Sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ hồi giữa tháng 6, Washington dỡ bỏ phong tỏa các cảng biển và nới lỏng hạn chế với đội tàu vận tải Iran, tạo điều kiện để Tehran cấp tập đưa dầu và hàng hóa ra vào cảng.
Công ty dữ liệu Kpler cho hay hơn 34 triệu thùng dầu thô của Iran đã được chuyển qua eo biển Hormuz, theo hải trình sát lãnh hải nước này, kể từ khi Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa vào ngày 18/6.
Bản ghi nhớ được ví như “chiếc phao cứu sinh” với nền kinh tế Iran, bởi trong hai tháng Mỹ thực thi lệnh phong tỏa cảng biển trước đó, hoạt động xuất khẩu dầu của Tehran gần như tê liệt, ảnh hưởng lớn đến nguồn thu lớn nhất của nước này.
Lượng dầu không thể xuất khẩu bị ứ đọng trong các kho chứa đang đầy lên rất nhanh, đẩy Tehran đứng trước nguy cơ phải đóng cửa mỏ khai thác, điều có thể gây tổn hại lâu dài đến các giếng dầu.
Việc mất nguồn thu từ xuất khẩu dầu còn khiến Iran đứng trước nguy cơ cạn kiệt ngoại tệ để bổ sung nguồn dự trữ lương thực. Dù Mỹ cấp ngoại lệ miễn trừ cho các mặt hàng nông nghiệp khỏi lệnh phong tỏa cảng biển Iran, nhiều hãng tàu chở nông sản vẫn ngần ngại giao hàng do những rủi ro pháp lý tiềm ẩn khi giao dịch với Tehran.
Trong bối cảnh đó, quyết định dỡ lệnh phong tỏa của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã giúp giải tỏa khó khăn cho Iran. Nó cho phép Tehran có thể xuất khẩu lượng dầu bị dồn ứ trên đất liền hoặc trên các tàu chở dầu neo đậu ở vịnh Ba Tư, cũng như nhập trở lại các mặt hàng thiết yếu.
Dữ liệu từ Kpler cho thấy 3 chuyến hàng đậu nành từ Brazil đã băng qua eo biển Hormuz để đến Iran vào những ngày cuối tháng 6. Iran đang rất cần đậu nành để làm thức ăn chăn nuôi gia súc trong bối cảnh giá sữa và thịt trong nước tăng phi mã.
Trong ba tuần hai bên thực thi lệnh ngừng bắn, một số cuộc đụng độ nhỏ lẻ đã nổ ra, sau khi Iran bị cáo buộc tập kích các tàu hàng di chuyển theo lộ trình phía nam Hormuz, sát lãnh hải Oman. Đây là lộ trình do Mỹ phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) và Oman vạch ra, để tàu bè không phải di chuyển theo lộ trình phía bắc Hormuz, vốn bị Iran kiểm soát.
Iran đã rất tức giận với việc Mỹ vạch lộ trình thay thế ở Hormuz, cáo buộc Washington vi phạm cam kết trong bản ghi nhớ. Tuy nhiên, các bên chỉ đấu hỏa lực trong thời gian ngắn, sau đó tuyên bố vẫn thực thi lệnh ngừng bắn, cho phép tàu thuyền tiếp tục di chuyển qua Hormuz.
Dữ liệu do tổ chức giám sát Global Fishing Watch công bố cho thấy mật độ tàu thuyền di chuyển dày đặc qua Hormuz trong giai đoạn 18/6 đến 8/7, ở cả lộ trình phía bắc và phía nam eo biển.
Đến ngày 7/7, Cơ quan An ninh Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) thông báo 3 tàu hàng bị tấn công gần bờ biển Oman, khi chúng đi qua eo biển Hormuz. Trong số này có một tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng của Qatar và một siêu tàu dầu Arab Saudi.
Đây được coi là “giọt nước tràn ly” khiến Tổng thống Trump tức giận ra lệnh tiến hành các cuộc không kích vào Iran để đáp trả. Ông Trump ngày 8/7 tuyên bố lệnh ngừng bắn với Iran đã “chấm dứt” và các cuộc tập kích ăn miếng trả miếng giữa hai bên kéo dài nhiều ngày sau đó.
