Bí ẩn “chiếc quần xanh” của loài ếch được biết đến gần 200 năm

Các nghiên cứu gần đây đã đặt ra câu hỏi về tác động của việc đọc sách điện tử (ebook) đối với khả năng tập trung và đọc hiểu, so với sách giấy truyền thống.

Nhiều ý kiến cho rằng, màn hình thiết bị điện tử có thể gây mỏi mắt, dễ bị phân tâm bởi các thông báo và thiếu trải nghiệm xúc giác, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình đọc.

Vậy những lo ngại này có cơ sở không? Khoa học về đọc hiểu nói gì về những hậu quả tiềm ẩn khi đọc trên thiết bị kỹ thuật số so với sách giấy?

Bản chất phức tạp của việc đọc

Trước hết, cần hiểu rằng đọc không phải là một kỹ năng bẩm sinh mà là một quá trình phức tạp, đòi hỏi nhiều năm học tập và thực hành để thành thạo. Khác với việc học nói, đọc là một kỹ năng được rèn luyện.

Khi đọc, mắt chúng ta thực hiện các chuyển động nhanh gọi là chuyển động giật nhãn cầu, di chuyển từ từ này sang từ khác.

Trong những chuyển động này, quá trình xử lý thông tin thị giác bị ức chế và chỉ khả dụng trong những khoảng thời gian ngắn, gọi là điểm nhìn cố định, khi mắt đứng yên.

Các thí nghiệm đo chuyển động mắt cho thấy chúng ta tập trung vào hầu hết các từ vì khả năng trích xuất thông tin thị giác trong mỗi lần tập trung nhìn là rất hạn chế. Trong các ngôn ngữ đọc từ trái sang phải, mắt chỉ nhận biết rõ các chữ cái trong một vùng nhìn nhỏ gọi là "vùng tri giác", kéo dài từ 2-3 chữ bên trái đến 8-12 chữ bên phải điểm tập trung.

Sự bất đối xứng này phản ánh cách người đọc di chuyển xuyên suốt văn bản. Đối với các ngôn ngữ đọc từ phải sang trái như tiếng Ả Rập, vùng tri giác sẽ ngược lại. Với các hệ thống chữ viết dày đặc như tiếng Trung Quốc, vùng tri giác còn nhỏ hơn.

Các thí nghiệm theo dõi chuyển động mắt và chụp ảnh não cũng chỉ ra rằng việc nhận diện từ cần thời gian. Thông tin thị giác mất ít nhất 60 mili giây để truyền từ mắt đến não và thêm 100-300 mili giây để nhận diện từ. Những hạn chế này giới hạn tốc độ đọc tối đa ở mức 300-400 từ mỗi phút, tùy thuộc vào độ khó của văn bản và trình độ hiểu biết của người đọc.

Mặc dù có những người ủng hộ việc đọc nhanh và hứa hẹn có thể dạy bạn đọc lướt văn bản, nhưng trong hầu hết các trường hợp, khả năng hiểu tỷ lệ nghịch với tốc độ tăng. Tốc độ đọc được cải thiện đòi hỏi nhiều năm luyện tập, bởi vì nó yêu cầu sự phối hợp cao độ của các hệ thống não bộ hỗ trợ thị giác, sự chú ý, nhận diện từ ngữ, xử lý ngôn ngữ và chuyển động mắt. Bất cứ điều gì cản trở sự phối hợp này đều làm giảm khả năng hiểu.

Hậu quả của việc đọc kỹ thuật số

Đối với một số thiết bị như máy đọc sách điện tử, hầu như không có sự khác biệt đáng kể về ảnh hưởng đến khả năng đọc hiểu. Tuy nhiên, các thiết bị gây xao nhãng (như các trang web tin tức xen kẽ quảng cáo) hoặc có định dạng không tối ưu (như văn bản căn giữa với khoảng cách lớn hoặc không đều giữa các từ) lại đáng lo ngại hơn. Sách in hiếm khi mắc phải nhược điểm về căn khoảng cách giữa các từ.

