Có lẽ chưa bao giờ tôi cảm nhận rõ sự căng thẳng của mùa tuyển sinh đại học như năm nay, khi con trai của chị gái tôi vừa hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT và nhận được kết quả mà nhiều người mơ ước.
Cháu đạt 9 điểm môn Toán, 8 điểm môn Tiếng Anh và 8 điểm môn Ngữ văn, 8,5 điểm môn Vật Lý. Đó là thành quả của mười hai năm học tập, đặc biệt là ba năm THPT với biết bao ngày thức khuya, dậy sớm, những buổi học thêm kéo dài đến tối muộn và cả những lần áp lực đến mức muốn bỏ cuộc.
Khi điểm thi được công bố, cả gia đình đều vui mừng vì kết quả ấy phản ánh đúng năng lực của cháu. Thế nhưng niềm vui ấy lại nhanh chóng nhường chỗ cho sự thấp thỏm. Cháu vẫn lo mình có thể trượt đại học chỉ vì thiếu 0,25 hoặc 0,5 điểm khi các trường công bố điểm chuẩn.
Nhiều người nghe đến điều đó có thể cho rằng thật vô lý. Điểm số như vậy đâu phải thấp. Thậm chí ở nhiều thời điểm trước đây, với kết quả ấy, cơ hội bước chân vào đại học là rất lớn. Nhưng tuyển sinh đại học ngày nay đã khác. Ở nhiều ngành học và nhiều trường đại học có sức hút lớn, điểm chuẩn luôn ở mức rất cao.
Có những ngành chỉ chênh nhau đúng 0,25 điểm nhưng số phận của hàng trăm thí sinh đã khác nhau hoàn toàn. Có người trở thành tân sinh viên của ngôi trường mơ ước, có người phải chấp nhận lựa chọn thứ hai dù năng lực gần như tương đương.
Chính vì thế, nỗi lo của cháu không phải là nỗi lo vô cớ mà là tâm trạng chung của rất nhiều học sinh sau khi biết điểm thi. Kỳ thi vào đại học từ lâu đã được xem là một trong những bước ngoặt lớn nhất của cuộc đời mỗi người.
Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là điểm số của cháu, mà là cảm giác bất an sau khi đã cố gắng hết sức. Cháu nói với tôi rằng nếu thiếu 0,25 điểm để đỗ vào ngành mình yêu thích, có lẽ cháu sẽ tiếc nuối rất lâu.
Tôi hiểu cảm giác ấy. Bởi 0,25 điểm nghe thì rất nhỏ nhưng để có thêm từng ấy điểm, học sinh phải trả giá bằng hàng tháng, thậm chí hàng năm học tập nghiêm túc. Một câu hỏi làm đúng thay vì làm sai, một lỗi trình bày được tránh, một phút bình tĩnh hơn trong phòng thi cũng có thể tạo nên sự khác biệt. Trong tuyển sinh đại học hiện nay, sự cạnh tranh ngày càng lớn.
Nhiều trường sử dụng nhiều phương thức xét tuyển khác nhau như xét học bạ, xét chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế, xét kết quả kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy và xét điểm thi tốt nghiệp THPT. Điều đó khiến số lượng chỉ tiêu dành cho từng phương thức thay đổi theo từng năm. Với những ngành “nóng” như công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, kinh tế, y khoa, luật hay sư phạm ở các trường tốp đầu, mức điểm chuẩn luôn rất cao.
Chỉ cần một sự chênh lệch nhỏ cũng có thể khiến kết quả hoàn toàn khác. Có người sẽ hỏi rằng nếu trượt nguyện vọng một thì có phải cuộc đời sẽ khép lại hay không. Câu trả lời chắc chắn là không.
Cháu hiểu rằng đại học sẽ là môi trường giúp cháu phát triển năng lực, theo đuổi nghề nghiệp và hiện thực hóa những dự định sau này. Chính vì thế, cháu mong muốn mình được bước vào ngôi trường đã lựa chọn từ nhiều năm trước.
