Đầu tháng 5, Đại học Stavanger của Na Uy công bố tin tức một ông bố hai con ở quận Austrått (thành phố Sandnes, hạt Rogaland) đã vô tình tìm thấy một bao bọc kiếm bằng vàng ẩn giấu dưới một gốc cây đổ sau cơn bão khi đang đi bộ đường dài.
“Tôi thấy một gò đất nhô cao lên và dùng gậy chọc vào đó, đột nhiên một vật lấp lánh đã xuất hiện và tôi không biết phải làm gì với nó”, người đàn ông nói trong thông cáo.
Hiện vật được ước tính có niên đại từ thế kỷ VI – một thời kỳ biến động do sự sụp đổ của Đế chế La Mã, rộng khoảng 6cm, nặng hơn một ounce được chạm khắc hoa văn tinh xảo. Các nhà nghiên cứu cho rằng bao bọc kiếm này có thể đã thuộc về một thủ lĩnh cai trị tại Hove.
Vào những năm 500, vùng đất Na Uy ngày nay đã trải qua nhiều vụ phun trào núi lửa và thay đổi nhiệt độ đáng kể. Thiên tai có thể đã góp phần gây ra mất mùa và nạn đói cùng thời điểm lục địa này trải qua đại dịch hạch đầu tiên.
Theo một nghiên cứu năm 2024 trên tạp chí Norwegian Archaeological Review, những cuộc khủng hoảng này đã dẫn đến sự suy giảm dân số đáng chú ý trong thế kỷ thứ sáu.
Các nhà nghiên cứu cho rằng, vào thời điểm bất ổn chính trị và mất mùa, nhiều tộc người sử dụng các vật có giá trị làm lễ vật dâng tặng các vị thần với hy vọng cuộc sống sẽ trở nên tốt đẹp hơn và hiện vật được tìm thấy là một trong số đó.
Giáo sư khảo cổ Håkon Reiersen, Đại học Stavanger cho biết đây là một phát hiện quan trọng vì khả năng tìm được các hiện vật có giá trị như vậy là rất hiếm.
“Đây là lần đầu tiên một hiện vật như vậy được tìm thấy ở hạt Rogaland, và chỉ có 17 phát hiện khác tương tự được tìm thấy ở Bắc Âu cho đến nay”, GS Håkon Reiersen nói.
Ông nói thêm, bao bọc kiếm bằng vàng được tìm thấy đã bị mòn, cho thấy đây là vật được vị thủ lĩnh thường xuyên sử dụng. Đồ vật giá trị này cũng nhấn mạnh vị trí và quyền lực của vị thủ lĩnh trong thời điểm đó.
Hiện vật này dự kiến sẽ được trưng bày tại Bảo tàng Khảo cổ học thuộc Đại học Stavanger.
Tin Gốc: Dân Trí
Tây Âu đang hứng chịu đợt nắng nóng thứ ba trong năm, khi nền nhiệt cao gay gắt chưa có dấu hiệu hạ xuống cho đến cuối tuần.
Ngày thứ hai (22/6), Pháp đã đặt hơn một nửa trong số 96 tỉnh lục địa vào mức cảnh báo đỏ do nắng nóng cực đoan, đồng thời kêu gọi người dân "cảnh giác tuyệt đối" và hạn chế ra ngoài trời trong thời gian cao điểm của đợt nắng nóng kéo dài.
Tình hình diễn ra trong bối cảnh nhiều khu vực rộng lớn của Pháp ghi nhận nhiệt độ vượt quá 40 độ C, cùng với hàng loạt "đêm nhiệt đới" - nhiệt độ trong 24 giờ không giảm xuống dưới 20 độ C.
Hai trẻ em được phát hiện tử vong trong một chiếc ô tô của gia đình ở đông nam nước Pháp vào ngày thứ hai. Trước đó, tại khu vực gần Bordeaux, ba người cao tuổi cũng đã tử vong trong cuối tuần. Giới chức cho biết nguyên nhân được ưu tiên điều tra là tác động của nắng nóng cực đoan.