Dù giao tranh tái bùng phát khiến lưu thông qua eo biển bị hạn chế, dữ liệu của Kpler cho thấy trong 3 ngày từ 8/7 đến 10/7, hơn 30% trong số 101 tàu đi qua Hormuz đã sử dụng lộ trình sát bờ biển Iran. Hầu hết số tàu đó đều mang hàng hóa vào nước này hoặc chở dầu của Iran ra thị trường thế giới, cho thấy Tehran đang nỗ lực tận dụng cơ hội để xuất khẩu càng nhiều dầu càng tốt.
Trong số các tàu qua eo biển ba ngày này có nhiều tàu từng đối mặt nguy cơ bị Mỹ bắt theo lệnh phong tỏa. Một tàu chở dầu treo cờ Benin, từng bị Mỹ trừng phạt vì vận chuyển dầu cho Tehran, đang chở 2 triệu thùng dầu thô của Iran.
Danh sách còn gồm có hai tàu container thuộc sở hữu của Hãng tàu Cộng hòa Hồi giáo Iran (IRISL), công ty bị trừng phạt vì cáo buộc hỗ trợ cho chương trình tên lửa đạn đạo và hạt nhân của Iran. Một tàu chở hàng treo cờ Comoros, từng bị Liên Hợp Quốc điều tra vào năm 2024 vì nghi ngờ buôn lậu vũ khí từ Iran cho lực lượng Houthi ở Yemen, cũng đã đi qua eo biển.
“Việc dỡ bỏ lệnh phong tỏa của Mỹ khiến thỏa thuận này có lợi hơn cho Iran. Họ có thể xuất khẩu dầu của mình mà không gặp trở ngại nào, trong khi vẫn tấn công các chuyến hàng của những nước khác”, Saeid Golkar, chuyên gia về Iran tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, nhận định.
Dẫu vậy, Iran vẫn phải đối mặt với một số thách thức, theo Rebecca Feng, nhà bình luận của WSJ.
Dù Iran đã thành công đưa các thùng dầu ra khỏi vịnh Ba Tư và chuyển đến một trung tâm trung chuyển ngoài khơi bờ biển Malaysia, một số khách hàng vẫn tỏ ra e dè trước việc mua dầu từ Iran.
Lệnh miễn trừ trừng phạt của Mỹ, vốn cho phép các bên mua dầu của Iran một cách công khai, có hiệu lực đến ngày 21/8 theo bản ghi nhớ. Tuy nhiên, Tổng thống Trump đã cảnh báo hải quân Mỹ có thể tái áp đặt lệnh phong tỏa và bắt đầu chặn bắt các tàu rời khỏi Iran nếu nước này tiếp tục tấn công các tàu thuyền ở eo biển Hormuz.
Các khách hàng lớn như Hàn Quốc hay Nhật Bản cần có thời gian để tiến hành thẩm định pháp lý và mức độ tuân thủ trước khi mua dầu thô của Iran, theo Tom Reed, trưởng bộ phận phân tích thị trường dầu mỏ tại Argus Media.
Khách hàng cũng đã quen với việc mua dầu của Iran với giá chiết khấu sâu khi các lệnh trừng phạt còn hiệu lực. Do đó, việc Iran cố gắng bán dầu với mức giá tiệm cận với giá quốc tế và cao hơn một số nhà sản xuất Trung Đông khác đang khiến người mua chần chừ và chờ đợi Tehran hạ giá, theo Reed.
Trung Quốc, khách hàng mua dầu mỏ hàng đầu của Iran, cũng đã giảm lượng mua trong tháng 6. Theo đơn vị theo dõi tàu biển Vortexa, Bắc Kinh chỉ nhập khẩu 880.000 thùng dầu Iran mỗi ngày, giảm 38% so với tháng 5.
Trong bối cảnh này, Iran phải chạy đua để xuất khẩu được nhiều dầu nhất có thể. “Đây thực sự là một cuộc chạy đua với thời gian”, ông Reed nhận định.
Cuộc đua này dường như đã kết thúc khi lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 12/7 tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, sau khi phóng tên lửa vào một tàu thương mại.
IRGC tuyên bố toàn bộ tàu dân sự hay quân sự sẽ không được phép đi qua eo biển, cáo buộc một số phương tiện đã “phớt lờ cảnh báo”, không chuyển sang tuyến đường được Tehran phê chuẩn.