Sự lo lắng ấy không phải biểu hiện của sự yếu đuối mà là minh chứng cho việc cháu thực sự coi trọng tương lai của bản thân. Là người lớn, chúng ta cần chia sẻ với các em nhiều hơn trong khoảng thời gian chờ điểm chuẩn. Đây là quãng thời gian tưởng như ngắn nhưng lại dài đối với tâm lý của một thí sinh.
Mỗi ngày trôi qua đều đi kèm với sự hồi hộp. Các em liên tục theo dõi dự báo điểm chuẩn, đọc thông tin tuyển sinh, so sánh điểm số của mình với bạn bè và không ngừng đặt ra những giả thiết. Chính lúc này, gia đình nên là chỗ dựa tinh thần thay vì tạo thêm áp lực. Một lời động viên đúng lúc có thể giúp các em bình tĩnh hơn rất nhiều.
Gia đình chúng tôi cũng hồi hộp không kém. Chúng tôi hy vọng cháu sẽ đạt được nguyện vọng của mình, nhưng nếu kết quả không như mong muốn, chúng tôi vẫn sẽ ở bên để động viên cháu tiếp tục bước đi. Bởi điều đáng quý nhất không chỉ nằm ở những con số trên bảng điểm, mà còn nằm ở hành trình cháu đã dũng cảm vượt qua để có được những con số ấy.
Tôi tin rằng có hàng chục nghìn gia đình trên khắp cả nước đang có tâm trạng giống như gia đình tôi. Họ vui vì con đã hoàn thành một kỳ thi quan trọng, nhưng cũng lo lắng vì tương lai vẫn còn phụ thuộc vào điểm chuẩn.
Đọc bài viết "Tôi đánh giá một sao vì shipper giao hàng muộn 5 phút", tôi thấy nhiều người vẫn có cái nhìn chưa đúng với nghề giao hàng. Tôi làm shipper đã một thời gian, đủ lâu để hiểu rõ từng áp lực của công việc này. Với chúng tôi, mỗi đơn hàng là cơ hội để có thêm thu nhập giữa cuộc sống nhiều chi phí. Vì vậy, hễ có đơn là ai cũng muốn nhận thật nhanh, giao thật sớm để còn kịp chạy tiếp những đơn khác.
Đặc biệt, với những món ăn cần giữ nóng hay giữ lạnh, tôi luôn cố gắng tranh thủ từng phút, chỉ mong khách nhận được món đúng trạng thái ngon nhất. Nhưng thực tế không phải lúc nào việc giao hàng cũng suôn sẻ như những gì hiển thị trên ứng dụng. Khách chỉ thấy trạng thái "shipper đã đến quán và nhận đơn", chứ không biết rằng nhiều khi chúng tôi phải đứng đợi quán chế biến từ đầu. Có hôm tôi chờ 30 phút, thậm chí gần một tiếng mới lấy được đồ, nhưng vẫn phải kiên nhẫn, vì đã nhận đơn rồi thì không thể bỏ.
Chưa kể, nếu khách chọn dịch vụ giao tiết kiệm để giảm chi phí, hệ thống sẽ tự động ghép nhiều đơn. Điều đó đồng nghĩa với việc thời gian giao hàng kéo dài hơn. Trong khi đó, tình hình giao thông ở TP HCM thì ai cũng rõ: giờ cao điểm có khi chỉ qua một ngã tư mà mất 3-4 nhịp đèn đỏ, xe nhích từng chút một. Có những con hẻm định vị không chính xác, tôi phải vòng đi vòng lại nhiều lần, đặc biệt buổi tối tầm nhìn hạn chế, càng mất thời gian hơn.