Ở bên kia eo biển Manche, Cơ quan Khí tượng Anh (Met Office) đã ban hành cảnh báo đỏ về nắng nóng cực đoan cho hôm nay và ngày mai tại một số khu vực miền Trung và miền Nam nước Anh, cũng như xứ Wales.
Nhiệt độ dự báo có thể lên tới 39 độ C trong những ngày tới, trong khi nhiệt độ ban đêm cũng được dự báo ở mức "rất cao".
Tại Đức, nhiệt độ tăng cao làm gia tăng nguy cơ cháy rừng, đặc biệt ở khu vực phía Nam và phía Đông. Các vùng như Bonn, Stuttgart và Frankfurt đang chuẩn bị đối phó với nền nhiệt tiệm cận 40 độ C vào cuối tuần.
El Nino có phải nguyên nhân gây ra đợt nắng nóng?
Đầu tháng này, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA) tuyên bố sau nhiều tháng theo dõi, El Nino đã chính thức hình thành tại khu vực nhiệt đới Thái Bình Dương.
Nhiều dự báo thời tiết cảnh báo El Nino lần này có thể là một trong những sự kiện mạnh nhất trong nhiều thập kỷ, dẫn đến các cách gọi truyền thông như "Siêu El Niño".
Tuy nhiên, đây không phải là một phân loại khoa học chính thức và không được NOAA sử dụng.
El Nino (tiếng Tây Ban Nha nghĩa là cậu bé) là hiện tượng tự nhiên xảy ra khi nhiệt độ bề mặt nước biển tại khu vực Đông Thái Bình Dương trở nên ấm bất thường. Điều này có thể làm tăng nhiệt độ toàn cầu, tạo điều kiện cho các hiện tượng thời tiết cực đoan hơn.
Các sự kiện El Nino trước đây, như giai đoạn từ tháng 5/2023 đến tháng 3/2024, đã góp phần vào các kỷ lục nhiệt độ, thúc đẩy hàng loạt đợt nắng nóng chết người, cháy rừng và lũ lụt trên toàn cầu.
Các chuyên gia tại Viện Giáo dục về Nước IHE Delft (Hà Lan) cảnh báo El Nino có thể gây ra nhiều tác động dây chuyền ngoài việc làm tăng nhiệt độ, bao gồm hạn hán, mất an ninh lương thực và thậm chí thiếu hụt điện năng.
Nhiều cơ quan truyền thông đang quy nguyên nhân đợt nắng nóng hiện nay ở châu Âu cho El Nino, nhưng bà Ioanna Vergini, nhà sáng lập nền tảng dự báo thời tiết toàn cầu WFY24 cho rằng điều này là "không chính xác về mặt khí tượng".
"Thái Bình Dương hiện không ở trạng thái El Nino mạnh và ngay cả khi có, ảnh hưởng trực tiếp của nó tới nắng nóng mùa hè ở châu Âu cũng rất yếu và khó xác định", bà nói.
Bà Vergini cho rằng đây là một ví dụ điển hình của hiện tượng dòng tia bị chặn (jet-stream blocking), xảy ra trong bối cảnh nền nhiệt toàn cầu đang ở mức kỷ lục. Theo đó, "vòm nhiệt" là cơ chế hình thành nắng nóng, ấm lên dài hạn là yếu tố khuếch đại, còn El Nino chỉ đóng vai trò gây nhiễu.
Khi nào và ở đâu El Nino tác động mạnh nhất?
Dù El Nino có thể gây ra tác động nghiêm trọng, các ảnh hưởng chủ yếu được ghi nhận ở vùng nhiệt đới.
Lũ lụt là rủi ro phổ biến tại Nam Mỹ, như miền bắc Peru và có thể lan tới một số khu vực Đông Phi, Trung Á và miền nam Mỹ.
