Theo dược sĩ Phạm Thanh Vĩ, khoa dược, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an), tác dụng phụ là phản ứng không mong muốn xảy ra khi dùng thuốc ở liều thông thường. Chúng có thể biểu hiện từ mức độ nhẹ (như buồn ngủ, khô miệng) đến nghiêm trọng (như tổn thương nội tạng, sốc phản vệ).
Thông thường, các bác sĩ kê đơn thuốc dựa trên tình trạng bệnh hiện tại của người bệnh nhằm mục đích điều trị, ngăn chặn hoặc kiểm soát bệnh lý lâu dài.
“Tuy nhiên các hoạt chất trong thuốc ngoài tác động lên cơ quan cần điều trị còn có thể ảnh hưởng đến các cơ quan hoặc chức năng khác của cơ thể, dẫn đến các phản ứng phụ không mong muốn.
Tác dụng phụ có thể xảy ra ở hầu hết các loại thuốc, từ thuốc thông thường đến thuốc đặc trị. Nhiều loại thuốc gây ra phản ứng phụ với dạ dày, hoặc dẫn đến chóng mặt, buồn ngủ, tăng cân, gián đoạn giấc ngủ, cáu kỉnh, giảm ham muốn tình dục…
Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ bao gồm tuổi tác, tình trạng sức khỏe, bệnh lý đi kèm, chức năng gan thận, cũng như việc sử dụng đồng thời các loại thuốc, vitamin hoặc thực phẩm chức năng khác.
Mặc dù vậy, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý bỏ thuốc điều trị, mà hãy trao đổi ngay với bác sĩ để có giải pháp phù hợp”, dược sĩ Vĩ cho hay.
Theo dược sĩ Vĩ, có nhiều yếu tố liên quan gây ra tác dụng phụ của thuốc.
Thứ nhất là yếu tố liên quan đến người bệnh.
Tuổi tác: Ở trẻ em (đặc biệt là trẻ sơ sinh), hệ enzym gan chưa hoàn thiện, chức năng thận còn non nớt nên nguy cơ gặp tác dụng phụ rất cao.
Trong khi đó người cao tuổi thường phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, chức năng gan/thận suy giảm làm chậm quá trình đào thải thuốc, đồng thời nhạy cảm hơn với tác dụng an thần, làm tăng nguy cơ té ngã.
Di truyền: Sự khác biệt trong hệ gene ảnh hưởng đến cách mỗi người chuyển hóa thuốc. Ngành dược lý di truyền chỉ ra rằng yếu tố di truyền quyết định 20 – 95% sự khác biệt này.
Ví dụ, enzym CYP2D6 giúp chuyển hóa codein thành morphin; người chuyển hóa kém sẽ không đạt hiệu quả giảm đau, ngược lại người chuyển hóa quá nhanh lại có nguy cơ bị ức chế hô hấp nghiêm trọng.
Chức năng thận: Thận đóng vai trò quan trọng trong việc đào thải thuốc. Khi chức năng thận suy giảm, thuốc bị tích lũy trong cơ thể làm tăng nguy cơ nhiễm độc nếu không được điều chỉnh liều phù hợp.
Giới tính: Phụ nữ thường có tỉ lệ mỡ cao hơn, khả năng chuyển hóa tại gan và tốc độ thải trừ qua thận chậm hơn nam giới, làm tăng nguy cơ gặp độc tính gan, rối loạn tiêu hóa hoặc dị ứng da.
Thứ hai là yếu tố liên quan đến thuốc
Liều lượng thuốc: Liều dùng càng cao, nguy cơ tác dụng phụ càng lớn. Một số thuốc có khoảng điều trị hẹp (ranh giới giữa liều hiệu quả và liều độc rất nhỏ), việc tăng liều dù chỉ một chút cũng có thể gây nguy hiểm.
Đường dùng thuốc: Cách thức đưa thuốc vào cơ thể ảnh hưởng đến tần suất xuất hiện tác dụng phụ. Ví dụ, thuốc corticoid dạng hít tập trung tác động tại phổi sẽ giảm tác dụng phụ toàn thân so với corticoid dạng uống.
Tương tác thuốc: Dùng nhiều loại thuốc cùng lúc có thể làm tăng độc tính hoặc giảm hiệu quả điều trị.
Thứ ba là yếu tố môi trường và xã hội
Rượu, bia: Làm tăng tác dụng phụ gây buồn ngủ, lú lẫn, thay đổi huyết áp, suy hô hấp, buồn nôn.
Thuốc lá: Kích thích các enzym gan (CYP1A2, CYP2B6) chuyển hóa thuốc nhanh hơn. Nếu ngừng hút thuốc đột ngột, nồng độ các thuốc này (như clozapine, olanzapine…) trong máu có thể tăng vọt gây ngộ độc.
