Tế bào gốc mở ra nhiều hy vọng trong điều trị bệnh
Trên thế giới, công nghệ tế bào và y học tái tạo đang định nghĩa lại khả năng phục hồi chức năng của cơ thể con người thông qua việc sử dụng các tế bào gốc có khả năng tự làm mới và biệt hóa thành các loại tế bào chuyên biệt.
Nhiều thành tựu đã được ghi nhận, từ các nghiên cứu về tế bào gốc tạo máu trong điều trị ung thư đến những tiến bộ trong nuôi cấy tế bào gốc trung mô từ màng dây rốn để điều trị các bệnh lý tự miễn và thoái hóa.
Tuy nhiên, khoảng cách giữa kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng và hiệu quả lâm sàng thực tế vẫn là một khoảng cách lớn đòi hỏi sự khắt khe về khoa học. Một liệu pháp chỉ được coi là thành công khi vượt qua được các thử nghiệm nghiêm ngặt về tính an toàn, hiệu quả, và quan trọng nhất là tuân thủ các chuẩn mực về đạo đức nghiên cứu và quản lý khoa học.
Tại Việt Nam, nghiên cứu và ứng dụng tế bào gốc đã bắt đầu khẳng định vai trò trong các bệnh viện chuyên khoa.
Thông tin được các chuyên gia chia sẻ tại hội thảo khoa học với chủ đề “Tế bào gốc: Từ nghiên cứu lâm sàng đến ứng dụng thực tiễn” diễn ra ngày 18/7 tại Hà Nội, do Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ Tế bào phối hợp Báo Sức khỏe và Đời sống tổ chức.
TS.BS Hàn Viết Trung, Trung tâm Huyết học – Truyền máu, Bệnh viện 19-8, cho biết, ghép tế bào gốc tạo máu được đánh giá là một trong những bước tiến quan trọng của y học hiện đại trong điều trị các bệnh lý huyết học, đặc biệt là các bệnh máu ác tính.
Phương pháp này giúp phục hồi chức năng tạo máu cho người bệnh bằng cách truyền các tế bào gốc khỏe mạnh sau khi tủy xương bị phá hủy hoặc suy giảm chức năng do bệnh hay điều trị hóa chất.
Trung tâm thường xuyên điều trị nội trú khoảng 30-50 bệnh nhân mắc các bệnh lý huyết học, trong khi số ca bệnh máu ác tính có xu hướng gia tăng. Việc bổ sung ghép tế bào gốc vào phác đồ điều trị giúp cải thiện đáng kể thời gian sống thêm cũng như thời gian sống toàn bộ so với hóa trị đơn thuần.
Tế bào gốc không phải “phép màu” vạn năng
Dù vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh không có liệu pháp nào chữa được mọi bệnh, tế bào gốc cũng vậy. Những tuyên bố vượt quá bằng chứng khoa học có thể gây hiểu nhầm và rủi ro cho người bệnh.
Vì thế, cần có cách nhìn đúng về tế bào gốc, tránh thần thánh hóa như một “phép màu” vạn năng có thể chữa mọi bệnh. Theo đó, tế bào gốc là một công cụ y học hiện đại, chỉ phát huy hiệu quả khi được chỉ định đúng đối tượng và dựa trên các bằng chứng khoa học.
TS.BSCKII Nguyễn Tiến Dũng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ Tế bào, thừa nhận nhiều người kỳ vọng quá nhiều, coi tế bào gốc như liệu pháp chữa bách bệnh. Tuy nhiên, trên thực tế việc điều trị cần dựa trên thăm khám, chẩn đoán và chỉ định phù hợp để mang lại hiệu quả cao nhất về sức khỏe và kinh tế.
Bên cạnh đó, để lĩnh vực này phát triển bền vững, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý quản lý các ngân hàng tế bào và cơ sở ứng dụng lâm sàng; đồng thời chuẩn hóa quy trình nuôi cấy, lưu trữ và kiểm soát chất lượng tế bào trong các điều kiện khác nhau.