Nguy cơ hạn hán và cháy rừng gia tăng trong thời kỳ El Nino, đặc biệt tại phần lớn Australia, các khu vực phía bắc Nam Mỹ và một số quốc gia châu Á như Indonesia.
Tại châu Âu và Vương quốc Anh, tác động của El Nino mang tính gián tiếp hơn, nhưng vẫn có thể làm tăng khả năng thời tiết bất ổn vào cuối năm như mùa thu ấm hơn, ẩm hơn và nhiều gió hơn.
El Nino cũng có thể liên quan đến các giai đoạn mùa đông lạnh hơn và ít gió hơn tại Anh. Tuy nhiên, Cơ quan Khí tượng Anh cho biết các tác động cụ thể sẽ được đánh giá chi tiết hơn vào cuối năm, khi các dự báo được cập nhật.
Các chuyên gia khí hậu dự báo rằng vào cuối năm nay và sang năm 2027, thế giới có thể tiếp tục chứng kiến nền nhiệt rất cao, nhưng hiện tượng này không phải nguyên nhân của đợt nắng nóng đang bao trùm phần lớn Tây Âu.
El Nino "đến rồi đi", còn biến đổi khí hậu thì không
Phần lớn các sự kiện El Nino làm tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu tạm thời khoảng 0.2 độ C.
Mức này thấp hơn nhiều so với biến đổi khí hậu do con người gây ra, vốn đã làm tăng nhiệt độ bề mặt toàn cầu khoảng 1.3-1.5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Do đó, tác động của El Nino diễn ra trong bối cảnh một Trái Đất đã nóng lên sẵn. Đây cũng là lý do vì sao năm 2025 trở thành năm nóng thứ ba từng được ghi nhận, thậm chí còn cao hơn năm El Nino 2016, dù đang chịu ảnh hưởng làm mát tạm thời của La Nina.
La Nina (tiếng Tây Ban Nha nghĩa là cô bé) thường làm giảm nhiệt độ toàn cầu bằng cách tăng cường gió mậu dịch và đưa nước lạnh từ đại dương sâu lên bề mặt tại khu vực xích đạo Thái Bình Dương. La Nina cũng xảy ra không đều nhưng thường kéo dài hơn El Nino.
"El Nino là một hiện tượng tự nhiên. Nó đến rồi đi. Biến đổi khí hậu thì ngược lại, nó tiếp tục xấu đi miễn là chúng ta chưa ngừng đốt nhiên liệu hóa thạch.
Vì vậy, biến đổi khí hậu mới là điều đáng lo ngại thực sự", nhà khoa học khí hậu Friederike Otto tại Imperial College London (Cao đẳng Hoàng gia London) nhận định.
Châu Âu nóng lên nhanh hơn trung bình toàn cầu
Châu Âu đang nóng lên nhanh hơn gấp hai lần mức trung bình toàn cầu, với nhiệt độ tăng khoảng 2.5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp.
Một phần lãnh thổ châu Âu nằm trong khu vực Bắc Cực hoặc có liên hệ với vùng Bắc Cực - vùng ấm lên nhanh nhất Trái Đất, nơi nhiệt độ đang tăng nhanh gấp ba đến bốn lần mức trung bình toàn cầu.
Khi băng và tuyết tan, lượng ánh sáng Mặt Trời phản xạ giảm, trong khi các bề mặt tối hấp thụ nhiều nhiệt hơn, làm gia tăng hiệu ứng nóng lên.
Các biện pháp kiểm soát khí thải đã giúp châu Âu giảm ô nhiễm không khí, mang lại lợi ích đáng kể cho sức khỏe con người và môi trường.
Tuy nhiên, điều này cũng làm giảm lượng aerosol tạo ra các đám mây tầng thấp, vốn từng đóng vai trò như một "lá chắn làm mát" tự nhiên.