Mặc dù hậu quả của hai yếu tố này chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng, nhưng các nghiên cứu đã đưa ra những dự đoán có cơ sở. Ví dụ, hình ảnh và âm thanh không liên quan đến văn bản, như quảng cáo bật lên, có thể gây chú ý và làm xao nhãng người đọc, đặc biệt là trẻ em - đối tượng chưa phát triển khả năng kiểm soát đủ để bỏ qua những yếu tố gây xao nhãng. Khả năng hiểu của trẻ sẽ bị ảnh hưởng nếu phải cố gắng bỏ qua những yếu tố này.

Ngoài ra, các thí nghiệm theo dõi chuyển động mắt cũng cho thấy nhiều môi trường kỹ thuật số, chẳng hạn như các trang web, có thể tạo ra các chiến lược đọc cụ thể như đọc lướt để nắm ý chính hoặc tìm kiếm thông tin.

Mặc dù những chiến lược này có thể thích ứng trong một số bối cảnh, nhưng lại làm giảm khả năng hiểu tổng thể. Điều này đặc biệt đáng lo ngại đối với trẻ em, vì chúng cần nhiều năm luyện tập để phối hợp các hệ thống thần kinh hỗ trợ kỹ năng đọc để đạt được khả năng như người lớn.

Những lo ngại này càng gia tăng khi đại dịch COVID-19 thúc đẩy việc chuyển đổi giáo dục từ trực tiếp sang trực tuyến và sự gia tăng đáng kể việc đọc trên thiết bị màn hình. Mặc dù những thay đổi này là cần thiết, nhưng hậu quả lâu dài của chúng vẫn chưa rõ ràng.

Hiện tại, nghiên cứu theo dõi chuyển động mắt đã được thực hiện trên màn hình máy tính. Công nghệ mới đang được phát triển cho phép so sánh trực tiếp chuyển động mắt và khả năng hiểu khi đọc trên các thiết bị kỹ thuật số và sách giấy. Điều này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lợi ích và chi phí của các thiết bị công nghệ này.

Vì khả năng đọc có thể phản ánh trình độ học vấn, tình trạng kinh tế xã hội và mức độ hạnh phúc của một người, việc đánh giá hậu quả lâu dài của việc đọc trên thiết bị kỹ thuật số là vô cùng cần thiết.

Tin Gốc: Dân Trí

Pháp tạm ngừng hoạt động 2 lò phản ứng hạt nhân vì nắng nóng

Theo dữ liệu từ Tập đoàn Điện lực Pháp (Électricité de France - EDF), công suất phát điện đã giảm 4,1 gigawatt (GW) vào giữa ngày, tương đương 7% tổng nhu cầu điện trong bối cảnh nhiệt độ tại một số nơi ở Pháp đã vượt 40 độ C.

Trong ngày 23/6, giá điện tại Pháp và Đức đã lên mức cao nhất kể từ giữa tháng 1/2025, trong bối cảnh hệ thống điện phải ứng phó với nắng nóng và phụ thuộc nhiều hơn vào nguồn điện khí.

Pháp thường là nước xuất khẩu ròng lượng điện giá rẻ lớn sang các quốc gia láng giềng. Tuy nhiên theo dữ liệu từ đơn vị vận hành lưới điện RTE, lượng điện xuất khẩu đã giảm khi nhiệt độ tăng cao bất thường trong mùa hè này.

Trong chiều 24/6, xuất khẩu điện của Pháp giảm xuống còn khoảng 3 GW, so với mức 10-12 GW được ghi nhận vào cùng thời điểm tuần trước. Điều này làm giảm nguồn cung điện giá rẻ cho các nước láng giềng, đồng thời ảnh hưởng đến lợi nhuận từ hoạt động truyền tải điện.

EDF cho biết, các quy định môi trường nhằm bảo vệ hệ sinh thái sông là nguyên nhân khiến tập đoàn phải cắt giảm sản lượng khi nhiệt độ nước tăng tại các địa điểm nằm trên sông Seine và sông Rhone.

