4h30 mỗi ngày, anh Lê Văn Bảo, 54 tuổi, ở Hải Phòng dậy tập thể dục và chăm vườn cây trên sân thượng 100 m2. Nhịp sống ưu tiên sức khỏe và thiên nhiên này là một phần trong “bản thiết kế tuổi già” được anh chuẩn bị từ nhiều năm trước.
Theo kế hoạch, tuổi 20-50 anh tập trung kinh doanh tạo nền tảng tài chính; tuổi 50 chuyển trọng tâm sang sức khỏe; đến 60 tuổi dứt áp lực mưu sinh. Bốn năm trước, dù sự nghiệp đang thuận lợi và con cái đang tuổi ăn học, anh vẫn quyết định nghỉ hưu.
“Nhiều người khuyên tiếp tục làm việc tích lũy cho con, nhưng tôi nghĩ trọng tâm tuổi 50 phải là sức khỏe và gia đình”, anh nói.
Anh Bảo chỉ chu cấp cho con cái đến năm 21 tuổi. Khi ba người con đi du học, anh chỉ cấp một phần chi phí nền tảng. Con lớn của anh làm thêm để trang trải sinh hoạt, còn con thứ hai chọn trường có học bổng cao hơn thay vì trường mơ ước. Dù con gặp khó khăn, vợ chồng anh giữ nguyên khoản tiết kiệm dưỡng già, không dùng để hỗ trợ. “Bán nhà, dồn hết tiền tiết kiệm cho con học hành hay khởi nghiệp là sai lầm”, anh nói.
“Dự án tuổi già” của anh Bảo là đại diện cho một chuyển động âm thầm diễn ra. Khoảng một thập niên tới, Việt Nam sẽ đón làn sóng nghỉ hưu lớn nhất lịch sử khi thế hệ sinh cuối thập niên 1960 – đầu 1970 bước vào tuổi hưu. Theo Cục Thống kê, cả nước hiện có gần 27 triệu người 40-59 tuổi và mỗi năm thêm gần 700.000 người vào nhóm cao tuổi.
Cùng với tuổi thọ, quan niệm về tuổi già đang thay đổi. Báo cáo Manulife Asia Care 2025 cho thấy ngày càng nhiều người ưu tiên sống khỏe mạnh và độc lập tài chính thay vì chỉ kéo dài tuổi thọ. Khảo sát của Prudential Việt Nam chỉ ra 85% người 30-44 tuổi muốn tự chủ khi về già, nhưng chỉ 40% thực sự lên kế hoạch tài chính.
GS TS Giang Thanh Long, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho biết người cao tuổi hiện nay thiếu tự chủ phần lớn do hoàn cảnh lịch sử, chiến tranh và kinh tế khó khăn. “Với người sắp già, rào cản nằm ở nhận thức và chính sách”, ông nói. Việc chuẩn bị cho tuổi hưu vẫn bị xem là chuyện của tương lai, dẫn đến 55% lao động phi chính thức chưa tham gia bảo hiểm xã hội và khoảng 3% mua bảo hiểm tự nguyện.
Áp lực càng lớn vì người Việt sống thọ nhưng không sống khỏe. Theo Vietnam Aging Survey 2022, mỗi người cao tuổi mắc hơn ba bệnh và mất 6 năm cuối đời điều trị bệnh tật. Gánh nặng y tế lớn đổ lên thế hệ “bánh mì kẹp”, trong khi chính họ cũng đang vật lộn với bệnh tật của mình. Dữ liệu từ khảo sát Gánh nặng bệnh tật toàn cầu cũng cho thấy tỷ lệ các bệnh không lây nhiễm, mạn tính đang tăng lên với nhóm dân số này.
“Nếu không có chiến lược chăm sóc sức khỏe phù hợp, họ sẽ chưa già đã không khỏe”, giáo sư Long nói.
Để giảm bớt áp lực chăm sóc lên vai thế hệ sau, nhiều trung niên Việt đang chủ động thiết lập ranh giới tài chính. Đầu năm nay, khi con trai xin hỗ trợ tiền mua nhà từ khoản tiết kiệm 400 triệu đồng, vợ chồng bà Vân, 51 tuổi, ở Phú Thọ từ chối. “Đây là quỹ dưỡng già. Các con có thể vay, nhưng bố mẹ không cho”, bà nói.