Chế độ ăn uống: Nhiều thực phẩm tương tác mạnh với thuốc (như bưởi chùm với atorvastatin, rau lá xanh đậm với warfarin, cam thảo với lithium, thực phẩm giàu tyramine với thuốc chống trầm cảm MAOI…).
Mức độ hiểu biết: Bệnh nhân không nắm rõ hướng dẫn sử dụng dễ uống sai liều, sai thời điểm, làm tăng phản ứng có hại.
Theo dược sĩ Vĩ, các tác dụng phụ thường gặp như rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, nôn, đau dạ dày, táo bón hoặc tiêu chảy); đau đầu, chóng mặt, buồn ngủ hoặc ngược lại là gây khó ngủ; khô miệng, ho khan kéo dài; phát ban, nổi mẩn trên da; thay đổi tâm trạng (bồn chồn, lo lắng, mệt mỏi). Hoặc các vấn đề về chức năng tình dục.
Người bệnh cần chia sẻ với bác sĩ/dược sĩ về tất cả các loại thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng và tiền sử dị ứng trước đó. Tìm hiểu kỹ thông tin, hỏi rõ về các tác dụng phụ tiềm ẩn và cách xử trí trước khi rời nhà thuốc.
Tuân thủ tuyệt đối, uống đúng liều, đúng đường dùng và đúng thời gian. Không tự ý tăng/giảm liều. Thận trọng với đối tượng đặc biệt như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ có thai/cho con bú và người có bệnh nền nặng cần được giám sát chặt chẽ khi dùng thuốc.
Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ ngay với cơ sở y tế. Tùy mức độ, bác sĩ sẽ chỉnh liều, đổi thuốc hoặc có biện pháp hỗ trợ thích hợp, một số tác dụng phụ nhẹ sẽ tự biến mất khi cơ thể đã thích nghi với thuốc.
Theo tiến sĩ - bác sĩ Sohaib Imtiaz, Giám đốc Y khoa của Tập đoàn Y tế People Inc. (Mỹ), nghệ dùng làm gia vị trong chế biến món ăn nhìn chung là an toàn, tốt cho sức khỏe. Tuy nhiên, thực phẩm bổ sung chứa nghệ với liều cao đã được ghi nhận có thể gây tổn thương gan, thậm chí có trường hợp dẫn đến suy gan cấp.
Đây là dạng tổn thương gan do thuốc, thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung gây ra, thường xuất hiện trong vòng 1 - 4 tháng sau khi bắt đầu sử dụng.
Mặc dù biến chứng này hiếm gặp, nhưng không phải là không thể xảy ra. Theo tổng hợp các báo cáo ca bệnh đã được công bố trong y văn giai đoạn 2004 - 2022, ghi nhận 10 trường hợp tổn thương gan liên quan đến thực phẩm bổ sung chứa nghệ, trong đó 5 trường hợp phải nhập viện và 1 trường hợp tử vong do suy gan cấp, theo Health (Mỹ).
Theo chuyên gia, phản ứng này không xảy ra ở tất cả mọi người và hiện vẫn chưa thể dự đoán chính xác. Một số nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền có thể đóng vai trò quan trọng. Khoảng 70% người bị tổn thương gan do nghệ mang một biến thể gien nhất định, khiến họ có nguy cơ nhạy cảm hơn với tác dụng phụ này.
Tin tích cực là phần lớn bệnh nhân hồi phục sau khi ngừng sử dụng thực phẩm bổ sung nghệ, mặc dù một số trường hợp cần điều trị thêm bằng thuốc corticosteroid.
Bác sĩ Imtiaz nhấn mạnh rằng cần phân biệt rõ nghệ dùng làm gia vị với thực phẩm bổ sung chứa nghệ. Các thực phẩm bổ sung thường chứa curcumin - hoạt chất chính tạo nên đặc tính chống viêm của nghệ - với hàm lượng cao hơn rất nhiều so với lượng hấp thu khi dùng nghệ trong nấu ăn.
Không những vậy, nhiều sản phẩm còn bổ sung các thành phần giúp cơ thể hấp thu curcumin tốt hơn. Ví dụ, nhiều viên uống kết hợp nghệ với piperine (chiết xuất từ hạt tiêu đen), có thể làm tăng khả năng hấp thu curcumin lên khoảng 20 lần, và đây được cho là một trong những yếu tố có thể góp phần làm tăng nguy cơ tổn thương gan.
Do đó theo bác sĩ Imtiaz, người dân cần hiểu rằng “nguồn gốc tự nhiên” không đồng nghĩa với “an toàn tuyệt đối”. Thực phẩm bổ sung hiện vẫn được quản lý với mức độ khác nhau tùy từng quốc gia; chất lượng, thành phần cũng như hàm lượng hoạt chất giữa các sản phẩm có thể không đồng nhất.