Tin Gốc: Dân Trí
Điều gì đã diễn ra trước khi tên lửa Blue Origin phát nổ
Vài tiếng trước, một tên lửa New Glenn của Blue Origin đã phát nổ tại Căn cứ Lực lượng Vũ trụ Cape Canaveral, thắp sáng bầu trời đêm và khiến nhiều người dân dọc khu vực "Bờ biển Không gian" của bang Florida ngỡ ngàng trước cột lửa khổng lồ.
Blue Origin cho biết vụ nổ xảy ra do một "sự cố bất thường". Tên lửa này dự kiến được sử dụng cho một vụ phóng vệ tinh sắp tới, hiện chưa ghi nhận thương vong.
"Họ đang nạp nhiên liệu đẩy vào tên lửa và bắt đầu thử nghiệm đốt tĩnh, chứ đây không phải một vụ phóng", chuyên gia không gian Ken Kremer nói với đài WESH (một đài truyền hình địa phương) trong một cuộc phỏng vấn trực tiếp.
"Tên lửa vẫn đứng yên trên bệ phóng và họ muốn kích hoạt các động cơ trong vài giây để kiểm tra toàn bộ hệ thống, bảo đảm mọi thứ hoạt động ổn định trước khi thực hiện vụ phóng trong vài tuần tới. Đó là kế hoạch ban đầu", Kremer nói.
Theo trang web của Blue Origin, tầng đầu tiên của phương tiện phóng New Glenn cao khoảng 98m - được đặt theo tên phi hành gia tiên phong của NASA John Glenn, sử dụng 7 động cơ BE-4 do Mỹ sản xuất, hoạt động bằng oxy lỏng và khí tự nhiên hóa lỏng.
Mỗi động cơ BE-4 có lực đẩy xấp xỉ 290 tấn lực. Blue Origin cho biết tầng đầu tiên của tên lửa được thiết kế có thể tái sử dụng tối thiểu 25 lần nhờ hệ thống hạ cánh và thu hồi bằng 6 chân thủy lực.
Tầng thứ hai của New Glenn được trang bị hai động cơ BE-3U có khả năng khởi động lại nhiều lần trong không gian. Blue Origin cũng nhấn mạnh đây là động cơ do Mỹ chế tạo.
Nhiều nguồn tin cho biết vấn đề dường như bắt đầu từ khoang động cơ của tên lửa.
Các động cơ này được thiết kế để hoạt động trong môi trường chân không ngoài không gian, phục vụ những nhiệm vụ như đưa tải trọng trực tiếp vào các quỹ đạo năng lượng cao.
Theo Blue Origin, New Glenn được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể chi phí và lượng chất thải trong các chuyến bay không gian nhờ cơ chế vận hành giống máy bay thương mại cùng việc sử dụng nhiên liệu sạch hơn.
"New Glenn được chế tạo, tích hợp, phóng, tân trang và tái sử dụng trong phạm vi bán kính khoảng 14km quanh nhà máy tên lửa", Blue Origin cho biết trên website.
Quy trình này bắt đầu tại khu tổ hợp sản xuất hiện đại của Blue Origin ở Exploration Park, nằm ngay bên ngoài Trung tâm Vũ trụ Kennedy.
Tại đây có các cơ sở chế tạo, tích hợp, vận hành phương tiện cũng như trung tâm điều khiển nhiệm vụ New Glenn.
Ngay cả bệ phóng nơi xảy ra vụ nổ cũng được thiết kế riêng ở mức độ cao. Blue Origin cho biết công ty đã chi hơn 1 tỷ USD để cải tạo Launch Complex 36.
Hạ tầng bệ phóng đã bị hư hại nghiêm trọng
Tầng đầu tiên của tên lửa New Glenn, sử dụng khí metan làm nhiên liệu, đã tạo ra một quả cầu lửa khổng lồ phía trên bãi phóng LC-36A dọc bờ biển Florida.
Đây có thể là vụ nổ tên lửa kịch tính và mạnh mẽ nhất kể từ khi tên lửa N1 của Liên Xô (cũ) bị phá hủy trong một lần phóng thử nghiệm năm 1969.