Tập đoàn đã tạm thời ngừng hoạt động 2 lò phản ứng hạt nhân như một biện pháp phòng ngừa về môi trường trong bối cảnh nước này đang đối mặt với đợt nắng nóng kỷ lục đã gây ra thiệt hại về người.

Tính đến ngày 22/6, ít nhất 18 ca tử vong liên quan đến nắng nóng đã được xác nhận tại Pháp, trong khi đã có hơn 40 người đã chết đuối kể từ ngày 18/6.

Hai lò phản ứng bị đưa ra khỏi vận hành nằm tại nhà máy Nogent-sur-Seine trên sông Seine, phía đông nam Paris, và cơ sở Bugey trên sông Rhone, gần Lyon, ở đông nam nước Pháp. Cả hai trường hợp đều xuất phát từ việc nhiệt độ nước sông tăng. Theo luật, EDF phải theo dõi yếu tố này để tránh xả nước có thể gây hại cho hệ sinh thái thủy sinh.

Các nhà máy điện hạt nhân sử dụng nước sông để làm mát lò phản ứng trước khi xả trở lại dòng chảy. Tùy từng địa điểm, lượng nước này thường ấm hơn từ vài phần mười độ đến vài độ so với thời điểm được lấy vào. Trong các đợt nắng nóng, khi nước sông ấm lên tự nhiên, các đơn vị vận hành phải cắt giảm hoặc giảm sản lượng để duy trì trong giới hạn nhiệt độ xả thải theo quy định pháp luật.

Trước đó trong tuần qua, nhà máy Nogent-sur-Seine đã giảm sản lượng điện hạt nhân tại một trong các lò phản ứng. EDF cho biết, hành động này nhằm hạn chế mức tăng nhiệt giữa lượng nước lấy từ sông Seine và lượng nước được xả trở lại, qua đó bảo vệ đời sống thực vật và động vật thủy sinh.

Nắng nóng cũng đã làm giảm sản lượng tại các lò phản ứng Saint-Alban 2 và Bugey 3 trên sông Rhone ở miền đông nước Pháp, cũng như lò phản ứng Nogent 2 trên sông Seine, phía đông nam Paris.

Một lò phản ứng tại nhà máy Golfech trên sông Garonne ở tây nam nước Pháp cũng đã ngừng hoạt động vào ngày 22/6. Sản lượng tại một số địa điểm khác trong đội 57 lò phản ứng của EDF cũng bị cắt giảm. Hệ thống này đóng góp gần 70% sản lượng điện của Pháp trong năm ngoái.

Hệ thống điện châu Âu ngày càng phụ thuộc vào nguồn điện tái tạo. Khi sản lượng điện mặt trời giảm vào buổi tối, phần thiếu hụt được thay thế bằng điện gió và các nguồn điện nền như hạt nhân, than và khí đốt, khiến giá điện tăng khi Mặt Trời lặn.

Dù một số lò phản ứng phải ngừng hoạt động, ngày 24/6, đơn vị vận hành lưới điện Pháp (Réseau de Transport d’Électricité - RTE) cho biết: “Pháp có đủ công suất phát điện để đáp ứng nhu cầu điện, kể cả trong trường hợp một số cơ sở sản xuất gặp sự cố”.

Nhiều quốc gia châu Âu chịu ảnh hưởng do thời tiết nóng kỷ lục

Thời tiết cực đoan đã khiến cho hơn một nửa trong tổng số 96 tỉnh của Pháp đang được xếp vào mức cảnh báo đỏ nguy hiểm đến tính mạng. Các cơ quan chức năng kêu gọi người dân tránh ánh nắng trực tiếp và duy trì sự cảnh giác khi đợt nắng nóng tiếp tục ảnh hưởng đến quốc gia này và toàn châu lục.

Cơ quan khí tượng Météo-France cho biết, ngày 23/6 là ngày nóng nhất được ghi nhận kể từ khi bắt đầu có số liệu đo đạc vào năm 1947.

