Cuộc họp thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ở Bắc Kinh ngày 15-5 vừa qua có thể được nhìn trong logic đó.
Sau nhiều năm “gầm ghè” chiến lược từ chiến tranh thương mại, công nghệ, chuỗi cung ứng đến quân sự, Mỹ dường như đã nhận ra rằng việc ngăn chặn hoàn toàn sự trỗi dậy của Trung Quốc không còn dễ dàng như trước.
Trung Quốc hôm nay không còn là nền kinh tế phụ thuộc hoàn toàn vào phương Tây, mà đã trở thành một cực quyền lực kinh tế, công nghệ và quân sự đủ lớn để buộc Mỹ phải quay lại với tư duy “cân bằng quyền lực” và chính trị thực dụng cổ điển.
Có lẽ cũng cần nhìn nhận rằng cả ông Tập lẫn ông Trump, ở một góc độ nào đó, lại là hai đối tượng khá “lý tưởng” để ngồi xuống với nhau trong giai đoạn này của lịch sử.
Trung Quốc có hàng ngàn năm kinh nghiệm với nghệ thuật cân bằng quyền lực để duy trì ổn định chính trị bên trong cũng như quản lý các vùng ảnh hưởng chung quanh.
Tư duy chiến lược của họ luôn mang nặng tính thực dụng, kiên nhẫn và ưu tiên cân bằng lâu dài hơn là chiến thắng tuyệt đối trong ngắn hạn.
Trong khi đó, ông Trump nhìn thế giới nhiều hơn qua lăng kính của một doanh nhân và một nhà thương lượng quyền lực.
Cách tiếp cận của ông gần với tinh thần chính trị thực dụng cổ điển: quyền lực là lợi ích, đòn bẩy và khả năng mặc cả. Từ chiến tranh thuế quan đến “ngoại giao pháo hạm”, ông Trump xem quan hệ quốc tế như một bàn thương lượng lớn giữa các cường quốc hơn là một cuộc đối đầu ý thức hệ.
Có lẽ chính vì vậy mà dù cạnh tranh rất gay gắt, cả hai bên vẫn hiểu khá rõ logic quyền lực của nhau. Quan hệ Mỹ – Trung trong giai đoạn tới vì thế có thể mang màu sắc của một cuộc tái thương lượng trật tự quyền lực toàn cầu nhiều hơn là một nỗ lực triệt hạ đối thủ bằng mọi giá.
Hiện chưa rõ liệu ông Trump và ông Tập có bàn về Biển Đông trong cuộc gặp thượng đỉnh vừa qua. Đây là vùng biển có giá trị chiến lược đối với cả hai bên. Với Trung Quốc, đây là tuyến phòng thủ chiến lược và cửa ngõ sinh tồn về thương mại và năng lượng. Với Mỹ, đây là huyết mạch để duy trì vị thế cường quốc Thái Bình Dương và niềm tin chiến lược của Nhật Bản, Hàn Quốc, cùng những nước ASEAN.
Trong toàn bộ bàn cờ đó, giá trị địa chiến lược của Việt Nam trở nên đặc biệt đắt giá. Chính vì vậy, bài toán chiến lược lớn nhất của Việt Nam có lẽ là làm sao tạo ra một thế cân bằng đủ khôn khéo để biến giá trị địa chiến lược của mình trở thành yếu tố góp phần duy trì ổn định khu vực.
Nếu làm được điều đó, địa lý sẽ không còn là số phận bị động của lịch sử, mà trở thành tài sản chiến lược quý giá nhất cho hòa bình và phát triển dài hạn của Việt Nam.
Tuy nhiên, cạnh tranh Mỹ – Trung hiện nay cũng khác với nhiều cuộc đối đầu cường quốc trước đây ở chỗ hai nền kinh tế này phụ thuộc lẫn nhau rất sâu. Một bên là thị trường tiêu thụ và trung tâm thương mại hóa công nghệ lớn nhất thế giới; bên kia là công xưởng sản xuất và mắt xích trọng yếu của chuỗi cung ứng toàn cầu. Vì vậy, “tách rời hoàn toàn” giữa hai cường quốc kinh tế trên thực tế là điều rất khó xảy ra.
Trong bối cảnh lãnh đạo hai cường quốc bàn những vấn đề chiến lược bên trong các căn phòng đóng kín, tương lai của Việt Nam đối diện nhiều thách thức nhưng cũng đầy cơ hội. Nếu muốn đạt được tự chủ chiến lược thực sự, Việt Nam không chỉ cần cân bằng quan hệ giữa các cường quốc mà còn phải trở thành một mắt xích đủ quan trọng để khó bị thay thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đài Loan với ngành bán dẫn là một ví dụ điển hình.