Mỹ sau đó đã tiến hành cuộc không kích quy mô lớn vào khoảng 140 mục tiêu quân sự, gồm các trận địa tên lửa và UAV, năng lực hải quân, kho đạn, mạng lưới thông tin liên lạc và các cơ sở giám sát ven biển của Iran.
Iran đáp trả bằng cách phóng tên lửa, UAV vào căn cứ quân sự Mỹ tại các nước vùng Vịnh, khiến căng thẳng giữa hai bên tiếp tục leo thang sau hơn ba tuần yên ắng.
Được phóng lên vào năm 2013, tàu MAVEN bắt đầu đi vào quỹ đạo sao Hỏa vào năm 2014 để nghiên cứu khí quyển hành tinh này và vượt xa so với thời gian hoạt động một năm trong kế hoạch ban đầu.
Các quan chức NASA cho biết họ liên lạc lần cuối với tàu vũ trụ này vào ngày 6.12.2025, trước khi tàu bị mất tín hiệu đột ngột sau khi bay qua phía sau sao Hỏa từ vị trí quan sát của trái đất. Theo NASA, tàu được xác định ở trong "tình trạng không thể phục hồi".
Ông Mike Moreau, quản lý dự án MAVEN tại Trung tâm Không gian Goddard của NASA ở bang Maryland, cho biết một hội đồng đánh giá của NASA đang làm việc để xác định nguyên nhân gây ra sự cố.
Tàu MAVEN tham gia vào việc truyền dữ liệu khoa học từ sao Hỏa do các thiết bị như rô bốt thám hiểm bề mặt Curiosity và Perseverance thu thập về trái đất. Bà Tiffany Morgan, Giám đốc chương trình thám hiểm sao Hỏa thuộc bộ phận khoa học hành tinh của NASA, cho biết hiện đôi khi xảy ra chậm trễ nhỏ trong việc truyền dữ liệu khoa học.
Tàu thăm dò MAVEN đã khám phá bầu khí quyển sao Hỏa và nghiên cứu sự tương tác giữa khí quyển với mặt trời và gió mặt trời để hiểu rõ hơn về sự mất mát bầu khí quyển của hành tinh này trong không gian. Các quan chức NASA cho biết MAVEN sẽ duy trì quỹ đạo trong 50 đến 100 năm trước khi rơi xuống bề mặt sao Hỏa và sẽ không gây nguy hiểm cho bất kỳ tàu vũ trụ nào khác của cơ quan này.
Ngày 18.6, Mỹ và Iran thông báo đã ký biên bản ghi nhớ nhằm chấm dứt xung đột. Bản thỏa thuận khung gồm 14 điểm, thiết lập một lệnh ngừng bắn ngay lập tức giữa Mỹ và Iran.
Các điều khoản chính bao gồm việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz, dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ, cho phép Iran xuất khẩu dầu mỏ và tiếp cận các tài sản bị đóng băng, cam kết đàm phán một thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày. Thỏa thuận khung này cũng phác thảo một gói tái thiết kinh tế ước tính trị giá ít nhất 300 tỉ USD dành cho Iran, đồng thời bao gồm lời cam kết mới của Iran về việc không theo đuổi vũ khí hạt nhân.
Trong cuộc họp báo bên lề hội nghị thượng đỉnh G7 tại Évian-les-Bains (Pháp), Tổng thống Trump cho rằng đã đến lúc chấm dứt xung đột vì mối đe dọa đối với nguồn cung dầu mỏ toàn cầu và các thành viên G7 ủng hộ điều này. Nhà lãnh đạo nhấn mạnh rằng nguồn dầu dự trữ sẽ cạn kiệt trong khoảng 4 tuần nữa nếu eo biển Hormuz không được mở cửa trở lại.
Ông Trump lưu ý đây chỉ là thỏa thuận tạm thời và cảnh báo sẽ tấn công trở lại nếu Iran không tuân thủ.
Mặt khác, chủ nhân Nhà Trắng bất ngờ đảo ngược quan điểm về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran. Ông cho rằng sẽ không công bằng cho Iran khi cấm nước này sở hữu tên lửa đạn đạo trong khi các đối thủ khác trong khu vực như Israel và Ả Rập Xê Út sở hữu loại vũ khí này.