Khoản tiền này được vợ chồng bà tích lũy từ khi hai con tốt nghiệp đại học. Chồng bà làm thợ xây ở quê, còn bà xuống Hà Nội giúp con chăm cháu, kết hợp dọn dẹp theo giờ. Mỗi tháng, bà để dành được 5 triệu đồng. Con trai bà Vân cho biết việc bố mẹ tự chủ tài chính giúp vợ chồng anh giảm áp lực phụng dưỡng.
Từ Pháp, con gái cả của anh Bảo cho biết ngay từ nhỏ được bố mẹ dạy sống độc lập. Ba chị em cô tự săn học bổng và chịu trách nhiệm với lựa chọn cá nhân. “Bố mẹ dạy cuộc đời ai người nấy lo. Tôi chưa bao giờ bị áp lực phải gánh vác tuổi già cho bố mẹ”, cô kể.
Khi gạt bỏ tư duy “trẻ cậy cha, già cậy con”, nhiều người bắt đầu thiết kế không gian sống riêng cho tương lai. Hai năm trước, chị Trương Thủy (44 tuổi) nghỉ việc ngân hàng tại Hà Nội để chuyển vào Nha Trang. Để có chi phí nghỉ hưu sớm, chị bán căn nhà mẹ để lại lấy vốn đầu tư, đi thuê trọ nhiều năm. Chị nhận làm MC và điều hành công ty dịch vụ visa du lịch để gia tăng thu nhập.
“Vào Nha Trang, tôi tìm thấy cộng đồng những người trung niên cùng bỏ phố về biển”, chị Thủy nói. Hiện tại, chị quản lý bất động sản cho thuê, dành thời gian làm vườn, du lịch và lặn biển.
Ba năm trước, anh Minh Khang, 44 tuổi, ở TP HCM mua mảnh đất dưỡng già ở Cần Thơ. Anh thay đổi lối sống, ăn uống giữ cơ bắp từ năm 38 tuổi. Anh chủ động tích lũy quỹ tài chính và mua gói bảo hiểm y tế để chi trả chi phí thuê người chăm sóc sau này. “Tôi không muốn con mình phải gác lại sự nghiệp để chăm sóc cha mẹ”, anh nói.
Ông André Gama, chuyên gia An sinh Xã hội của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), cho biết các quốc gia ứng phó với xã hội già hóa thành công thường xây dựng hệ thống hưu trí đa tầng, kết hợp giữa hình thức có đóng góp và không đóng góp. “Việt Nam cần tiếp tục xây dựng hệ thống an sinh xã hội để bảo đảm an toàn thu nhập lúc về già”, ông nói.
Quá trình này đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, với các hành động cơ bản như: mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, từng bước hạ độ tuổi hưởng trợ cấp xuống 70 và tiến đến ngang bằng tuổi nghỉ hưu; xây dựng chính sách chăm sóc dài hạn và ghi nhận giá trị của lao động chăm sóc không lương.
GS TS Giang Thanh Long cho biết “lo cho tuổi già từ khi còn trẻ” cũng đang là tinh thần xuyên suốt trong các chính sách hiện hành của Việt Nam. “Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm xã hội và y tế tiến tới toàn dân sẽ đảm bảo an sinh thu nhập và sức khỏe cho người dân trong mọi giai đoạn cuộc đời”, ông Long nói.
Tại tọa đàm chính sách “Già sao cho sướng?” ở Đại học Fulbright Việt Nam đầu tháng 6, Thạc sĩ Đặng Thị Phi Hương Giang, thành viên Cộng đồng Nghiên cứu Chính sách Y tế Việt Nam, chỉ ra chất lượng cuộc sống xế chiều được quyết định từ rất lâu trước khi một người bước vào tuổi hưu.
Bà Giang và các chuyên gia đề xuất 5 trụ cột cho tuổi già gồm: tài chính ổn định, sức khỏe tốt, môi trường sống phù hợp, quan hệ xã hội bền vững và cơ hội học tập. “Năm nhân tố này phải nâng đỡ lẫn nhau”, bà nói.
Bốn năm sau ngày nghỉ hưu, anh Lê Văn Bảo cho biết mỗi ngày của anh xoay quanh thể thao, làm vườn, đọc sách và viết lách. “Nếu một ngày cần chăm sóc đặc biệt, vợ chồng tôi sẽ dùng quỹ riêng thuê dịch vụ chuyên nghiệp, không trở thành gánh nặng của các con”, anh nói.