Vấn đề lớn nhất của Việt Nam vì vậy không còn đơn thuần là “tham gia chuỗi giá trị nào”, mà là “mình muốn giữ vai trò không thể thay thế ở đâu trong chuỗi giá trị đó”. Và điều đó cuối cùng lại quay về những nền tảng cốt lõi nhất: thể chế, nhân lực, khoa học – công nghệ và năng lực tổ chức quốc gia.
Trong một bài đăng trên tài khoản X vào ngày 16/5, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran Ebrahim Azizi cho biết cơ chế kiểm soát mới đối với eo biển Hormuz phù hợp với chủ quyền quốc gia của Iran đồng thời đảm bảo an ninh thương mại quốc tế.
“Trong khuôn khổ chủ quyền quốc gia và việc đảm bảo an ninh thương mại quốc tế, Iran đã chuẩn bị một cơ chế chuyên nghiệp để quản lý giao thông ở eo biển Hormuz dọc theo một tuyến đường được chỉ định, cơ chế này sẽ sớm được công bố”, ông nói.
Ông Azizi nhắc lại chính sách của Iran về việc cho phép các tàu thuyền hợp tác với Iran đi qua tuyến đường thủy chiến lược này và lệnh cấm đối với các quốc gia thù địch dựa trên cơ chế mới.
“Trong quy trình này, chỉ các tàu thương mại và các bên hợp tác với Iran mới được hưởng lợi từ nó”, ông Azizi nhấn mạnh.
Ông Azizi cho biết tuyến đường được chỉ định sẽ tiếp tục đóng cửa đối với các nhà vận hành của cái gọi là “chiến dịch Tự do”, chiến dịch do Mỹ phát động nhằm hộ tống quân sự cho tàu thuyền thương mại quá cảnh qua eo biển Hormuz.
“Các khoản phí cần thiết sẽ được thu đối với các dịch vụ chuyên biệt được cung cấp theo cơ chế này”, ông chỉ ra.
Để đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ - Israel, Lực lượng Vũ trang Iran đã phát động các hoạt động tấn công bằng tên lửa cùng máy bay không người lái hàng ngày nhằm vào các địa điểm do Israel kiểm soát cũng như các căn cứ quân sự, tài sản của Mỹ trên khắp khu vực Trung Đông.
Hơn nữa, Iran đã trả đũa bằng cách đóng cửa eo biển Hormuz, làm gián đoạn nguồn cung năng lượng, đẩy giá nhiên liệu tăng vọt.
Vào ngày 8/4, tức là 40 ngày sau khi cuộc chiến nổ ra, một lệnh ngừng bắn tạm thời do Pakistan làm trung gian giữa Iran và Mỹ đã có hiệu lực. Các cuộc đàm phán sau đó đã diễn ra tại thủ đô Islamabad của Pakistan nhưng đã dừng lại trước khi đạt được một thỏa thuận do các yêu sách của cả hai bên khác biệt quá lớn.
Ali Nikzad, Phó Chủ tịch Quốc hội Iran, hồi đầu tháng này cho biết Iran sẽ không bao giờ rút lui khỏi các quyền cố hữu của mình ở eo biển Hormuz, đồng thời cho biết thêm rằng cơ quan lập pháp này dự kiến thông qua một đạo luật mới đưa ra một quy chế pháp lý mới cho tuyến đường huyết mạch này, quy chế đó không chỉ giải quyết các điều kiện của Cộng hòa Hồi giáo mà còn tính đến các quy tắc của luật pháp quốc tế cũng như quyền lợi của các quốc gia láng giềng.
Theo dự luật, ông nói thêm, các tàu của Israel sẽ không được phép đi qua eo biển dưới bất kỳ hình thức nào. Ông cũng nhấn mạnh rằng Iran sẽ không cho phép tàu của các quốc gia thù địch, đặc biệt là Mỹ, đi qua tuyến đường thủy này.
"Chúng tôi cho rằng thế giới sẽ hưởng lợi nếu được lựa chọn đi chậm lại hoặc tạm ngừng hoạt động phát triển AI tiên tiến nhất, nhằm tạo điều kiện cho các cấu trúc xã hội và nghiên cứu điều chỉnh có thể theo kịp tiến bộ của công nghệ", theo Anthropic, nhà phát triển công cụ Claude.
Để có thể đạt được trạng thái tạm ngừng thực sự, Anthropic cho rằng mọi công ty AI lớn ở nhiều quốc gia, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc, đều phải đạt được sự đồng thuận về vấn đề này, dựa trên những quy tắc mà tất cả các bên đều có thể kiểm chứng. "Nếu thiếu cơ chế phối hợp toàn cầu, các công ty và chính phủ sẽ buộc phải đưa ra những quyết định khó khăn về vấn đề an toàn, trong bối cảnh áp lực cạnh tranh và địa chính trị", Anthropic chỉ ra.