Cuộc khủng hoảng không chỉ giới hạn ở Pháp. Đức, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Thụy Sĩ cũng đang dự báo nhiệt độ cao nhất trong nhiều năm qua. Nắng nóng đã khiến đời sống của người dân đảo lộn, hàng trăm trường học phải đóng cửa hoặc cho học sinh về sớm. Dịch vụ tàu hỏa tại các thành phố như Paris và Brussels cũng bị cắt giảm để hạn chế nguy cơ sự cố.

Đây là đợt nắng nóng thứ ba tại châu Âu trong năm nay. Các nhà dự báo cảnh báo, nhiệt độ có thể chạm mức 43 độ C tại khu vực Địa Trung Hải.

Trong những ngày cao điểm của đợt nắng nóng tháng 6 và tháng 7 năm ngoái, nhu cầu điện hằng ngày tăng tới 14%, kéo giá điện trung bình mỗi ngày tăng gấp 2-3 lần, cho thấy sức ép lên hệ thống năng lượng.

Hiện chưa rõ đợt nắng nóng lần này tại châu Âu sẽ kéo dài bao lâu. Đợt nóng cực đoan này đang được thúc đẩy bởi một dạng hình thái thời tiết gọi là “khối Omega”, do hình dạng của nó, cho phép nhiệt độ tích tụ qua từng ngày.

Tổ chức Khí tượng Thế giới cho biết châu Âu đang nóng lên với tốc độ nhanh hơn gấp hơn 2 lần so với mức trung bình toàn cầu, khiến các đợt nắng nóng kéo dài ngày càng có khả năng xảy ra.

Các nhà khoa học cho rằng xu hướng này đang trở nên nghiêm trọng hơn. Theo một nghiên cứu lớn mới được công bố, một số khu vực ở châu Âu đang trải qua thêm tới 40 ngày chịu căng thẳng nhiệt mạnh so với thập niên 1970.

Tin Gốc: Dân Trí

Lượng năng lượng phát ra từ Mặt Trời hiện lớn hơn khoảng một phần ba so với thời kỳ sơ khai cách đây 4,5 tỷ năm. Các mô hình tiến hóa sao cho thấy, xu hướng này sẽ tiếp diễn trước khi Mặt Trời đi đến giai đoạn kết thúc vòng đời sau khoảng 5 tỷ năm nữa.

Trong nhiều thập kỷ, các nhà khoa học đã đặt câu hỏi về giới hạn tồn tại của sự sống trên Trái Đất khi Mặt Trời ngày càng sáng. Ước tính ban đầu của James Lovelock và cộng sự vào năm 1982 cho rằng sinh quyển quang hợp của Trái Đất sẽ chấm dứt trong khoảng 100 triệu năm tới.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới công bố ngày 28/5 trên tạp chí JGR Atmospheres đã đưa ra một cái nhìn lạc quan hơn. Các nhà khoa học cho rằng đời sống thực vật có thể tiếp tục tồn tại khoảng 1,8 tỷ năm nữa.

Mốc thời gian này tiến gần đến thời điểm Trái Đất có thể mất đi các đại dương do bức xạ phân tách các phân tử nước hoặc hiệu ứng bay hơi mất kiểm soát, dự kiến xảy ra trong khoảng 2 tỷ năm nữa.

"Chúng tôi muốn chứng minh rằng sự sống trên Trái Đất, đặc biệt là thảm thực vật phức tạp có thể tồn tại lâu hơn trong tương lai so với những gì các nghiên cứu trước đây từng chỉ ra", Jacob Haqq-Misra, nhà thiên văn sinh học thuộc tổ chức phi lợi nhuận Blue Marble Space và đồng tác giả nghiên cứu, cho biết.

Vai trò then chốt của quang hợp và CO2

Sự sống trên Trái Đất phụ thuộc vào quá trình quang hợp, cơ chế sinh học mà thực vật, tảo và một số vi khuẩn sử dụng năng lượng ánh sáng Mặt Trời để chuyển hóa CO2 và nước thành các hợp chất hữu cơ giàu năng lượng, đồng thời giải phóng oxy. Quá trình này đòi hỏi cả CO2 và ánh sáng.