Một nguồn tin của Ars Technica, cho biết hạ tầng phóng tại LC-36A đã bị hư hại nghiêm trọng.
Một trong các tháp chống sét có thể không thể phục hồi, đồng thời hệ thống vận chuyển - dựng đứng tên lửa (transporter - erector) cũng có thể đã hư hại vượt quá khả năng sửa chữa.
Công ty gần đây đã bắt đầu xây dựng một bệ phóng New Glenn thứ hai ở khu vực lân cận, LC-36B. Tuy nhiên, công trình tại đây vẫn đang ở giai đoạn đầu.
Dù vậy, có khả năng việc hoàn thiện bệ phóng mới này sẽ nhanh hơn so với việc tái xây dựng LC-36A.
Nhiều khả năng tên lửa New Glenn sẽ không thể phóng trở lại trong năm 2026, và thậm chí một chuyến bay trong nửa đầu năm 2027 cũng được đánh giá là "bất khả thi" nếu xét đến tình trạng hạ tầng hiện tại của bệ phóng.
Blue Origin đang triển khai nhiều hoạt động phát triển đối với phiên bản tên lửa lớn hơn, được kỳ vọng sẽ trở thành phương tiện chủ lực của đội bay, thay thế cho loại đã phát nổ vào tối thứ năm (giờ địa phương) tại Florida.
Có khả năng công ty sẽ tập trung toàn bộ nguồn lực vào việc hoàn thiện mẫu tên lửa lớn hơn này sau sự cố.
Jeff Bezos, người gây dựng khối tài sản từ Amazon, đã phần lớn tự tài trợ cho Blue Origin kể từ khi công ty được thành lập cách đây một phần tư thế kỷ.
Ông đã đầu tư hàng chục tỷ USD vào doanh nghiệp này. May mắn cho Blue Origin, ông có đủ tiềm lực tài chính để duy trì công ty vượt qua thất bại và thúc đẩy nhanh quá trình phục hồi.
NASA cũng sẽ đặc biệt quan tâm đến việc Blue Origin sớm khôi phục hoạt động trong thời gian ngắn nhất có thể.
Một điểm tích cực nhỏ là tên lửa phát nổ vào tối thứ năm không mang theo tải trọng là các vệ tinh Internet Amazon Leo. Các vệ tinh này đã được giữ an toàn trong một cơ sở lắp ráp gần đó, chờ thời điểm phóng.
Đây không phải lần đầu tiên xảy ra một vụ nổ tên lửa tại "Bờ biển Không gian" của Florida.
Cách đây 10 năm, một tên lửa Falcon 9 cũng từng phát nổ ngay trên bệ phóng trong lúc đang nạp nhiên liệu cho một nhiệm vụ sắp diễn ra. Khi đó cũng không có thương vong.
Trước đó vài năm, vào năm 2014, một vụ nổ tên lửa khác xảy ra tại đảo Wallops thuộc bang Virginia.
Tên lửa Antares của Orbital Sciences gặp sự cố chỉ vài giây sau khi cất cánh. Không lâu sau, tên lửa rơi trở lại Trái Đất và phát nổ, làm văng nhiều mảnh vỡ nhưng không gây thương tích.
Bất chấp quả cầu lửa xuất hiện tối thứ Năm, cả SpaceX và United Launch Alliance vẫn dự kiến tiếp tục phóng tên lửa Falcon 9 và Atlas V từ Trạm Lực lượng Không gian Cape Canaveral vào ngày thứ Sáu.
Tên lửa New Glenn của Blue Origin đã phát nổ trong quá trình thử nghiệm đốt tĩnh tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy, bang Florida, chỉ vài giây sau khi bắt đầu vận hành lúc 21h giờ địa phương.
Sự cố xảy ra trong bối cảnh Blue Origin vừa giành hợp đồng quan trọng của NASA để tham gia chương trình xây dựng căn cứ Mặt Trăng trị giá hàng chục tỷ USD, đồng thời cạnh tranh trực tiếp với SpaceX trong các sứ mệnh Artemis tiếp theo.