Anthropic thậm chí còn so sánh thách thức về AI với các hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân, nhưng nói rằng mức độ khó khăn trong quản lý AI còn khó khăn hơn nhiều. Điều này do quá trình đào tạo AI diễn ra âm thầm và dễ dàng hơn hẳn so với việc che giấu hầm chứa tên lửa. Và dữ liệu nội bộ của Anthropic cho thấy AI đã đẩy nhanh đáng kể tốc độ phát triển chính nó.
Công ty lên kế hoạch mời gọi sự tham gia từ quan chức các chính phủ, giới khoa học, những tổ chức vận động và các hãng AI đối thủ trong những tháng tới để vạch ra kế hoạch có thể thực hiện được.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi ngày 19/5 đã đưa ra tuyên bố cứng rắn nhằm đáp trả phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm ngừng các cuộc tấn công vào Iran để tạo cơ hội cho ngoại giao.
“Mỹ nói rằng họ đã tạm ngừng các cuộc tấn công vào Iran để tạo cơ hội cho đàm phán, nhưng đồng thời lại nói về việc sẵn sàng cho một cuộc tấn công quy mô lớn bất cứ lúc nào. Điều này có nghĩa rằng họ gọi mối đe dọa là cơ hội hòa bình”, ông Gharibabadi nói.
Ông Gharibabadi tuyên bố Iran sẽ không bao giờ đầu hàng, thay vào đó sẽ luôn đoàn kết và sẵn sàng đối mặt với bất kỳ hành động gây hấn quân sự nào.
“Iran đoàn kết và sẵn sàng đối mặt với bất kỳ hành động gây hấn quân sự nào. Đối với chúng tôi, đầu hàng không có ý nghĩa gì; hoặc chúng tôi thắng, hoặc chúng tôi trở thành những người tử vì đạo”, nhà ngoại giao Iran nhấn mạnh.
Thiếu tướng Ali Abdollahi, Tư lệnh Bộ chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbia của Iran, cảnh báo Mỹ và các đồng minh không nên lặp lại sai lầm chiến lược và tính toán sai lầm.
Theo ông Abdollahi, đối thủ nên biết rằng Iran và lực lượng vũ trang của nước này hiện được chuẩn bị kỹ lưỡng và mạnh mẽ hơn trước đây, luôn sẵn sàng hành động.
Ông cảnh báo bất kỳ hành động gây hấn hay tấn công nào mới của đối thủ nhằm vào Iran sẽ bị đáp trả “nhanh chóng, dứt khoát, mạnh mẽ và quy mô lớn”.
Quân đội Iran cũng cảnh báo nếu Mỹ lại phạm sai lầm và rơi vào bẫy của Israel, phát động một cuộc chiến khác chống lại Iran, lực lượng vũ trang Iran sẽ mở ra các mặt trận mới bằng các công cụ và phương pháp mới.
“Cộng hòa Hồi giáo Iran không thể bị phong tỏa hoặc đánh bại”, Thiếu tướng Mohammad Akraminia, người phát ngôn của quân đội Iran, tuyên bố.
Cùng ngày, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ngụ ý rằng chiến dịch tấn công của Mỹ vào Iran có thể sẽ được nối lại trong những ngày tới nếu không đạt được thỏa thuận hòa bình.
Tổng thống Trump nói rằng ông đã cho Iran một "khoảng thời gian có hạn", sau khi ông chỉ thị quân đội Mỹ tạm ngừng tiến hành cuộc tấn công vào Iran theo yêu cầu từ các nhà lãnh đạo của Ả rập Xê út, Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất và Qatar, mặc dù kế hoạch tấn công dự kiến được thực hiện vào ngày 19/5.
"Tôi nói là 2-3 ngày - có thể là thứ sáu, thứ bảy, chủ nhật; có thể là đầu tuần tới, một khoảng thời gian giới hạn - bởi vì chúng ta không thể để họ có vũ khí hạt nhân mới", ông nói rõ khi trả lời câu hỏi của các phóng viên về việc ông sẵn sàng chờ đợi bao lâu trước khi ra lệnh nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran.
Tổng thống Trump nói rằng Tehran rất muốn đạt được một thỏa thuận với Washington để chấm dứt xung đột, đồng thời nhắc lại cảnh báo về khả năng nối lại các cuộc tấn công vào Iran.
"Tôi hy vọng chúng ta không phải làm điều đó, nhưng chúng ta có thể sẽ phải giáng cho họ một đòn mạnh nữa... Tôi vẫn chưa chắc chắn. Các bạn sẽ sớm biết thôi", nhà lãnh đạo Mỹ nói với các phóng viên.
Tổng thống Trump cho biết Mỹ sẵn sàng tạo cơ hội cho ngoại giao để giải quyết xung đột Iran cho đến đầu tuần tới, hoãn việc nối lại các cuộc tấn công cho đến hết khoảng thời gian này.
Tổng thống cũng cho biết ông chỉ còn "một giờ nữa" là ra lệnh tấn công Iran trước khi tạm dừng kế hoạch trong tuần này.
