, vận hành máy móc, thiết bị. Phần kinh phí khoán chi chưa sử dụng hết sau khi hoàn thành nhiệm vụ không bị thu hồi. Đây được xem là điểm mới nhằm giảm tâm lý “làm đúng quy trình hơn làm ra sản phẩm”.
Nghị quyết số 25 tập trung vào phát triển hạ tầng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thành phố sẽ hỗ trợ từ 30% đến 100% chi phí đầu tư, nâng cấp, vận hành trong 3 năm đầu đối với một số loại hạ tầng dùng chung.
Cơ chế này hướng tới việc hình thành các phòng thí nghiệm, trung tâm R&D, cơ sở thử nghiệm, cơ sở ươm tạo, sàn giao dịch công nghệ và nền tảng số dùng chung. Qua đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa, startup, viện, trường có thể tiếp cận thiết bị, dịch vụ thử nghiệm, kiểm định mà không phải tự đầu tư hạ tầng lớn.
Nghị quyết số 26 về thử nghiệm có kiểm soát, hay còn gọi là sandbox. Đây là cơ chế cho phép Hà Nội thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện nhất định.
Cơ chế sandbox được kỳ vọng đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều công nghệ mới xuất hiện nhanh hơn tốc độ điều chỉnh của pháp luật. Với quy định này, thành phố có thể kiểm chứng hiệu quả, nhận diện rủi ro trước khi nhân rộng.
Theo Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội, dự án thử nghiệm đạt hiệu quả có thể được xem xét ưu tiên mua sắm, đặt hàng, giao nhiệm vụ, đầu tư từ ngân sách thành phố hoặc hỗ trợ phát triển thị trường.
Gần đây, Công ty cổ phần Phenikaa-X đã đề xuất Hà Nội cho phép triển khai sandbox đối với 4 dòng phương tiện tự hành gồm xe buýt mini, robotaxi, xe quét đường và robot giao hàng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và khuôn viên Đại học Quốc gia Hà Nội.
Đây là ví dụ cho thấy nhu cầu thử nghiệm công nghệ mới trong môi trường thực tế đang ngày càng rõ nét.
Nghị quyết số 27 quy định một số nội dung và định mức chi quản lý hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có sử dụng ngân sách nhà nước. Quy định này tạo căn cứ để lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí cho các hoạt động như hội đồng, tư vấn, thẩm định, đánh giá, thuê chuyên gia.
Theo tính toán, nhu cầu kinh phí dự kiến khoảng 64,9 tỷ đồng mỗi năm, trong đó ngân sách cấp thành phố khoảng 50,3 tỷ đồng, ngân sách cấp xã khoảng 14,6 tỷ đồng.
Điểm chung của 4 nghị quyết là chuyển cách tiếp cận từ quản lý theo thủ tục sang quản lý theo kết quả. Thay vì chỉ dừng ở nghiên cứu, chính sách mới đặt mục tiêu đưa kết quả khoa học công nghệ vào giải quyết các bài toán cụ thể của Thủ đô.
Nếu được triển khai hiệu quả, các cơ chế đặc thù này có thể giúp Hà Nội thu hẹp khoảng cách giữa tiềm lực nghiên cứu và năng lực ứng dụng, đồng thời tạo thêm không gian cho doanh nghiệp, viện, trường và chuyên gia tham gia vào các nhiệm vụ phát triển thành phố.
