Nhà Trắng ngày 3/4 công bố yêu cầu trên trong bản đề xuất ngân sách 92 trang trình lên quốc hội, kèm theo bản tóm tắt nêu rõ những ưu tiên của chính quyền Mỹ đối với các cơ quan liên bang.
Trong đề xuất, Tổng thống Donald Trump đề nghị quốc hội nhanh chóng phê duyệt hơn 1.100 tỷ USD ngân sách quốc phòng thông qua quy trình phân bổ ngân sách tiêu chuẩn, đồng thời phân bổ thêm hơn 350 tỷ USD bằng cơ chế bỏ phiếu đặc biệt để không cần đến ủng hộ từ phe Dân chủ.
Đề xuất này sẽ tăng chi tiêu của Lầu Năm Góc lên 1.500 tỷ USD, cao hơn 40% so với năm ngoái, mức tăng mạnh nhất kể từ Thế chiến II, khi chính quyền Mỹ đang nỗ lực duy trì các hoạt động quân sự ở Iran và bổ sung kho vũ khí gần cạn kiệt.
Kế hoạch không có tính ràng buộc, nhưng đóng vai trò là tuyên bố về các ưu tiên của chính quyền Mỹ khi quốc hội bắt đầu soạn thảo dự luật chi tiêu.
Yêu cầu ngân sách khổng lồ cho thấy áp lực tài chính ngày càng tăng của cuộc xung đột tại Trung Đông, hiện sắp bước sang tuần thứ 6, đồng thời châm ngòi cho một cuộc đối đầu chính trị tại quốc hội Mỹ về phương án chi trả cho kế hoạch tăng mạnh ngân sách quân sự.
Truyền thông Mỹ, dẫn thông tin từ các buổi điều trần kín tại quốc hội, cho biết cuộc chiến với Iran có thể tiêu tốn tới 2 tỷ USD mỗi ngày, cho thấy gánh nặng tài chính ngay cả khi chưa tính đến chi phí bổ sung vũ khí dài hạn.
Để bù đắp một phần chi phí tăng thêm, ông Trump đề xuất cắt giảm khoảng 73 tỷ USD ngân sách ngoài quốc phòng, tương đương 10%, nhằm “loại bỏ các chương trình thức tỉnh (woke) hay những chương trình lãng phí và bị vũ khí hóa cho mục đích chính trị”, đồng thời tăng trách nhiệm chi trả các chương trình phúc lợi của chính quyền bang và địa phương.
Tổng thống nhấn mạnh việc tăng ngân sách quốc phòng là nhiệm vụ cấp bách, khẳng định ưu tiên hàng đầu lúc này là đầu tư cho quân sự, dù có phải cắt giảm các chương trình an sinh xã hội của liên bang.
“Mỹ không thể gánh vác hết các khoản chi cho nhà trẻ, hỗ trợ y tế hay chăm sóc sức khỏe người cao tuổi”, ông Trump phát biểu tại một sự kiện nội bộ gần đây, thêm rằng những trách nhiệm này nên được chuyển giao cho các bang, để chính quyền Mỹ tập trung toàn lực vào việc “bảo vệ quân sự”.
Các lãnh đạo phe Cộng hòa đã bày tỏ thái độ cởi mở trước phương án ngân sách do Tổng thống đưa ra, nhất là khi họ đang ráo riết thúc đẩy tăng chi tiêu cho quốc phòng và thực thi luật di trú. Tuy nhiên, kế hoạch vẫn có thể bị phản đối ngay trong chính nội bộ đảng, khi một số nghị sĩ đang lo ngại về tình trạng thâm hụt ngân sách liên bang ngày càng trầm trọng.
Mỹ hiện đối mặt với mức thâm hụt hàng năm xấp xỉ 2.000 tỷ USD, trong khi tổng nợ công đã vượt ngưỡng 39.000 tỷ USD. Thực trạng trên khiến dư địa ngân sách cho các khoản chi tiêu mới trở nên hạn hẹp.
Các nghị sĩ lưỡng đảng cũng bày tỏ quan ngại về quy mô tăng cường quân sự được đề xuất, đặc biệt khi chính quyền Mỹ vẫn chưa cung cấp thông tin chi tiết về những kế hoạch sắp tới trong cuộc xung đột với Iran.
Phe Dân chủ lập tức công kích đề xuất ngân sách quốc phòng mới của Tổng thống. Bà Patty Murray, người đứng đầu cơ quan ngân sách của đảng Dân chủ tại Thượng viện, cảnh báo rằng kế hoạch này đang ưu tiên súng đạn hơn nhu cầu thiết yếu của người dân, đồng thời cáo buộc ông Trump đang theo đuổi những “cuộc chiến liều lĩnh ở nước ngoài”.