Đến nơi giao hàng cũng chưa phải là xong. Không ít lần tôi phải đứng đợi khách 15-20 phút, còn chuyện chờ 5 phút gần như là "mặc định". Nhiều khách không nghe điện thoại, hoặc nghe rồi nhưng vẫn thong thả đi ra lấy đồ, bất kể trời nắng gắt hay mưa lớn. Có bữa tôi đứng dưới mưa, nhìn đồng hồ trôi từng phút mà không khỏi chạnh lòng, vì cảm giác thời gian của mình không được coi trọng.
>> Tôi làm thợ thu nhập gấp ba lần người bạn chạy xe ôm công nghệ
Tôi cũng từng giao cho khách nước ngoài, và trải nghiệm có phần khác. Phần lớn họ đã đứng đợi sẵn hoặc xuống nhận hàng rất nhanh. Tôi chia sẻ điều này không phải để so sánh hơn kém, mà chỉ là một quan sát cá nhân: đâu đó, vẫn có những thói quen ứng xử của một bộ phận người Việt với shipper chưa thực sự phù hợp.
Thực ra, tôi cũng từng là người đặt đồ ăn. Có lần, do không để ý cài đặt thông báo, tôi đã bỏ lỡ cuộc gọi của shipper khi quán hết món. Khi gọi lại, trong lòng tôi rất áy náy vì đã làm mất thời gian của người giao hàng. Từ đó, mỗi lần đặt đồ, tôi luôn chủ động theo dõi ứng dụng và xuống đợi sẵn. Chỉ một thay đổi nhỏ, nhưng tôi biết nó giúp người khác bớt đi một chút vất vả.
Tôi viết những dòng này không phải để phàn nàn hay trách móc. Nghề nào cũng có khó khăn riêng, và khách hàng cũng có những lý do của họ. Chỉ mong rằng, nếu có thể, mỗi người dành cho nhau thêm một chút thấu hiểu: để ý điện thoại khi đã đặt hàng, chủ động ra nhận sớm hơn, hoặc đơn giản là kiên nhẫn hơn khi biết shipper có thể đang kẹt xe hay phải chờ quán, cũng đừng vội vàng đánh giá 1 sao cho ai đó chỉ vì họ lỡ giao trễ vài phút.
Giữa cuộc sống vội vã và nhiều áp lực, đôi khi chỉ cần một chút cảm thông cũng đủ làm mọi thứ trở nên nhẹ nhàng hơn, cho cả người nhận hàng lẫn người đang chạy ngoài đường để kịp giao một bữa ăn.
Trong nhiều năm qua, đặc biệt tại các thành phố lớn, nhiều đã quen với hình ảnh những tài xế công nghệ lao đi giữa dòng xe đông nghẹt: Người chở khách, người giao đồ ăn, người giao hàng xuyên đêm.
Chúng ta tung hô tốc độ giao hàng "15 phút", chấp nhận những cuốc xe xuyên đêm với giá rẻ, đòi hỏi shipper phải nhanh hơn, rẻ hơn, phục vụ tốt hơn. Nhưng rất ít người đặt câu hỏi: Ai chịu áp lực để tạo nên thứ "tiện lợi" ấy?. Câu trả lời là tài xế.
Thực tế, chính thuật toán mới là "người" điều khiển nhịp sống của tài xế. Thuật toán quyết định ai được nhận cuốc, ai bị giảm hiển thị, ai bị khóa tài khoản, ai phải chạy xa hơn để có thưởng. Người tài xế tưởng như "tự do làm chủ thời gian", nhưng thật ra đang bị dẫn dắt bởi một hệ thống vô hình mà họ không được quyền thương lượng.
Muốn đủ tiền thuê trọ, tiền xăng, tiền ăn và tiền nuôi gia đình, họ buộc phải chạy nhiều hơn. Muốn có thưởng, họ phải đạt đủ số chuyến. Muốn giữ điểm đánh giá, họ phải chiều khách hàng bằng mọi giá. Và thế là xã hội chứng kiến những cảnh tượng quen thuộc: Tài xế vượt đèn vàng để kịp đơn. Shipper chạy ngược chiều vài mét vì sợ trễ giờ. Người giao hàng làm việc liên tục 12-14 tiếng. Tài xế kiệt sức nhưng không dám nghỉ vì "mất chỉ tiêu".