Trứng là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng rất cao và thường được các chuyên gia dinh dưỡng đề xuất trong bữa ăn. Tuy nhiên, hiện tại chưa có cơ sở khoa học, bài báo hay phác đồ nào khẳng định ăn trứng phòng đột quỵ.
Để phòng ngừa bệnh, mọi người cần duy trì sức khỏe và lối sống lành mạnh. Không thức khuya, không uống rượu bia, không hút thuốc lá, giữ cân nặng phù hợp, tránh béo phì, vận động và tập thể dục thường xuyên. Hạn chế đồ ăn nhanh, đồ ngọt, thực phẩm nhiều dầu mỡ và ưu tiên các thực phẩm lành mạnh. Ngoài ra, cần có chế độ thăm khám định kỳ để phát hiện các yếu tố nguy cơ gây đột quỵ, từ đó có thể xử lý sớm.
Ví dụ, việc tầm soát các phình mạch não hoặc các dị dạng mạch máu có thể giúp phát hiện nguy cơ và can thiệp kịp thời. Đó mới là phương pháp phòng ngừa đột quỵ, chứ không phải dựa vào một loại thực phẩm ăn hằng ngày, một bài thuốc dân gian hay một bài thuốc truyền miệng nào đó rồi coi đó là yếu tố có thể phòng đột quỵ.
Phòng ngừa đột quỵ là sự tổng hợp của tất cả những yếu tố đã nói ở trên, từ ăn uống, tập luyện đến thăm khám sức khỏe định kỳ. Do đó, bạn không nên lạm dụng trứng, vì ăn quá nhiều trứng cũng có thể làm tăng cholesterol. Với người bình thường, một quả trứng mỗi ngày là phù hợp; còn với những người có tập luyện thể thao, có thể ăn khoảng hai quả mỗi ngày.
Mới đây, bác sĩ Hung Yung-hsiang, chuyên gia ung thư tại Bệnh viện Đa khoa Tam Quân (Đài Loan), chia sẻ quá trình tìm ra căn bệnh ác tính cho nữ quản lý.
Theo đó, người bệnh đến phòng khám trong tình trạng thừa cân, phù nề chi dưới, mệt mỏi và ho kéo dài. Trước đó, cô thăm khám nhiều nơi nhưng các y bác sĩ chỉ chẩn đoán bệnh trào ngược dạ dày, do ảnh chụp X-quang phổi hoàn toàn bình thường.
Khai thác bệnh sử, bác sĩ Hung nhận thấy anh trai nữ quản lý từng mắc ung thư biểu mô tuyến phổi khi còn trẻ. Ông lập tức chỉ định cô chụp cắt lớp vi tính liều thấp (LDCT). Kỹ thuật chụp chuyên sâu này giúp ông nhìn thấy rõ một tổn thương kích thước 1,5 cm ở ngay phổi phải của bệnh nhân.
Bác sĩ đánh giá người bệnh mang nhiều yếu tố nguy cơ khởi phát ung thư. Căng thẳng công việc kéo dài cùng tình trạng mất ngủ bào mòn sức khỏe nữ quản lý. Cô cũng ăn đồ ngọt và thực phẩm chế biến sẵn hàng ngày để giải tỏa áp lực tâm lý. Ê kíp y tế lập tức phẫu thuật cắt bỏ khối u cho người phụ nữ kịp thời.
Nhằm ngăn chặn tế bào ác tính tái phát sau ca mổ, bác sĩ yêu cầu cô thay đổi triệt để nếp sinh hoạt. Người bệnh phải chuyển sang dùng thực phẩm tự nhiên, loại bỏ đồ ngọt và ngừng thức khuya. Bệnh nhân tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định y khoa suốt hai năm qua, duy trì thể trạng ổn định và không xuất hiện dấu hiệu khối u quay lại.
Ung thư phổi chia làm hai dạng chính là ung thư phổi tế bào nhỏ, chiếm 15% và ung thư phổi không tế bào nhỏ, 85%. Trong đó, ung thư phổi không tế bào nhỏ là một trong những bệnh ung thư thường gặp tại châu Á.