“Ông Donald Trump có thể sẵn lòng chi tiền cho bom đạn tại Trung Đông hơn là chăm lo cho các gia đình ngay tại Mỹ, nhưng tôi thì không”, bà Murray tuyên bố.
Ngoài lĩnh vực quốc phòng, chính quyền Mỹ còn đề xuất tăng ngân sách cho các cơ quan thực thi pháp luật liên bang, trong đó có khoản bổ sung hơn 40 tỷ USD cho Bộ Tư pháp.
Ông Trump đang đề nghị cấp 152 triệu USD để khởi động dự án mở cửa lại nhà tù Alcatraz trên đảo ở vịnh San Francisco, song đây là con số quá nhỏ bé so với tổng chi phí ước tính lên tới 2 tỷ USD.
Bản đề xuất này có thể khiến nợ liên bang tăng thêm hàng nghìn tỷ USD trong thập kỷ tới, nhưng phe Cộng hòa cho rằng việc tăng ngân sách quốc phòng sẽ giúp đưa chi tiêu quân sự Mỹ tiến tới mức 5% GDP và tăng cường khả năng răn đe.
Theo kênh NBC News, trong bài đăng trên nền tảng mạng xã hội Truth Social hôm 5-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo ông sẽ tổ chức họp báo tại Nhà Trắng cùng các thành viên quân đội Mỹ vào lúc 13h ngày 6-4 giờ Mỹ (0h ngày 7-4 giờ Việt Nam).
Trong bài đăng, ông đề cập đến chiến dịch giải cứu phi công Mỹ sau khi tiêm kích F-15 bị bắn rơi trong lãnh thổ Iran.
Xung đột Mỹ - Israel với Iran vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt kể từ khi bùng phát vào hôm 28-2.
Theo Hãng tin AP, các nhà trung gian Ai Cập, Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đã gửi cho Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff một đề xuất kêu gọi ngừng bắn 45 ngày và mở lại eo biển Hormuz.
Một quan chức Nhà Trắng cho biết Tổng thống Trump vẫn chưa ký duyệt đề xuất này. Trong khi Iran đã bác bỏ đề xuất ngừng bắn, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chấm dứt chiến tranh vĩnh viễn.
Iran cũng đưa ra 10 điều khoản, bao gồm chấm dứt các xung đột trong khu vực, thiết lập quy trình bảo đảm lưu thông an toàn qua eo biển Hormuz, dỡ bỏ trừng phạt và tái thiết.
Phát biểu với phóng viên bên lề sự kiện Easter Egg Roll ngày 6-4, ông Trump khẳng định 20h ngày 7-4 giờ Mỹ (sáng 8-4 giờ Việt Nam) là "hạn chót" để Iran đạt thỏa thuận và mở lại eo biển Hormuz.
Ông cũng cho biết Iran đã đưa ra một đề xuất quan trọng. Theo ông, đây là một "bước tiến quan trọng" nhưng "vẫn chưa đủ tốt".
Báo The Hill đưa tin hạ nghị sĩ Larson đã nộp kiến nghị luận tội dựa trên bài đăng gần đây trên mạng xã hội của Tổng thống Trump, khi ông cảnh báo sẽ "xóa sổ toàn bộ một nền văn minh" nếu Iran không lập tức mở lại eo biển Hormuz.
Ông Larson cho rằng với phát ngôn trên, chủ nhân Nhà Trắng đã đặt an ninh của nước Mỹ vào tình thế rủi ro.
Tổng cộng 70 thành viên đảng Dân chủ, trong đó có cựu Chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi, thượng nghị sĩ Chris Murphy và hạ nghị sĩ Yaasmin Ansari, đã kêu gọi nội các của ông Trump kích hoạt Tu chính án thứ 25, theo đó bắt buộc tổng thống phải chuyển giao quyền lực cho phó tổng thống với lý do không còn đủ năng lực trên cương vị lãnh đạo đất nước.
Hiện các thành viên nội các luôn bày tỏ ủng hộ chiến dịch quân sự do Mỹ và Israel phát động ở Iran, khẳng định mục tiêu chiến lược của Nhà Trắng là nhằm ngăn chặn Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân.
Trong khi đó, những nhân vật truyền thông lâu nay vẫn ủng hộ Tổng thống Trump như ông Alex Jones, bà Megyn Kelly và ông Tucker Carlson, đều cho rằng bài đăng muốn xóa sổ cả nền văn minh đã đi quá giới hạn.