Tin Gốc: Dân Trí
El Niño và sự suy yếu của gió mùa
Trong hai ngày gần đây, Hà Nội đã bước vào đợt nắng nóng gay gắt nhất kể từ đầu mùa hè. Dù nhiệt độ không khí phổ biến ở mức 39-40 độ C, nhưng nhiệt độ thực tế đo được ngoài trời tại nhiều khu vực, đặc biệt là trên các trục đường giao thông vào gần trưa, đã chính thức vượt ngưỡng 50 độ C.
Dưới cái nắng như đổ lửa, mặt đường nhựa hấp thụ nhiệt mạnh khiến không khí như bị nung nóng, hơi nóng bốc lên bỏng rát.
Hình ảnh người dân khi ra đường phải trang bị kín mít từ đầu đến chân để đối phó với thời tiết khắc nghiệt đã trở nên phổ biến.
Câu hỏi đặt ra là: Tại sao những ngày qua Hà Nội lại nóng đến vậy?
Trao đổi về vấn đề này, GS.TS Phan Văn Tân - Khoa Khí tượng Thuỷ văn và Hải dương học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên cho biết, mặc dù nắng nóng là vấn đề bình thường của mùa hè, nhưng năm nay có sự khác biệt rõ rệt do ảnh hưởng của hiện tượng El Niño.
Theo GS Tân, chính El Niño đã khiến cho quy luật thời tiết thay đổi, cụ thể là làm cho gió mùa hoạt động yếu đi. Bên cạnh đó, áp thấp nóng Nam Á hoạt động tạo ra hiệu ứng phơn (foehn) ở phía Việt Nam.
Đặc biệt, trong những thời điểm đứng gió, cảm giác nóng bức càng trở nên ngột ngạt và khó chịu hơn.
Hiệu ứng "Đảo nhiệt đô thị" - Đặc sản của Hà Nội
Đây được coi là nguyên nhân then chốt khiến người dân Hà Nội cảm thấy cái nóng khủng khiếp hơn hẳn các vùng lân cận.
GS Tân nhấn mạnh: "Hà Nội nóng hơn bởi vì bản thân thành phố chịu ảnh hưởng nặng nề của hiệu ứng đảo nhiệt đô thị".
Sự bê tông hóa mạnh mẽ, mật độ nhà cao tầng dày đặc cùng lượng phương tiện giao thông khổng lồ đã biến trung tâm thành phố thành một "túi chứa nhiệt".
Theo chuyên gia này, chỉ cần đi ra khu vực ngoại thành, nơi có nhiều cây xanh và không gian trống, người dân sẽ cảm thấy mát mẻ hẳn do hiệu ứng này giảm bớt.
Tại nội thành, mặt đường nhựa và các công trình bê tông hấp thụ nhiệt từ mặt trời và tỏa ngược lại không khí, khiến nhiệt độ thực tế ngoài trời chênh lệch rất lớn so với nhiệt độ dự báo.
Về thời hạn của đợt nắng nóng kỷ lục này, GS.TS Phan Văn Tân dẫn các nguồn dự báo cho biết tình trạng này có thể sẽ kéo dài thêm khoảng 2 đến 3 ngày nữa trước khi có dấu hiệu hạ nhiệt.
Tại cuộc họp báo thường kỳ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sáng 17/6, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Đặng Thanh Mai thông tin khả năng xảy ra El Nino rất mạnh trong năm nay.
“Nếu kịch bản này xảy ra, Việt Nam có nguy cơ đối mặt với nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm, số đợt không khí lạnh giảm, lượng mưa thiếu hụt trên diện rộng, đặc biệt tại Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong các tháng cuối năm nay và đầu năm 2027”, lãnh đạo Cục Khí tượng Thủy văn dự báo.
Tin Gốc: Dân Trí