Loại không tế bào nhỏ ở giai đoạn sớm có tỷ lệ khỏi bệnh cao, 92% sống 5 năm nếu khối u kích thước dưới một cm, 1% sống sau 5 năm nếu di căn xa. Tuy nhiên, đa số bệnh nhân thường vào viện khi bệnh ở giai đoạn muộn (giai đoạn III, IV).
Chẩn đoán và điều trị sớm ung thư phổi vẫn là thách thức lớn đối y bác sĩ. Nhóm nguy cơ cao như tuổi trên 50, hút thuốc lá nhiều năm; người làm việc trong môi trường tiếp xúc với hóa chất độc hại, các chất phóng xạ hoặc trong gia đình có nhiều người mắc ung thư..., cần khám sức khỏe định kỳ để phòng ngừa bệnh.
Hiện, điều trị nhắm trúng đích là một trong những phương pháp điều trị mới trong điều trị nội khoa trên bệnh nhân ung thư phổi. Phương pháp này có thể dùng đơn độc hoặc phối hợp với các hóa trị, xạ trị và phẫu thuật để thời gian sống, giảm bớt các tác dụng phụ cho người bệnh.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ, khoảng 1/10 người trưởng thành từ 45 tuổi trở lên cho biết trí nhớ của họ đang suy giảm hoặc xuất hiện các dấu hiệu giảm nhận thức. Ngoài ra, còn rất nhiều người đang chăm sóc người thân gặp khó khăn về nhận thức.
Hiện nay, có không ít ứng dụng được thiết kế để rèn luyện trí não, nhưng cũng có một cách đơn giản khác, hoàn toàn miễn phí và chỉ mất khoảng 2 phút: Đánh răng bằng tay không thuận - với đa số mọi người là tay trái.
Nhà nghiên cứu y tế và đổi mới sáng tạo Neal K. Shah, chủ nhiệm các dự án nghiên cứu về chăm sóc người cao tuổi và sa sút trí tuệ được Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) tài trợ, đã chia sẻ ý tưởng này trong một video trên TikTok. Ông khuyến khích mọi người sử dụng tay không thuận trong các hoạt động thường ngày.
Theo Shah, đối với hầu hết người trưởng thành, việc đánh răng là một thói quen gần như hoàn toàn “tự động”. Sau nhiều năm lặp đi lặp lại, não bộ đã ghi nhớ quy trình này, khiến các cơ thực hiện động tác gần như không cần suy nghĩ nhiều.
Tuy nhiên, khi đổi sang đánh răng bằng tay không thuận, não bộ buộc phải tập trung hơn và xây dựng một chiến lược vận động mới. Thử thách bổ sung này sẽ kích hoạt những vùng não liên quan đến việc lập kế hoạch, phối hợp vận động và duy trì sự tập trung.
Theo thời gian, việc thường xuyên thực hiện các hoạt động không quen thuộc ấy có thể giúp tăng cường các kết nối giữa các tế bào thần kinh - quá trình được gọi là “tính dẻo thần kinh” (neuroplasticity).
Nói cách khác, não bộ luôn thích nghi với những gì chúng ta làm hằng ngày. Cũng giống như cơ bắp phản ứng với các bài tập mới, não bộ cũng phản ứng với những trải nghiệm mới.
Do đó các động tác vận động chéo - tức sử dụng bên cơ thể đối diện với bên thường dùng - có thể huy động mạng lưới thần kinh rộng hơn, liên quan đến sự chú ý, trí nhớ và khả năng phối hợp. Shah cho rằng điều này đặc biệt quan trọng khi con người bước vào giai đoạn lão hóa.
Những người có “dự trữ nhận thức” (cognitive reserve) cao thường duy trì chức năng não bộ tốt hơn khi tuổi tác tăng lên hoặc ngay cả khi mắc các bệnh như sa sút trí tuệ, Alzheimer. Nhờ đó, các dấu hiệu suy giảm nhận thức thường xuất hiện muộn hơn so với những người có dự trữ nhận thức thấp.
Từ đó, các chuyên gia khuyến khích người lớn tuổi nên học kỹ năng mới, duy trì các mối quan hệ xã hội, tập thể dục và thường xuyên thử thách não bộ bằng những hoạt động mới để có thể góp phần tăng cường khả năng này, theo New York Post (Mỹ).
