Biển Caspi ngày 25/7 trở thành tâm điểm chú ý khi Tổng thống Volodymyr Zelensky thông báo Ukraine “đã tiến hành tập kích tầm xa vào một chiến hạm Nga và các tàu vận chuyển hàng quân sự liên quan đến Iran” tại khu vực.
Tehran cùng ngày xác nhận một tàu thương mại của nước này bị tấn công khiến một thủy thủ thiệt mạng, mô tả động thái của Kiev là “thù địch và tội ác”. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cáo buộc Tổng thống Zelensky đang tìm cách kéo châu Âu vào xung đột Trung Đông, tuyên bố Tehran sẽ không bỏ qua cho Kiev.
“Mọi cuộc tấn công nhằm vào Iran đều phải trả giá. Mỹ và Israel đều hiểu rất rõ điều này. Ukraine sẽ sớm biết rằng Iran không bỏ qua cho bất kỳ hành động nào nhắm vào mình”, Ebrahim Azizi, chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại Iran, cảnh báo.
Loạt diễn biến làm dấy lên nguy cơ biển Caspi trở thành một mặt trận mới liên quan xung đột Iran, vốn đã tăng nhiệt sau khi lệnh ngừng bắn giữa Washington và Tehran sụp đổ hồi đầu tháng 7, theo Caolan Magee, cây viết bình luận của Al Jazeera.
Caspi là vùng biển kín lớn nhất thế giới, tiếp giáp Iran, Nga, Azerbaijan, Kazakhstan và Turkmenistan. Nhờ đặc điểm địa lý này, Caspi suốt nhiều năm được xem là vùng biển tương đối ổn định, ít được nhắc đến hơn so với eo biển Hormuz hay biển Đỏ trong các tính toán chiến lược của Trung Đông.
Theo Paul Musgrave, phó giáo sư Đại học Georgetown, Qatar, biển Caspi được ví như “ao nhà” của Nga, Iran và các quốc gia từng thuộc Liên Xô, bởi NATO và phương Tây có rất ít hiện diện tại khu vực.
Với Iran, vai trò của Caspi ngày càng nổi bật trong những năm gần đây. Khi phải đối mặt với các lệnh trừng phạt từ phương Tây và căng thẳng gia tăng trên các tuyến hàng hải phía nam, biển Caspi trở thành cửa ngõ quan trọng giúp Iran kết nối với Nga và Trung Á.
Trong khi đó, quan hệ giữa Tehran và Kiev ở trong tình trạng căng thẳng kể từ năm 2022, thời điểm Nga bắt đầu tập kích mục tiêu Ukraine bằng máy bay không người lái (UAV) tự sát Geran-2 dựa trên mẫu Shahed-136 do Iran phát triển.
Khi căng thẳng Mỹ – Iran leo thang thành xung đột, Ukraine đã đề nghị cung cấp hệ thống đánh chặn UAV giúp các nước vùng Vịnh đối phó với chiến dịch trả đũa của Iran. Nghị sĩ Azizi hồi tháng 3 cảnh báo Iran coi Ukraine đã trở thành bên tham chiến và có thể nhắm mục tiêu vào nước này để đáp trả.
Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran tại viện nghiên cứu SWP Berlin, Đức, cho rằng việc Ukraine tập kích tàu hàng Iran trên biển Caspi cho thấy nước này đã chọn đưa xung đột đến khu vực vốn được xem là hậu phương tương đối an toàn của Tehran.
“Ukraine muốn chứng tỏ giá trị của họ với Mỹ, đồng minh đang cung cấp những loại vũ khí then chốt như tên lửa đánh chặn Patriot”, ông viết trên X.
Chuyên gia này nêu một giả thuyết nữa là Mỹ và Israel đã dựa vào Ukraine để gây sức ép lên Iran, thay vì trực tiếp hành động. Mỹ đã áp phong tỏa với các cảng Iran ở eo biển Hormuz và nếu mở rộng sức ép sang Caspi, Washington sẽ hoàn thiện vòng vây kinh tế và quân sự quanh quốc gia Hồi giáo.
Để đáp trả Ukraine, Iran có thể trực tiếp tấn công các tàu có liên hệ với Kiev trên những tuyến hàng hải khác hoặc nhắm vào cơ sở hạ tầng của Ukraine. Một lựa chọn khác là Iran chính thức công nhận bán đảo Crimea và vùng Donbass là lãnh thổ Nga.