Bác sĩ Ngô Hải Sơn (Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Hà Nội) đã leo thành công ba ngọn núi chính thuộc khối núi vùng Everest: đỉnh Everest (8.848m), Lhotse (8.516m) và Nuptse (7.861m).
Thành tích của bác sĩ Ngô Hải Sơn còn gây chấn động và nức lòng giới leo núi khi đơn vị Satori Adventures xác nhận ông Sơn cùng với người dẫn đường Nima Sherpa (Nepal) trở thành bộ đôi chinh phục "Triple Crown" nhanh nhất thế giới: chỉ trong 4 ngày từ ngày 20 đến 24-5.
"Triple Crown" (Ba đỉnh núi cao nhất hay Bộ ba vương miện) là danh hiệu chinh phục đỉnh Everest (8.848,86m), Lhotse (8.516m) và Nuptse (7.861m), được coi là một trong những thử thách leo núi khắc nghiệt nhất thế giới tại "Vùng Tử Thần" (Death Zone) trên dãy Himalaya, thành tựu đáng mơ ước trong môn leo núi thế giới.
Bác sĩ Ngô Hải Sơn được biết đến với biệt danh Dr. Kai, sinh năm 1987, là bác sĩ phẫu thuật tạo hình khoa phẫu thuật hàm mặt - tạo hình - thẩm mỹ Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức (Hà Nội) và là niềm tự hào lớn nhất của nền thể thao mạo hiểm Việt Nam khi ông là người Việt Nam đầu tiên chinh phục đỉnh K2 cao 8.611m ở Pakistan vào tháng 7-2024.
Lúc 3h sáng ngày 20-5, bác sĩ Ngô Hải Sơn và chị Nguyễn Thanh Bình là hai người Việt Nam ghi tên mình vào danh sách những người chinh phục thành công "nóc nhà thế giới" Everest. Từ đỉnh Everest, bác sĩ Sơn và chị Thanh Bình vòng xuống và cùng leo lên đỉnh Lhotse thành công vào ngày 21-5.
Trở lại Everest Base Camp, bác sĩ Sơn và người dẫn đường Nima Sherpa tiếp tục leo Nuptse và lên đến đỉnh thành công vào lúc 6h20 sáng ngày 24-5.
Như vậy, bác sĩ Ngô Hải Sơn trở thành người Việt Nam đầu tiên chinh phục hai ngọn núi Everest và Lhotse chỉ trong 27 tiếng đồng hồ (một kỳ tích hiếm hoi cả trên bình diện quốc tế). Ông cũng trở thành người Việt Nam đầu tiên lên được đỉnh Nuptse.
"Nuptse rất khó leo!" - bác sĩ Sơn cho biết dù độ cao thấp hơn hai "anh em" Everest và Lhotse, song việc chinh phục đỉnh Nuptse lại đòi hỏi kỹ thuật (technically) leo núi cá nhân rất cao với nhiều lối đi vòng phức tạp.
"Việc đứng trên đỉnh của cả 3 ngọn núi này trong cùng một mùa viễn chinh không chỉ đòi hỏi một thể lực thép, một nang phổi phi thường mà trên hết là một ý chí sắt đá và khả năng thích nghi độ cao ở mức độ cực hạn.
Bác sĩ Ngô Hải Sơn tiếp tục viết nên một chương mới, nâng tầm vị thế của bộ môn leo núi mạo hiểm nước nhà trên bản đồ quốc tế" - anh Mạnh Chiến, thành viên Hội đam mê leo núi trên mạng xã hội, chia sẻ.
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online rạng sáng hôm nay 25-5, bác sĩ Ngô Hải Sơn cho biết ông vừa về lại Everest Base Camp 5.364m an toàn vào chiều tối 24-5 và sẽ bay từ Nepal về lại Việt Nam vào ngày 27-5.
Vụ việc gây tranh cãi xảy ra tại Thái Lan. Theo thông tin được đăng tải trên Facebook bởi một cư dân tại quận Waritchaphum, tỉnh Sakon Nakhon, vị giám đốc bệnh viện đã đến nhà riêng của một cụ bà lớn tuổi để thực hiện lấy mẫu máu phục vụ công tác xét nghiệm. Do tình trạng sức khỏe, bệnh nhân được khám và chăm sóc y tế ngay tại nơi ở thay vì đến bệnh viện.
