Bộ Năng lượng Mỹ hôm 22/7 công bố thỏa thuận mang tính bước ngoặt để đồng minh Arab Saudi có thể làm giàu uranium, nền móng cho chương trình hạt nhân dân sự đầu tiên ở nước này.
Chính quyền Tổng thống Donald Trump khẳng định thỏa thuận trị giá hàng tỷ USD này sẽ “thúc đẩy nhiều mục tiêu kinh tế và chiến lược ưu tiên, trong đó có ngăn chặn phổ biến vũ khí hạt nhân”.
Tuy nhiên, nhiều nghị sĩ thuộc cả hai đảng tại Mỹ lại lo ngại thỏa thuận hạt nhân vừa ký kết có thể kích hoạt một cuộc đua vũ trang ở Trung Đông đúng vào thời điểm đặc biệt nguy hiểm, khi xung đột với Iran đang lan rộng khắp khu vực.
Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ Chris Murphy, thành viên Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, cho rằng dù thỏa thuận là kết quả của một quá trình đàm phán bắt đầu từ trước khi xung đột với Iran nổ ra, việc công bố nó ở thời điểm hiện tại sẽ tác động tức thì đến cục diện chiến sự.
“Mọi biến động ở Riyadh đều kéo theo phản ứng từ Tehran”, ông nhận định. “Một phần lý do Mỹ từng ngần ngại trao thỏa thuận này cho Arab Saudi là bởi chúng ta biết nó cuối cùng sẽ đẩy Iran tiến gần hơn tới vũ khí hạt nhân và điều đó đến nay vẫn đúng”.
Nguy cơ
Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa John Kennedy nhận định chỉ riêng việc Arab Saudi có thể tự làm giàu uranium trong tương lai cũng sẽ ngay lập tức làm đảo lộn cán cân quyền lực ở khu vực và cả trên toàn cầu.
“Tôi lo ngại nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân ở Trung Đông, Nhật Bản và Hàn Quốc”, ông nói.
Khi chính quyền Tổng thống Donald Trump đã cam kết thực hiện thỏa thuận với Arab Saudi, quyền bác bỏ hiện tại thuộc về quốc hội Mỹ. Tuy nhiên, để ngăn chặn thỏa thuận này sẽ là một thách thức lớn bởi các nghị sĩ cần tập hợp được đa số phiếu ủng hộ ở cả hai viện để vượt qua quyền phủ quyết của Tổng thống.
Thỏa thuận có thời hạn 30 năm được công bố hôm 22/7 cho phép các công ty hạt nhân tư nhân Mỹ xuất khẩu sang thị trường Arab Saudi và tạo khung pháp lý cho những cơ chế bảo hộ riêng của Mỹ. Dù thỏa thuận không có điều khoản nào về việc Riyadh sẽ làm giàu uranium và bất kỳ hoạt động nào như vậy có lẽ cũng phải mất ít nhất một thập kỷ nữa mới diễn ra, các nghị sĩ cho rằng cam kết ban đầu này vẫn sẽ tạo ra những tác động dây chuyền.
Thượng nghị sĩ Cộng hòa John Barrasso, thành viên Ủy ban Đối ngoại Thượng viện Mỹ, bày tỏ lo ngại thỏa thuận có thể làm chệch hướng hơn nữa những nỗ lực của Mỹ trong việc ép Iran cam kết từ bỏ hoàn toàn làm giàu uranium.
“Tôi cực kỳ quan ngại về nguy cơ chạy đua hạt nhân ở Trung Đông, bởi thỏa thuận này rất có thể sẽ châm ngòi cho điều đó”, ông nói.
Mỹ và Arab Saudi đã thảo luận suốt gần hai thập kỷ về một thỏa thuận, trong đó Washington sẽ hỗ trợ Riyadh phát triển chương trình hạt nhân dân sự. Mối quan hệ này có thể mang lại hàng tỷ USD cho ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ.
Cả chính quyền cựu tổng thống Joe Biden lẫn chính quyền Trump đều đưa thỏa thuận hạt nhân ra làm yếu tố hấp dẫn nhằm thuyết phục Arab Saudi bình thường hóa quan hệ với Israel, nhưng Tổng thống Trump đã quyết định tách riêng hai vấn đề khi nhận thấy tiến trình trở nên phức tạp hơn sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel hồi tháng 10/2023.
Ngoại trưởng Marco Rubio ngày 22/7 bác bỏ lo ngại rằng thỏa thuận với Arab Saudi sẽ châm ngòi nguy cơ chạy đua công nghệ hạt nhân.
“Mỹ sẽ không ký kết thỏa thuận nào với bất kỳ quốc gia nào trên thế giới nếu điều đó dẫn tới nguy cơ phổ biến hạt nhân”, ông khẳng định.
Arab Saudi cho biết trong một tuyên bố rằng thỏa thuận nhằm tăng cường hợp tác “trong việc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế cao nhất về an toàn, an ninh và chống phổ biến hạt nhân”.