“Cuộc chiến của Iran rõ ràng đang ngày càng gắn kết với hai cuộc xung đột khác là đối đầu giữa Arab Saudi và Houthi cùng chiến sự Nga – Ukraine”, ông Azizi cảnh báo. “Mỗi ngày trôi qua, xung đột càng trở nên phức tạp hơn, đa chiều hơn và mang tính quốc tế hơn”.
Một nguồn tin cấp cao tại Tehran nói vụ tấn công đã được Ukraine tính toán kỹ nhằm mở ra mặt trận mới trong cuộc đối đầu giữa Iran và Mỹ vào đúng thời điểm các bên đang tìm cách đạt được một lệnh ngừng bắn.
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ tại Trung Đông, đã ngừng không kích Iran kể từ sau ngày 24/7. Iran cũng ngừng các đòn tấn công trả đũa nhằm vào mục tiêu ở Trung Đông, sau khi Mỹ không tấn công nước này trong hai đêm liên tiếp.
Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz ngày 26/7 tiết lộ Tổng thống Donald Trump đã đình chỉ các cuộc tấn công nhằm “tạo thêm không gian” cho nỗ lực đàm phán.
Resul Serdar Atas, cây viết chuyên về Trung Đông của Al Jazeera, cảnh báo rằng nếu mặt trận mới mở ra ở biển Caspi, Iran có nguy cơ mất đi một trong số ít tuyến hàng hải còn hoạt động tương đối ổn định.
“Tất cả vùng biển phía nam Iran, thậm chí cả Ấn Độ Dương đều đã trở thành chiến trường”, ông Atas viết. “Do đó, nếu Caspi cũng không còn là tuyến thương mại an toàn, áp lực đối với Iran sẽ tăng lên rõ rệt, từ xuất khẩu năng lượng đến các tuyến hậu cần quân sự”.
Biển Caspi còn là mắt xích quan trọng trong mạng lưới năng lượng Á – Âu. Kazakhstan, quốc gia khai thác dầu lớn nhất khu vực, vận chuyển phần lớn sản lượng dầu qua hệ thống đường ống đến biển Đen, đồng thời phát triển các tuyến vận tải qua biển Caspi để kết nối với Azerbaijan, Gruzia và Thổ Nhĩ Kỳ. Azerbaijan và Turkmenistan cũng sử dụng vùng biển này để trung chuyển dầu khí và các mặt hàng chiến lược sang châu Âu và Trung Á.
“Các bên liên quan sẽ phải nhìn nhận cuộc xung đột dưới một góc độ khác. Những rủi ro đối với các tuyến vận tải biển không còn giới hạn ở một khu vực mà đang mở rộng trên nhiều hướng. Vì thế, Ukraine cần phải tính toán rất kỹ lưỡng mọi hành động ở biển Caspi”, ông Musgrave cảnh báo.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 14/5 được Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đón tiếp với nghi thức cao nhất dành cho nguyên thủ quốc gia tại Quảng trường Thiên An Môn, với 21 loạt đại bác chào mừng. Tổng thống Trump sau đó bắt tay cùng Chủ tịch Trung Quốc trên thảm đỏ trước Đại lễ đường Nhân dân, khi hai lãnh đạo chuẩn bị bước vào hội đàm song phương.
Theo chuyên gia ngôn ngữ cơ thể Judi James, ông Trump là người chủ động tiến tới bắt tay trước, dù ông Tập là chủ nhà. Bà nhận thấy lãnh đạo Mỹ đã "có nụ cười gượng gạo" trong quá trình này, có thể vì ông là bên nóng lòng tạo thiện chí trước khi cuộc họp bắt đầu.
"Ông Trump là người khởi phát, chủ động chìa tay ra trước, lòng bàn tay ngửa lên khi hai lãnh đạo còn cách nhau vài bước chân. Người chủ động bắt tay muốn thể hiện vị thế áp đảo trước đối tác, nên thông thường người chủ động là phía chủ nhà", James nói.
Hai lãnh đạo bắt tay khoảng 10 giây, với hai bàn tay siết chặt. Trong thời gian này, ông Trump đã dùng tay trái vỗ nhẹ 5 lần vào tay ông Tập. Theo James, những cử chỉ này dường như nhằm phát đi tín hiệu ông mong muốn củng cố quan hệ giữa hai bên.
"Khi hai người bắt tay, ông Trump vỗ lên bàn tay ông Tập, lượt đầu là hai cái. Ở lượt thứ hai, ông lặp lại hành động này ba lần, trong đó lần đầu tiên kéo dài hơn những lần trước. Chuỗi hành động này thể hiện mong muốn tạo không khí gắn bó", James phân tích.