Tuy nhiên, điều khiến cộng đồng mạng bức xúc là những bức ảnh đi kèm bài đăng cho thấy vị giám đốc mặc trang phục thường ngày và cầm một lon bia trong lúc tiến hành thủ thuật. Hình ảnh này nhanh chóng lan truyền, kéo theo hàng loạt ý kiến chỉ trích về tính chuyên nghiệp và trách nhiệm của người làm công tác y tế.
Một người thân của bệnh nhân cũng cáo buộc rằng giám đốc bệnh viện đã uống bia trước mặt bệnh nhân trước khi tiến hành thủ thuật. Gia đình cho rằng việc lấy máu không thành công và khiến bệnh nhân bị sưng ở tay.
Trong bài đăng, người thân cho biết cụ bà đã nhịn ăn nhịn uống để chuẩn bị cho xét nghiệm máu và phải chờ đợi trong một thời gian dài.
Gia đình này còn cáo buộc thêm rằng khi họ phàn nàn về quy trình, giám đốc bệnh viện đã nổi giận và lớn tiếng. Theo bài đăng, ông ta cho rằng mình đáng lẽ phải được nhận 1.000 baht vì đã cung cấp dịch vụ y tế bên ngoài bệnh viện.
Người thân bệnh nhân còn cho biết vị giám đốc đã yêu cầu gia đình tìm cơ sở điều trị khác nếu không hài lòng với cách làm việc của ông trước khi rời đi.
Truyền thông địa phương dẫn lời một số cư dân cho biết vị bác sĩ đã đảm nhiệm chức vụ khoảng 4-5 năm. Một số người dân tiết lộ ông từng gặp vấn đề liên quan đến việc lạm dụng rượu bia trong quá khứ, dù được cho là đã giảm đáng kể mức tiêu thụ trong những năm gần đây.
Sau sự việc lần này, nhiều người bày tỏ lo ngại rằng tình trạng trên có thể đã tái diễn, ảnh hưởng đến quá trình thực hiện nhiệm vụ và chất lượng chăm sóc sức khỏe cho người dân địa phương.
Vụ việc đã thu hút sự chú ý lớn trên mạng xã hội, dẫn đến nhiều lời kêu gọi chính quyền điều tra. Sau phản ứng của công chúng, Tổ chức Hành chính tỉnh Sakon Nakhon đã cử cán bộ điều tra các cáo buộc.
Giới chức cũng tạm thời điều chuyển giám đốc bệnh viện sang một bộ phận khác trong khi cuộc điều tra đang diễn ra.
Thú vui uống trà được hình thành từ khi ba còn là một chàng trai trẻ. Trải qua bao năm tháng gian khó, dù cuộc sống có vô vàn thay đổi, nhưng ly trà buổi sớm của ba thì vẫn vậy: đậm đà, bền bỉ và nhịp nhàng với thời gian.
Sáng nào cũng vậy, khi cả xóm còn chìm trong giấc ngủ, khi màn sương còn trĩu nặng trên những tán dừa ngoài ngõ, thì ba tôi đã thức giấc.
Loại trà ba uống là trà bánh ú, thứ trà được gói giản dị trong lớp giấy trắng kiểu hình tam giác đặc trưng của những hiệu trà thủ công.
Ba pha trà rất đậm. Ở quê tôi, người ta gọi vui là "trà quạu" - thứ trà mà ai không quen uống sẽ phải nhăn mặt vì vị đắng chát nơi đầu lưỡi. Nhưng với ba, cái đắng ấy lại là cái ngon.
Ông thường nhấp từng ngụm nhỏ, chậm rãi, như thể đang nếm cả vị của thời gian. Bên cạnh chén trà nóng là vài miếng mứt thèo lèo, mứt dừa hay chút bánh ngọt gì đó, đủ để cân bằng cái đắng, làm dịu đi dư vị nơi cổ họng.
Khi trà đã được rót đầy bình, ba mở chiếc cassette cũ, rất khẽ, vừa đủ nghe. Những làn điệu cải lương, vọng cổ quen thuộc cất lên, khi trầm khi bổng, như đưa ba trở về một miền ký ức xa xăm. Ba ngồi đó, lặng lẽ, mắt nhìn xa xăm, tay nâng chén trà, thả hồn vào những âm thanh ngân nga, vào những câu ca chan chứa tình người.
Hết một bình trà, thời gian giục ba về thực tại. Ba đứng dậy, vội vàng tìm cây chổi quét sân. Những nhịp chổi đều đặn quét qua từng chiếc lá rụng, chuẩn bị cho một ngày mới tinh tươm.