"Ý tôi là, họ phải có một số tên lửa, bởi vì những nước khác cũng có. Họ phải có một số. Tôi đang nói rằng nếu các quốc gia khác sở hữu chúng, thì việc họ không có một số lượng nhất định là hơi bất công", ông Trump nói.
Nhà lãnh đạo cho rằng tên lửa "không phải là vấn đề" bởi vũ khí này "chỉ gây thiệt hại một số địa điểm mà không làm nổ tung cả hành tinh". "Chúng tôi đã hủy diệt khoảng 84 - 85% kho tên lửa của họ. Số còn lại đang ở dưới lòng đất, họ không thể đưa chúng lên", ông Trump nói.
Cú "quay xe" của nhà lãnh đạo đã gây ra phản ứng bất ngờ tại Israel. Tờ The Jerusalem Post tại Israel đăng bài xã luận trang nhất với dòng tít "Vì sao ông Trump lại ủng hộ chương trình tên lửa đạn đạo của Iran?". Trên trang chủ của tờ The Times of Israel, Tổng biên tập - người thành lập tờ báo David Horovitz gọi thỏa thuận của Mỹ là "sự đầu hàng thảm họa".
Mặc dù ông Trump và các quan chức chính quyền Mỹ mô tả thỏa thuận này là một bước đột phá, nhưng các nhà phê bình cho rằng những nhượng bộ dành cho Iran vượt xa những cam kết mà Mỹ nhận được.
Các nhà phê bình từ cả cánh tả và cánh hữu đều đặt câu hỏi tại sao cuộc chiến lại nổ ra ngay từ đầu, nếu kết cục lại như thế này. Nỗi lo lắng đặc biệt gay gắt trong giới bảo thủ, theo The Hill. Nhà bình luận chính trị ủng hộ Israel mạnh mẽ Ben Shapiro gọi thỏa thuận này là một "thảm họa" trong cuộc phỏng vấn với Fox News. Một nhà bình luận bảo thủ nổi tiếng khác là Erick Erickson viết trên mạng xã hội rằng thỏa thuận này là "sự đầu hàng của Mỹ".
Thượng nghị sĩ Bill Cassidy (đảng Cộng hòa, bang Louisiana), người đã thua trong cuộc bầu cử sơ bộ tháng trước sau khi ông Trump ủng hộ một trong những đối thủ của ông, đã chỉ trích điều mà ông gọi là "sai lầm chính sách đối ngoại tồi tệ nhất trong nhiều thập niên".
Bà Nikki Haley, người từng giữ chức đại sứ Mỹ tại Liên Hiệp Quốc trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump và sau đó đã đối đầu với ông trong cuộc bầu cử sơ bộ tổng thống năm 2024, viết trên mạng xã hội rằng người Iran sẽ sử dụng bất kỳ khoản tiền nào nhận được từ thỏa thuận để thúc đẩy tham vọng hạt nhân và sử dụng các lực lượng ủy nhiệm chống lại Mỹ. "Thật là một sai lầm lớn khi bỏ tiền ra để xây dựng lại mối đe dọa mà chúng ta vừa mới tiêu diệt", bà Haley phê phán.
Người dẫn chương trình phát thanh theo quan điểm bảo thủ Mark Levin đã ca ngợi quyết định của Tổng thống Trump về việc sử dụng quân đội chống lại Iran nhưng chỉ trích mạnh mẽ bản ghi nhớ được đề xuất, cho rằng nó từ bỏ đòn bẩy của Mỹ trước khi Tehran đưa ra những nhượng bộ có ý nghĩa, theo Fox News.
"Ngay từ ngày đầu tiên, tôi đã nhấn mạnh rằng chế độ Iran sẽ không tôn trọng bất kỳ thỏa thuận nào. Tại sao chúng ta lại đồng ý ngay lập tức từ bỏ đòn bẩy quan trọng nhất mà chúng ta có đối với chế độ này trước khi họ tuân thủ các yêu cầu của bản ghi nhớ?", ông Levin chất vấn.