Chuyên gia ngôn ngữ cơ thể Lillian Glass cũng cho rằng những hành vi của ông Trump khi bắt tay ông Tập phản ánh thái độ "nghiêm túc đặc biệt". Bà phân tích rằng Tổng thống Trump có phần nghiêng người nhiều hơn về phía ông Tập, thể hiện mong muốn tạo ấn tượng thân thiện và sẵn sàng trao đổi cởi mở.
Glass nhận xét biểu cảm khuôn mặt của ông Trump cũng khác với hình ảnh quen thuộc. Đôi mắt ông nheo lại cùng đôi môi mím chặt, cho thấy trạng thái tập trung kiểm soát cảm xúc và thận trọng, điều ít khi xuất hiện ở ông Trump trong các sự kiện đối ngoại. Theo bà, việc ông Trump cười không thoải mái ở sự kiện công khai cho thấy ông nhìn nhận cuộc gặp này rất quan trọng.
Glass cũng phân tích cho rằng cái bắt tay mạnh mẽ giữa hai lãnh đạo, cùng việc ông Tập nhìn thẳng vào ông Trump, là tín hiệu tích cực, trong khi vẻ mặt nghiêm nghị của Tổng thống Mỹ cho thấy ông xem đây là một cuộc tiếp xúc mang sức nặng đặc biệt.
"Có khoảnh khắc hai người bắt tay khá mạnh. Ông Tập nhìn thẳng vào mắt của ông Trump. Đây là tín hiệu tốt. Tuy nhiên, ông Tập toát ra phong thái thoải mái hơn, còn ông Trump thể hiện thái độ nghiêm túc và không cười nhiều", Glass nói.
James cũng nhận thấy rằng Tổng thống Mỹ để lộ ánh mắt dò xét mạnh mẽ khi trò chuyện với ông Tập, thay vì phong thái thoải mái và thích đùa giỡn thường thấy. Khi hai lãnh đạo đến chào hỏi đoàn thiếu nhi cầm cờ Mỹ và Trung Quốc, bầu không khí có phần cởi mở hơn rõ rệt. Ông Trump mỉm cười, vỗ tay đáp lại và có những cử chỉ thân thiện với ông Tập.
Trước khi cuộc hội đàm bắt đầu, ông Trump tỏ ra hào hứng, ca ngợi nghi thức đón tiếp trọng thể mà ông nhận được là một vinh dự hiếm ai từng được chứng kiến. "Thật vinh dự khi được ở cùng ngài, thật vinh dự khi là bạn của ngài. Mối quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ sẽ tốt đẹp hơn bao giờ hết", ông Trump nói với ông Tập.
Theo Judi James, ông Trump thể hiện thái độ nghiêm nghị trở lại khi bước vào phòng họp, dù phía Trung Quốc bố trí bàn ghế với chủ đích "tạo cảm giác tương đối gần gũi" hơn so với các cuộc họp khác tại Bắc Kinh.
"Ông Trump thể hiện dáng vẻ của một người quyền lực, điềm tĩnh và nghiêm túc. Ông ngồi hơi chúi người về phía trước và giấu hai tay dưới bàn", bà nhận định, cho rằng hình ảnh này thể hiện tâm thế sẵn sàng bước vào cuộc đấu trí.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết trong hội đàm, hai lãnh đạo đã trao đổi quan điểm về các vấn đề quốc tế và khu vực quan trọng, bao gồm tình hình ở Trung Đông, cuộc khủng hoảng Ukraine và vấn đề Triều Tiên.
Hai bên nhất trí thiết lập "mối quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng" nhằm định hướng cho quan hệ song phương trong ba năm tới và xa hơn nữa. Đây là lần đầu tiên cụm từ "ổn định chiến lược mang tính xây dựng" được sử dụng cho quan hệ Mỹ - Trung.
"Nếu có cơ hội, Iran sẽ sử dụng vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, họ sẽ không bao giờ có cơ hội đó. Giống như cách chúng tôi bẻ gãy đòn tấn công hôm nay, Mỹ sẽ đánh bại Iran dữ dội hơn trong tương lai nếu họ không nhanh chóng ký thỏa thuận", Tổng thống Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social hôm 7/5.
Ông Trump tuyên bố 3 tàu khu trục Mỹ đã đi qua eo biển Hormuz dưới làn hỏa lực đối phương mà không chịu thiệt hại nào, đồng thời khẳng định máy bay không người lái (UAV) cùng nhiều xuồng nhỏ của Iran "đã bị tiêu diệt hoàn toàn".
Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với ABC News cùng ngày, Tổng thống Trump nhấn mạnh thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ với Iran "đang tiếp diễn, vẫn còn hiệu lực", mô tả cuộc giao tranh mới xảy ra là "một cú tát yêu".