Còn những người khác bác bỏ quan ngại sau những lời đe dọa tấn công của ông Trump, chẳng hạn như hạ nghị sĩ Mike Lawler của đảng Cộng hòa nói rằng nhà lãnh đạo chỉ thể hiện hành động quyết đoán nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng và dân sự của Iran, chứ không nhằm vào người vô tội.
Tuy nhiên, hạ nghị sĩ Larson cho rằng những phát ngôn của tổng thống cho thấy ông không còn đủ năng lực đảm nhiệm vai trò lãnh đạo nước Mỹ.
"Người dân trong khắp khu vực bầu cử của tôi đều nhận thấy ông ấy (Tổng thống Trump) không đủ tư cách lãnh đạo và đang kêu gọi luận tội ông", ông Larson nói.
Tại Iran, cuộc sống thường nhật của người dân bị đảo lộn khi họ vừa phải đối mặt với bom đạn, vừa lo ngại hệ thống hạ tầng thiết yếu có thể sụp đổ bất cứ lúc nào, theo tờ Wall Street Journal ngày 7-4.
Trong nhiều khu dân cư, các gia đình dán kín cửa sổ, tránh ngủ gần kính và tụ lại trong những căn phòng an toàn hơn.
Động thái này nhằm đối phó với các vụ nổ xảy ra gần như mỗi đêm, trong bối cảnh Tehran hứng chịu các đợt oanh kích dữ dội nhất kể từ sau cuộc chiến Iran - Iraq.
Nỗi lo không chỉ dừng lại ở an toàn tính mạng, mà còn lan sang nguy cơ mất điện, nước và các dịch vụ thiết yếu, khiến nhiều người đổ xô mua máy phát điện và tích trữ nhu yếu phẩm.
"Ông Trump từng nói sự giúp đỡ đang đến với người dân Iran, nhưng việc chiến tranh kéo dài và các cơ sở hạ tầng, trường đại học, công ty dược bị phá hủy khiến chúng tôi rất lo lắng", một phụ nữ 43 tuổi đang điều trị ung thư vú tại Tehran chia sẻ. Với bà, nguy cơ gián đoạn điều trị đáng sợ không kém tiếng bom mỗi đêm.
Trước đó, trong cuộc phỏng vấn với báo Wall Street Journal hôm 5-4, ông Trump cảnh báo Iran có thể mất tới 20 năm để phục hồi sau chiến tranh, đồng thời đe dọa phá hủy toàn bộ nhà máy điện và cầu đường nếu Tehran không mở lại eo biển Hormuz.
Tại cuộc họp báo ngày 6-4 ở Nhà Trắng, ông cũng cho rằng người dân Iran "sẵn sàng chịu đựng để có được tự do".
Tuy nhiên thực tế lại cho thấy tâm lý hoàn toàn khác. "Chúng tôi đã bị trừng phạt quá đủ rồi", nữ bệnh nhân ung thư nói thẳng.
Một người đàn ông 38 tuổi ở Tehran cho biết anh đã chuẩn bị sẵn bộ đồ sinh tồn gồm thực phẩm đóng hộp, nước, pin dự phòng và đèn khẩn cấp.
"Nếu cơ sở hạ tầng bị phá hủy, chúng tôi có thể cầm cự được bao lâu?", anh băn khoăn, đồng thời cho biết đang cân nhắc rời khỏi nơi mình sinh sống.
Chiến sự diễn ra trong bối cảnh Iran vốn đã đối mặt với khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng. Đồng nội tệ mất giá, lạm phát tăng cao và các lệnh trừng phạt kéo dài đã bào mòn đời sống lẫn tinh thần người dân. Giờ đây, họ lại phải đối mặt với bom đạn và một tương lai mờ mịt khi không biết cuộc chiến sẽ đi về đâu.
Chính quyền Mỹ và Israel vẫn khẳng định các cuộc không kích chủ yếu nhắm vào mục tiêu quân sự và cơ quan nhà nước. Song rủi ro với dân thường vẫn rất lớn, do không ai biết chính xác vị trí các mục tiêu này.
Một phụ nữ sống gần khu phức hợp của lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) kể lại khoảnh khắc bị đánh thức bởi tiếng nổ lúc rạng sáng. Cô cho biết đã tận mắt chứng kiến một tòa nhà dân cư sụp đổ sau không kích.
"Hình ảnh trên Internet không thể truyền tải hết những gì chúng tôi phải chứng kiến. Những người ở bên ngoài không thể hiểu được thực tế chúng tôi đang sống - âm thanh, mùi, không khí, tất cả đều rất khác", cô nói.