Tuy nhiên, cũng có những ý kiến bảo vệ ông Trump về động thái tránh leo thang quân sự. Nhà báo Piers Morgan cho biết ông rất vui khi thấy Tổng thống Trump tìm cách rút khỏi cuộc xung đột, dù ông chỉ trích những hoàn cảnh dẫn đến cuộc chiến. "Thỏa thuận Iran này cách xa 'sự đầu hàng vô điều kiện' hơn bất kỳ thỏa thuận nào trong lịch sử trái đất. Tôi rất vui vì Tổng thống Trump đang thoát khỏi mớ hỗn độn này, nhưng tôi cá là nếu có thể làm lại, ông ấy sẽ không bao giờ lao vào nó", ông Morgan viết trên X.
Thượng nghị sĩ Rand Paul (đảng Cộng hòa, bang Kentucky), người có mâu thuẫn với ông Trump và phản đối cuộc xung đột, viết: "Tôi ủng hộ Tổng thống Trump về hòa bình".
Thượng nghị sĩ Lindsey Graham (đảng Cộng hòa, bang Nam Carolina), đồng minh của ông Trump, viết: "Theo ý kiến của tôi, việc ký kết biên bản ghi nhớ sẽ có lợi cho Mỹ, vì eo biển Hormuz sẽ bắt đầu được mở cửa và các cuộc xung đột với Iran sẽ chấm dứt... Sự ổn định kinh tế có được từ việc mở cửa eo biển và chấm dứt các hành động thù địch có thể tạo ra con đường dẫn đến hòa bình vượt xa cả cuộc xung đột Iran".
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, nhà đàm phán chính của nước này phát biểu trên truyền hình sau khi nội dung thỏa thuận được công bố: "Thỏa thuận này là thất bại lịch sử của Mỹ. Mọi người sẽ xem và đánh giá nó".
Axios ngày 19/6 dẫn nguồn tin quan chức Mỹ cho biết ông Steve Witkoff, đặc phái viên của Tổng thống Donald Trump, đang trên đường tới Thụy Sĩ, nơi dự kiến diễn ra vòng đàm phán đầu tiên với Iran về thỏa thuận hạt nhân tiềm năng.
Quan chức này nói thêm nhà đàm phán Jared Kushner, con rể của Tổng thống Trump, đã có mặt ở Thụy Sĩ.
Nguồn tin từ phía Iran cho biết Ngoại trưởng Abbas Araghchi dự định đến Thụy Sĩ vào ngày 20/6, nhưng thêm rằng kế hoạch này "vẫn có thể thay đổi".
Ông Araghchi được cho là đã nói với một số đối tác hôm 19/6 rằng lệnh ngừng bắn ở Lebanon là vấn đề then chốt đối với Iran và là "quyết định thành bại" của các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ. Phía Iran muốn thấy một lệnh ngừng bắn giữa Israel và lực lượng Hezbollah tại Lebanon được thực thi trước khi phái đoàn họ đến Thụy Sĩ.
Thủ tướng Qatar Mohammed Bin Abdul Rahman al-Thani, một trong những người trung gian hòa giải quan trọng giữa Mỹ và Iran, cũng đã đến Thụy Sĩ vào sáng 19/6.
Thụy Sĩ trước đó thông báo cuộc đàm phán về thỏa thuận hòa bình lâu dài giữa Mỹ và Iran, dự kiến diễn ra tại khu nghỉ dưỡng Burgenstock trong ngày 19/6, đã bị hoãn. Người phát ngôn Nhà Trắng cùng ngày khẳng định hoạt động hậu cần cho các cuộc đàm phán với Iran "chưa bao giờ đơn giản hay có thể dự đoán được".
Hãng thông tấn Tasnim nói rằng các nhà đàm phán Iran cần xem xét dấu hiệu Mỹ thực hiện các cam kết được đưa ra trong thỏa thuận sơ bộ trước khi tới Thụy Sĩ.
Mỹ và Iran ngày 17/6 công bố nội dung thỏa thuận 14 điểm mà hai bên đạt được. Văn bản có tên "Bản ghi nhớ Islamabad giữa Mỹ và Iran", trong đó có các nội dung như lập tức chấm dứt giao tranh trên toàn bộ mặt trận, Mỹ dỡ bỏ phong tỏa với các cảng biển Iran và lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD.
Mỹ và Iran nhất trí đàm phán để đạt thỏa thuận cuối cùng trong thời hạn tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu cả hai bên đồng ý. Thỏa thuận cuối cùng sẽ được thông qua bằng một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