Khi một người lao động bị ép vào guồng quay mà thu nhập phụ thuộc trực tiếp vào tốc độ và tần suất di chuyển, thì tai nạn giao thông không còn là "rủi ro cá nhân".
Khi xảy ra tai nạn, nhiều trường hợp khách hàng và tài xế rơi vào tình trạng "không biết ai chịu trách nhiệm". Tại các thành phố lớn, số lượng tài xế công nghệ và giao hàng đã trở thành lực lượng lao động khổng lồ. Xã hội đang yêu cầu ngày càng nhiều từ tài xế công nghệ, nhưng lại rất ít quan tâm đến khả năng chống chịu của họ.
Một người tài xế không chỉ phải cạnh tranh với giao thông đông đúc, thời tiết khắc nghiệt và áp lực tài chính, mà còn phải chạy đua với hệ thống do thuật toán tạo ra.
Chúng ta thường chỉ nhìn thấy mặt tiện lợi của ứng dụng: Đặt xe nhanh giao đồ ăn nhanh, giá rẻ, khuyến mãi liên tục. Nhưng phía sau sự tiện lợi đó là hàng chục nghìn con người đang sống trong trạng thái lao động căng thẳng kéo dài.
Khi thấy shipper ngủ gục bên xe, nhiều người quay clip, khi tài xế gặp tai nạn mạng xã hội đôi khi chỉ xem đó như "tin nóng", khi giao hàng chậm vài phút khách hàng sẵn sàng đánh giá 1 sao. Chúng ta đang tiêu dùng dịch vụ bằng tâm lý "miễn mình tiện là được".
Người dùng không thể vừa muốn giá rẻ tuyệt đối, vừa muốn giao hàng tức thì, rồi sau đó lại lên án chuyện tài xế phóng nhanh vượt ẩu. Bởi chính nhu cầu cực đoan của thị trường đang tạo ra áp lực ấy.
"Tôi thuộc thế hệ 8X đời đầu. Nhìn lại quãng đường đã đi, có lẽ quyết định 'liều' nhất đời tôi lại là bỏ đại học sau một năm nhập học. Ngày đó, tôi nhận ra mình chọn sai ngành, nên không hợp, không hứng thú, càng học càng thấy lạc hướng. Thay vì cố gắng bám trụ cho xong, tôi quyết định dừng lại và thi vào một trường khác, đúng với sở thích của mình. Quyết định ấy không hề dễ dàng, nhưng nó mở ra một giai đoạn mà đến giờ tôi vẫn coi là đáng giá nhất: vừa học, vừa làm đủ nghề.
Tôi từng bán hàng thuê, viết báo, nhận làm web dạo... bất cứ việc gì có thể giúp tôi tự lập. Gia đình không đến mức khó khăn, nhưng tôi muốn tự lo cho mình. Những ngày đó, tôi gần như không có khái niệm nghỉ ngơi: học xong lại đi làm, làm xong lại đi học. Nhưng chính nhịp sống liên tục ấy khiến tôi không có thời gian để nghĩ tiêu cực hay hoài nghi bản thân.
Khi ra trường, tôi nộp hồ sơ vào một công ty nước ngoài. Buổi phỏng vấn hôm đó, tôi không có gì ngoài một 'bảng thành tích' lộn xộn: từ bán hàng, viết báo đến làm web... Tôi cứ liệt kê hết, không tô vẽ thêm, cũng không bỏ sót thứ gì. Điều bất ngờ là nhà tuyển dụng lại đánh giá cao chính những trải nghiệm ấy của tôi. Họ nhìn thấy ở đó sự chủ động và khả năng thích nghi.