Giới chức Iran chưa bình luận về thông tin trên.
Ông Trump đưa ra bình luận sau khi Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ tại Trung Đông, thông báo đã hạ nhiều tên lửa, UAV và xuồng cao tốc của Iran nhắm vào tàu khu trục USS Truxtun, USS Rafael Peralta và USS Mason trên eo biển Hormuz, cũng như tập kích những cơ sở quân sự Iran tham gia nỗ lực tấn công.
Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya của quân đội Iran trước đó cáo buộc Mỹ vi phạm thỏa thuận ngừng bắn khi tấn công hai tàu dầu ở eo biển Hormuz, cũng như tập kích nhiều vị trí tại miền nam của Iran. Cơ quan này tuyên bố đã đáp trả bằng cách tập kích chiến hạm Mỹ trong khu vực.
Mỹ và Iran ngừng bắn từ ngày 8/4 để đàm phán, Washington đang chờ Tehran phản hồi đề xuất để chấm dứt xung đột. Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cho biết sẽ thông báo lập trường qua bên trung gian là Pakistan sau khi hoàn tất xem xét.
Hai bên từng giao tranh trong thời gian ngừng bắn. Quân đội Mỹ ngày 4/5 cho biết đã phá hủy 6 xuồng cao tốc, đánh chặn tên lửa hành trình và UAV của Iran khi nước này tìm cách ngăn chiến dịch "Dự án Tự do" của Mỹ nhằm mở lại tuyến đường biển qua eo Hormuz. Iran sau đó bác bỏ thông tin.
Hãng tin Reuters cho biết khi xuất hiện trên chương trình Good Morning America của Đài ABC vào sáng 15-6 (giờ Mỹ), Phó tổng thống JD Vance tiết lộ thỏa thuận chấm dứt xung đột đã được Mỹ và Iran "ký dưới dạng điện tử" vào hôm 14-6, trước khi lễ ký chính thức diễn ra vào ngày 19-6 ở Geneva, Thụy Sĩ.
Một nguồn tin quan chức cấp cao Mỹ sau đó cho biết Tổng thống Donald Trump, Phó tổng thống JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf đã ký một bản ghi nhớ về chấm dứt xung đột, trước lễ ký chính thức sắp tới ở Geneva.
Không rõ liệu đây có phải văn bản đã được ký điện tử mà ông Vance đề cập hay không.
Trong khi đó, tờ New York Post cho biết hiện nội bộ Đảng Cộng hòa đang có nhiều lo ngại trước thông tin Iran có thể nhận được nguồn tài chính lớn để tái thiết hậu chiến.
Ông Vance xác nhận Tehran sẽ được tiếp cận quỹ tái thiết trị giá 300 tỉ USD, nhưng chỉ khi nước này đáp ứng các nghĩa vụ chấm dứt chương trình hạt nhân. Dù vậy, khoản tiền này sẽ không đến từ Mỹ.
Ngoài ra, Mỹ sẽ chỉ nới lỏng trừng phạt nếu Iran có hành động cụ thể như loại bỏ kho uranium được làm giàu và cho phép áp dụng cơ chế kiểm chứng cần thiết để bảo đảm nước này không chế tạo vũ khí hạt nhân.
Phó tổng thống Vance lưu ý việc ký kết sẽ không kích hoạt quy trình giải ngân các tài sản bị phong tỏa của Iran.
Trước đó, ngày 14-6, Mỹ và Iran thông báo đã đạt được đồng thuận về thỏa thuận hòa bình, chấm dứt xung đột và mở lại eo biển Hormuz.
Sau lễ ký ở Geneva, hai bên sẽ bắt đầu đàm phán kỹ thuật kéo dài 60 ngày về các vấn đề như chương trình hạt nhân của Tehran.
Ông Vance nói nội dung cụ thể của thỏa thuận sẽ được công bố trong tuần này và cho biết thêm Ngoại trưởng và Chủ tịch Quốc hội Iran sẽ đại diện Tehran tham dự lễ ký chính thức tại Geneva, trong khi phía Mỹ chưa công bố thành phần tham dự.
Sáng 15-6, Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social "các con tàu đang bắt đầu di chuyển" và nhiều tàu chở dầu đã rời eo biển Hormuz.
Trong cuộc phỏng vấn với CNBC cùng ngày, ông Vance cho biết Mỹ kỳ vọng eo biển Hormuz sẽ được mở lại mà không áp dụng phí quá cảnh trong dài hạn. Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Iran nói nước này có kế hoạch thu một số khoản phí dịch vụ trong tương lai.