Tuy nhiên, khi Mặt Trời làm Trái Đất nóng lên đến một ngưỡng nhất định, thực vật sẽ không còn khả năng quang hợp, dẫn đến sự sụp đổ của toàn bộ chuỗi thức ăn và sự tuyệt diệt của sự sống.

Robert Graham, nhà khoa học hành tinh tại Đại học Chicago, giải thích: "Trái Đất đã duy trì được mức nhiệt độ bề mặt tương đối dễ sống trong phần lớn 4 tỷ năm qua nhờ một cơ chế điều hòa khí hậu tự nhiên".

Cơ chế này dựa trên việc lưu trữ CO2 trong đá và giải phóng lại thông qua hoạt động núi lửa. Khi Trái Đất nóng lên, hành tinh sẽ hấp thụ nhiều CO2 hơn từ khí quyển và lưu trữ dưới lòng đất, giúp ổn định nhiệt độ nhưng đồng thời cũng làm giảm lượng CO2 sẵn có cho thực vật.

Sinh quyển Trái Đất vẫn còn nhiều ẩn số

Trong nghiên cứu mới, Haqq-Misra và cộng sự Eric Wolf đã sử dụng 29 mô hình khí hậu để ước tính điều gì sẽ xảy ra với sinh quyển thực vật của Trái Đất trong các kịch bản khác nhau.

Họ xem xét hai giới hạn cực đoan: khi Trái Đất quá nóng để sự sống tồn tại dù CO2 vẫn ổn định, và khi CO2 giảm quá thấp dù nhiệt độ vẫn ổn định. Từ đó, nhóm nghiên cứu phân tích các điều kiện trung gian về CO2 và bức xạ Mặt Trời, bao gồm cả các kịch bản Trái Đất có khả năng hấp thụ carbon từ khí quyển rất hiệu quả khi nhiệt độ tăng.

Nhóm nghiên cứu cũng đưa vào mô hình nhiều nhóm thực vật khác nhau, bao gồm các loài có thể sống trong điều kiện CO2 rất thấp nhờ cơ chế quang hợp đặc biệt như CAM (crassulacean acid metabolism) ở cây mọng nước và lan, cũng như một số thực vật biển có khả năng hòa tan và khai thác carbon từ hệ thống đại dương.

Robert Graham nhận định: "Đây là một bước tiến so với các công trình trước và cho thấy các sinh quyển phức tạp như Trái Đất có khả năng chống chịu biến đổi môi trường do Mặt Trời tăng độ sáng tốt hơn dự đoán".

Andrew Rushby, nhà thiên văn sinh học tại Đại học Birkbeck (London), cho rằng công trình này đã cập nhật khái niệm về "tuổi thọ của sinh quyển". Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng đây vẫn chỉ là những "ước tính mang tính khái quát".

"Chúng ta không thể dự đoán hoặc biết được những khả năng tiến hóa mà sinh quyển quang hợp có thể đạt được để thích nghi với sự gia tăng năng lượng Mặt Trời và sự suy giảm CO2 trong khí quyển, đặc biệt là trong thang thời gian hàng tỷ năm", Rushby chia sẻ.

Các tác giả nghiên cứu cũng lưu ý rằng "các giới hạn do stress nhiệt hoặc thiếu hụt dinh dưỡng có thể chỉ phản ánh những gì chúng ta quan sát được ở sinh quyển hiện tại, chứ không phải là ranh giới cứng cho khả năng tiến hóa của sự sống". Ngoài ra, không ai có thể biết chắc sự sống sẽ thích nghi ra sao trong những điều kiện hoàn toàn mới.

Haqq-Misra cho rằng kết quả nghiên cứu mang lại cảm giác lạc quan: "Hệ thống Trái Đất có độ bền vững cao, và chúng ta là một phần của một quá trình có thể kéo dài lâu hơn rất nhiều so với những gì từng nghĩ".

Tin Gốc: Dân Trí