Nếu đang sử dụng thực phẩm bổ sung chứa nghệ và xuất hiện các triệu chứng mới như mệt mỏi bất thường, vàng da, vàng mắt, đau bụng hoặc các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gan, người dùng nên ngừng sản phẩm ngay và đến cơ sở y tế để được đánh giá, thăm khám kịp thời.
Khoảng 17h40 ngày 25/4, khi chuẩn bị đến bệnh viện làm ca trực, BSCKI Lê Quang Huy (Khoa Ngoại Thần kinh, Bệnh viện Đà Nẵng) nghe tiếng hô hoán có người bất tỉnh tại sân pickleball đối diện nhà.
Tiếp cận hiện trường, bác sĩ Huy ghi nhận người đàn ông ngoài 50 tuổi đã mất ý thức, toàn thân tím tái, sùi bọt mép, mạch khó bắt và thở nhanh yếu. Nhận định nạn nhân bị ngưng tuần hoàn, bác sĩ lập tức khai thông đường thở và thực hiện hồi sinh tim phổi (CPR) bằng cách ép tim ngoài lồng ngực.
Sau hơn 5 phút ép tim liên tục, bệnh nhân bắt đầu có nhịp tim trở lại, mạch rõ hơn và dần hồi phục ý thức. Ngay sau đó, lực lượng cấp cứu 115 đã có mặt để chuyển người bệnh đến bệnh viện tiếp tục điều trị.
Ngày 26/4, sức khỏe bệnh nhân đã ổn định và được xuất viện.
TS. BS Lê Đức Nhân, Giám đốc Bệnh viện Đà Nẵng, đánh giá đây là trường hợp điển hình cho thấy vai trò sống còn của sơ cứu ban đầu. "Trong cấp cứu ngưng tuần hoàn, từng phút đều có ý nghĩa quyết định. Nếu người bệnh được thực hiện hồi sinh tim phổi đúng kỹ thuật ngay tại hiện trường, cơ hội cứu sống sẽ tăng lên đáng kể", ông Nhân nói.
Lãnh đạo bệnh viện cho biết đơn vị thường xuyên tập huấn kỹ năng này cho nhân viên y tế và nỗ lực lan tỏa các kỹ năng sơ cấp cứu thiết yếu ra cộng đồng để ứng phó với các tình huống khẩn cấp tương tự.
Nghiên cứu vừa được công bố trên tạp chí BMJ Medicine đã chỉ đích danh bài tập tốt nhất cho tuổi thọ và cách tập hiệu quả nhất.
Các nhà khoa học từ Trường Y tế Công cộng Harvard T.H. Chan (Mỹ), Đại học Y khoa Trùng Khánh (Trung Quốc) và Đại học Yonsei (Hàn Quốc) đã phân tích dữ liệu của tổng cộng 173.229 người tham gia, nhằm tìm ra bài tập hiệu quả nhất để kéo dài tuổi thọ và so sánh hiệu quả của cách tập đơn lẻ và cách tập kết hợp nhiều bài tập đối với tuổi thọ.
Người tham gia báo cáo các hoạt động như đi bộ, chạy bộ, đạp xe, bơi lội, leo cầu thang, chèo thuyền hoặc thể dục nhịp điệu, các môn thể thao dùng vợt, yoga và giãn cơ và cả các hoạt động mạnh mẽ như cắt cỏ, làm vườn, đào đất. Trong thời gian theo dõi 30 năm, có 38.847 người đã qua đời.
Kết quả cho thấy đi bộ là bài tập được nhiều người yêu thích nhất. Đặc biệt, các phát hiện mang lại tin vui bất ngờ cho chính những người này: Đi bộ có mối liên hệ mạnh mẽ nhất trong việc giảm nguy cơ tử vong sớm, kéo dài tuổi thọ, theo trang tin khoa học Scitech Daily.
Ngoài ra, kết quả cũng cho thấy tập đa dạng nhiều bài tập sẽ mang lại kết quả tốt hơn so với chỉ tập một bài tập.
Những người có hoạt động đa dạng nhất có nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn 19%, nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch, ung thư, bệnh hô hấp và các nguyên nhân khác thấp hơn từ 13 - 41%.
Các nhà nghiên cứu kết luận rằng: Đi bộ chính là bài tập cơ bản và hiệu quả nhất để giảm nguy cơ tử vong sớm, kéo dài tuổi thọ. Tuy nhiên, để tối đa hóa lợi ích, nên kết hợp đi bộ với tập luyện sức mạnh (tập tạ, ngồi xổm, hít đất) hoặc các môn thể thao dùng vợt, theo trang tin khoa học Scitech Daily.