Cuối cùng, tôi trúng tuyển và được nhận vào làm việc, dù vị trí ứng tuyển khi đó còn khá mới ở Việt Nam, thậm chí nhiều trường đại học trong nước còn chưa đào tạo bài bản – nghề viết nội dung quảng cáo (copywriter). Nghĩ lại, tâm thế của tôi khi ấy rất đơn giản: 'Cứ thử đi, biết đâu được. Nếu không làm được thì cùng lắm bị loại. Mình còn trẻ, thiếu gì cơ hội làm lại'. Chính suy nghĩ đó đã giúp tôi bước vào những cánh cửa mà nếu đắn đo, có lẽ tôi đã tự đóng lại từ trước.
>> Kỹ sư xây dựng 10 năm mất việc ba lần
Sau này, tôi làm việc cho công ty nước ngoài một thời gian rồi ra kinh doanh riêng. Đến nay, dù đã ở tuổi trung niên, tôi vẫn giữ cảm giác háo hức mỗi khi đứng trước một cơ hội đầu tư mới. Có lẽ vì tôi quen với việc thử thách, quen với việc bắt đầu lại từ con số không.
Vì thế, nếu phải đưa ra một lời khuyên, tôi sẽ nói với các bạn trẻ 'ba không' bây giờ rằng hãy làm những gì mình tò mò và hứng thú. Đừng chờ 'chuẩn bị đủ' mới bắt đầu. Sai thì sửa, không hợp thì đổi. Các bạn đang có một thứ mà chúng tôi ngày trước không có, đó chính là thời gian. Hãy học, hãy làm càng nhiều càng tốt. Có thể bạn sẽ thất bại, thậm chí nhiều lần. Nhưng mỗi lần như vậy là một lần tích lũy kinh nghiệm - điều mà không cuốn sách nào dạy được. Đừng quá so đo thiệt hơn trong ngắn hạn, vì đường dài luôn thuộc về những người không bỏ cuộc".
Đó là chia sẻ của độc giả Hoang trước những trăn trở của các thanh niên "ba không" - không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo. Quý 1/2026, cả nước ghi nhận gần 1,6 triệu người 15-24 tuổi thuộc nhóm này, tăng so với quý trước và cùng kỳ năm 2025. Cục Thống kê cho biết điều này phản ánh đặc điểm của lao động trẻ trong giai đoạn gia nhập thị trường, khi nhu cầu tìm việc và lựa chọn công việc cao nhưng kinh nghiệm còn hạn chế, kỹ năng chưa hoàn toàn phù hợp với nhu cầu tuyển dụng.
Trước những lo lắng của nhiều người trẻ thất nghiệp sau khi ra trường, bạn đọc Hoang nhấn mạnh: "Tôi cũng hiểu nhiều người hoài nghi về giá trị của bằng đại học, nhất là khi kiến thức thực tế thay đổi quá nhanh. Đúng là đại học không thể giúp bạn sẵn sàng ngay cho công việc. Nhưng điều quan trọng nhất nó mang lại không phải là một nghề cụ thể, mà là cách học, cách tư duy và cách giải quyết vấn đề.
Có những môn học tưởng như trừu tượng, xa rời thực tế, nhưng lại là nền tảng để bạn hiểu những thứ phức tạp hơn sau này. Thiếu nền tảng, bạn có thể đi nhanh lúc đầu, nhưng rất khó đi xa.
Qua nhiều năm làm việc và tiếp xúc với đủ kiểu người, tôi nhận ra một điều: những người được đào tạo bài bản, dù không phải ai cũng thành công vượt trội, nhưng cách họ suy nghĩ, phân tích vấn đề và nhìn nhận cuộc sống thường khác hẳn. Họ ít khi chỉ dựa vào may mắn hay 'mồm mép' để kiếm sống. Còn lại, mỗi người một con đường. Nhưng nếu được chọn lại, tôi vẫn sẽ chọn cách đã đi: thử nhiều, làm nhiều, sai cũng được - miễn là không đứng yên".