Có những hôm, khoảng sân không còn chiếc lá khô nào vương lại, người đàn ông 80 tuổi này lại cố moi những chiếc lá tre, lá bàng nằm sâu trong kẽ đất cho sạch. Khi đã "tẩy trang" cho mặt sân, ba tập vài động tác thể dục nhẹ nhàng.
Mẹ tôi cũng thích uống trà (thói quen ấy ảnh hưởng từ ba), nhưng thường dậy trễ hơn một chút. Khi ba đã pha xong bình trà thứ hai, mẹ mới bước ra hiên nhà, ngồi xuống cạnh ba, nhấp vài hớp trà nóng.
Hai người không nói nhiều, chỉ vài câu hỏi han đơn giản, nhưng trong cái tĩnh lặng ấy lại có một sự gắn bó rất đỗi bình yên. Chén trà không chỉ là thức uống, mà còn là sợi dây nối kết hai con người đã đi cùng nhau qua cả một đời người.
Thỉnh thoảng, vào những buổi sáng đẹp trời, vài chú, vài bác trong xóm - những người bạn cũ từng một thời khoác áo lính như ba - lại đạp xe đến. Họ tụ tập dưới mái hiên, bên ấm trà nóng, kể cho nhau nghe chuyện ngày xưa, chuyện chiến khu...
Những câu chuyện có khi hào hùng, có khi giản dị, lắm lúc bi ai, nhưng đó là gia tài rực rỡ của một đời binh nghiệp. Vui nhất là những lúc họ bày bàn cờ tướng ra. Vừa uống trà, vừa đánh cờ, vừa tranh luận rôm rả.
Có khi cao trào, tiếng cười vang lên giòn giã, có khi lại "giận dỗi" vì một nước cờ thua. Nhưng cái giận ấy cũng chóng qua, như làn khói trà bay lơ đãng. Hôm sau, họ lại tụ họp, lại cười nói như chưa từng có chuyện gì xảy ra. Tình bạn của những người già, giản dị mà bền chặt như vậy.
Không chỉ buổi sáng, mà bất cứ lúc nào thấy khát hay có điều gì suy tư, ba lại tìm đến trà. Thậm chí khi vác cuốc ra đồng, nghỉ trưa trên cánh võng, ba đều mang bình trà theo bầu bạn. Trà dường như trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của ba.
Có những đêm khuya, khi tuổi già khiến giấc ngủ trở nên chập chờn, những cơn nhức khớp kéo về theo gió lạnh, ba lại lặng lẽ dậy, pha một bình trà nóng. Ngồi một mình trong đêm tĩnh, nhấp từng ngụm trà, ba như đang đối thoại với chính mình.
Để giữ cho trà luôn nóng, tránh lãng phí, ba còn tự tay làm một chiếc "bình giữ nhiệt" rất đặc biệt. Ba chọn một trái dừa khô to, ướm thử sao cho lớn hơn bình trà một chút, rồi cưa theo tỉ lệ 1:2, gọt cho bằng đít, khoét ruột, đánh bóng bằng véc ni.
Thế là có ngay một chiếc vỏ bọc giữ nhiệt mộc mạc mà hiệu quả. Hình ảnh ấy - trái dừa khô ôm lấy ấm trà - là một nét quen thuộc của xứ dừa quê tôi, gợi lên biết bao ký ức thân thương.
Thú vui uống trà của ba cứ thế dịu dàng trôi theo năm tháng. Đến khi giật mình ngoảnh lại thì ba đã trên bát tuần. Không ồn ào, không cầu kỳ, chỉ là những buổi sớm tinh mơ, những chén trà đậm vị, những câu vọng cổ ngân nga, những ván cờ dở dang và những câu chuyện không bao giờ cũ.
Ba vẫn một mình dậy sớm, cần mẫn pha trà, giữ thói quen tập thể dục, giữ cho mình một nhịp sống đều đặn và an yên. Có lẽ cũng nhờ những ly trà ấy mà ba luôn khỏe mạnh, minh mẫn, sống vui cùng con cháu.
Nhưng hơn cả, thú vui ấy dạy cho tôi hiểu về một cách sống: chậm rãi, sâu lắng và trân trọng từng khoảnh khắc nhỏ bé của đời thường. Trong vị đắng của trà, ba đã tìm thấy vị ngọt của cuộc đời. Và trong làn khói trà mỏng manh lơ lửng, tôi thấy hiện lên cả một miền ký ức gian truân của ba.