Nhưng các quốc gia trong khu vực trước đây từng thể hiện tham vọng lớn hơn đối với công nghệ hạt nhân. Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman hồi năm 2018 nói với CBS News rằng Riyadh sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran làm vậy. Những quốc gia khác trong khu vực, như Thổ Nhĩ Kỳ, cũng từng ngụ ý có thể theo đuổi vũ khí hạt nhân nếu Tehran phát triển chúng.
Nhiều thập kỷ qua, Mỹ luôn tránh cho phép các đối tác mới tự làm giàu uranium trong nước. Thay vào đó, họ kiên quyết buộc những quốc gia này cam kết với “tiêu chuẩn vàng” là không tự làm giàu uranium, thể hiện rõ nhất trong thỏa thuận với Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) năm 2009.
“Việc cho phép Riyadh làm điều đó có thể tạo ra nguy cơ lan rộng hạt nhân theo hiệu ứng dây chuyền”, Andrea Stricker, chuyên gia về phổ biến vũ khí hạt nhân tại Quỹ Bảo vệ các Nền Dân chủ, tổ chức nghiên cứu từng vận động chống lại thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, đánh giá.
“Nó có thể mở ra chiếc hộp Pandora, khiến Nga và Trung Quốc sẵn sàng cung cấp các công nghệ tương tự cho những nước khác, giống như Mỹ đã làm”, bà nhận định. “Chúng ta cũng có thể chứng kiến các đối tác và đồng minh khác của Mỹ như Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, UAE, hay thậm chí là Qatar, Oman xếp hàng đòi đãi ngộ giống với Arab Saudi. Khi đấy, nhiều quốc gia mới sẽ nhanh chóng sở hữu năng lực làm giàu uranium hoặc tái chế plutonium, giúp họ chỉ còn cách năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân một khoảng rất ngắn”.
Những mối lo ngại ở Washington còn tập trung vào việc Riyadh từ chối ký “Nghị định thư Bổ sung”, thỏa thuận với cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc nhằm cho phép các thanh sát viên tiếp cận sâu rộng hơn nhằm phát hiện hoạt động hạt nhân ngầm, thay vì chỉ kiểm tra các cơ sở đã kê khai.
Điều này khiến thỏa thuận mới nhất không thể đạt được “tiêu chuẩn vàng” như thỏa thuận năm 2009 với UAE, nơi Abu Dhabi đã chấp nhận các cuộc kiểm tra như vậy và từ bỏ quyền tự làm giàu uranium cũng như tái chế plutonium trong nước.
Rủi ro đáng đánh đổi
Thượng nghị sĩ Cộng hòa Ron Johnson cho biết ông rất bất ngờ khi chính quyền Tổng thống Trump lại nhất trí một thỏa thuận để Arab Saudi tự làm giàu uranium, không giống như các hiệp định hợp tác hạt nhân trước đây.
“Điều khiến tôi lo ngại là khả năng Iran hoặc Arab Saudi tự làm giàu uranium. Dù vậy, tôi tin việc này có thể được kiểm soát”, ông nói.
Victoria Coates, quan chức trong chính quyền đầu tiên của ông Trump, nhận định thỏa thuận với Arab Saudi tiềm ẩn rủi ro, “nhưng là rủi ro có thể kiểm soát”.
“Chỉ cần chúng ta theo sát tình hình và nắm rõ những gì đang diễn ra, tôi nghĩ đây là rủi ro đáng để đánh đổi”, Coates, hiện công tác tại viện nghiên cứu Heritage Foundation, cho hay.
Theo thỏa thuận, Mỹ và Arab Saudi sẽ cùng đánh giá tính khả thi của việc làm giàu uranium tại quốc gia này. Nếu thấy phù hợp, mọi hoạt động làm giàu uranium sẽ diễn ra theo cơ chế “hộp đen” nhằm ngăn chặn việc chuyển giao công nghệ nhạy cảm cho Riyadh, Politico dẫn lời hai nguồn thạo tin cho biết.
Theo cơ chế “hộp đen”, các công ty Mỹ sẽ xây dựng, sở hữu và trực tiếp vận hành cơ sở làm giàu uranium tại Arab Saudi, toàn bộ quy trình và công nghệ cốt lõi sẽ được bảo mật hoàn toàn. Đội ngũ kỹ sư và giới chức Arab Saudi sẽ không được phép tiếp cận, tháo dỡ hay can thiệp vào khu vực chứa các hệ thống này.
Arab Saudi từ lâu đã muốn phát triển chương trình hạt nhân dân sự riêng. Một số nhà phân tích cho rằng để Riyadh hợp tác với Washington còn hơn là bắt tay với các đối thủ của Mỹ.
“Nếu không đạt thỏa thuận với Mỹ, Arab Saudi gần như chắc chắn sẽ tìm đến Trung Quốc hoặc Nga, những nước nhiều khả năng sẽ không kèm theo các điều kiện ràng buộc”, Jonathan Panikoff, cựu quan chức tình báo cấp cao hiện công tác tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận xét. “Nhưng điều đó không có nghĩa là thỏa thuận Mỹ – Arab Saudi hoàn toàn không có rủi ro”.
Tin Gốc: Vnexpress
