Trường học được tăng tiết dạy thêm nếu học sinh có nhu cầu

Trường học cần làm gì để bảo vệ năng lực suy nghĩ độc lập của con người trước sức mạnh của AI?

Giảng dạy đại học, tôi thấy một số sinh viên không thể tự tin trả lời những vấn đề khá đơn giản bởi thói quen xử lý tất cả các dạng bài tập hay câu hỏi của giảng viên bằng AI.

Như khi tôi trình chiếu một đoạn quảng cáo nổi tiếng và hỏi về cảm nhận cá nhân, ngay lập tức một số em thao tác trên máy nhờ các "trợ lý AI" phân tích những tầng ý nghĩa của quảng cáo. Dù cảm nhận, cảm xúc cá nhân là dạng câu hỏi vốn không phân định đúng - sai và rất cần góc nhìn đa chiều từ người học.

Khi sinh viên có thể nhận được câu trả lời trọn vẹn chỉ sau vài giây nhờ công cụ AI hỗ trợ, quá trình vật lộn với vấn đề, tìm kiếm dữ liệu, suy đoán hay phản biện..., vốn là cốt lõi của tư duy, đã bị rút ngắn, thậm chí bị bỏ qua.

Và không chỉ có sinh viên. Gần đây tại hội thảo có chủ đề "Khi sinh viên dùng AI: Phát hiện, đánh giá và xử lý ra sao", một học giả đã chia sẻ câu chuyện về học viên cao học lập bảng hỏi nghiên cứu trông có vẻ rất chỉn chu, mạch lạc. Tuy nhiên khi được hỏi, học viên này lại không thể lý giải vì sao mình chọn cách tiếp cận đó, cũng không đủ khả năng phản biện những câu hỏi mở rộng từ chính đề tài của mình.

Đây là hậu quả của quá trình sử dụng AI tạo ra sản phẩm nghiên cứu một cách thụ động. Một giáo sư nói vui rằng sinh viên bây giờ đã có thể nộp bài luận dựa trên nền tảng học thuật "cao siêu" nào đó... mà chính ông nghiên cứu mấy chục năm cũng chưa từng nghe qua. Nhưng khi kiểm chứng lại phát hiện các lý thuyết trên hoàn toàn không có thật, tài liệu tham khảo bị AI ngụy tạo.

Không thể phủ nhận được sức mạnh của AI với câu trả lời có cấu trúc rõ ràng, trình bày hợp logic, thậm chí mang dáng dấp của những công trình học thuật được nghiên cứu kỹ lưỡng. Và chính điều này khiến người học mất cảnh giác, tin rằng cỗ máy AI biết tư duy, biết suy nghĩ nghiêm túc dựa trên bộ dữ liệu khổng lồ do con người cung cấp.

Tuy nhiên trên thực tế, nội dung do AI tạo ra có khả năng che giấu các sai lệch rất tinh vi. Hiện tượng đó được các nhà khoa học gọi là "AI hallucination" (tạm dịch: ảo giác AI) - hệ thống tạo ra thông tin sai lệch, không có thật nhưng được diễn giải rất hợp lý và thuyết phục.

Tuy vậy, theo tôi, hiện tượng ảo giác AI không hẳn là tín hiệu đáng sợ, mà ngược lại nó phơi bày một giới hạn quan trọng: AI vẫn chưa thay thế được năng lực tư duy phản biện của con người.

Khi người học đối diện với các "sai lệch tinh vi" từ AI, họ buộc phải quay lại với chính năng lực tư duy của mình để kiểm chứng câu trả lời, đọc sâu và tìm ra đáp án. Ở góc nhìn này, AI có thể trở thành loại công cụ buộc con người phải tỉnh táo hơn khi tiếp cận tri thức.

Việc cấm sử dụng AI trong môi trường giáo dục có thể là bất khả thi. Do đó, để tránh khỏi hiện tượng lười tư duy, bị ảo giác AI dẫn dắt hoặc đánh mất khả năng phân biệt giữa tri thức thật và tri thức AI ngụy tạo, rất cần các cơ chế chính sách đồng bộ từ trường đại học.

Thay vì đánh giá sản phẩm cuối cùng, thứ AI có thể dễ dàng hỗ trợ tạo ra, cần chuyển sang đánh giá quá trình, yêu cầu người học giải thích lập luận, bảo vệ quan điểm. Như trường Nanyang Technological University tại Singapore ra thông báo không khuyến khích phụ thuộc vào các công cụ phát hiện AI, bởi độ chính xác còn nhiều hạn chế. Trường này nhấn mạnh việc đào tạo sinh viên sử dụng AI một cách có trách nhiệm và hiểu rõ giới hạn của nó.

Ngay cả những đại học hàng đầu thế giới như University of Sydney (Úc) cũng phải điều chỉnh cách đánh giá theo mô hình "tiếp cận 2 chiều". Một mặt cho phép sinh viên sử dụng AI trong các bài tập mở, mặt khác vẫn duy trì các hình thức đánh giá trực tiếp, có kiểm soát như thi tại lớp hoặc kiểm tra vấn đáp, không dùng công cụ hỗ trợ, để đảm bảo năng lực thật của người học.

Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm rõ ràng: AI có thể hỗ trợ quá trình học, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng năng lực cá nhân.

Tin Gốc: Tuổi Trẻ

Đầu tư mạnh mẽ, có trọng điểm vào giáo dục và đổi mới sáng tạo là trụ cột trung tâm của mọi chính sách cơ cấu nhất quán nhằm chuyển đổi mô hình tăng trưởng của VN. Việc nâng cao kỹ năng kỹ thuật của lực lượng lao động, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp và công nghệ có giá trị gia tăng cao, là điều thiết yếu để hỗ trợ hiện đại hóa sản xuất và tiếp nhận các công nghệ tiên tiến. Đầu tư như vậy có ý nghĩa quyết định để giúp VN giảm phụ thuộc quá mức vào vốn và công nghệ nước ngoài, thoát bẫy thu nhập trung bình và chuyển từ nền kinh tế dựa vào yếu tố đầu vào sang nền kinh tế dựa trên tri thức.

Hệ thống đại học (ĐH) VN có 237 trường vào năm 2026, trong đó có 3 trường nằm trong top 200 ĐH châu Á theo bảng xếp hạng QS Asia University Rankings 2026, và chưa có trường nào nằm trong top 500 ĐH hàng đầu thế giới theo các bảng xếp hạng quốc tế uy tín (QS World University Rankings, Times Higher Education). Điều này làm hạn chế đáng kể sức hấp dẫn của VN đối với chuyên gia quốc tế và các trung tâm nghiên cứu, phát triển của các tập đoàn đa quốc gia.

Trước thực trạng nói trên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã công bố dự án chiến lược nhằm xây dựng 5 - 6 ĐH xuất sắc trong giai đoạn 2030 - 2045, với mục tiêu hội nhập vào các bảng xếp hạng quốc tế từ năm 2030.

Quan sát từ những thành công ấn tượng nhất tại châu Á, có thể nói đây là quyết định mang tính chiến lược cao cho quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của VN. Singapore đã đầu tư mạnh mẽ vào 2 ĐH mũi nhọn NUS và NTU từ những năm 1990. Trong bảng xếp hạng QS World University Rankings, NUS hiện đứng thứ 8 thế giới, còn NTU đứng thứ 15, đưa Singapore trở thành một trong những trung tâm ĐH và công nghệ hàng đầu toàn cầu. Hàn Quốc có lộ trình tương tự với ĐH Quốc gia Seoul (khoảng thứ 30 thế giới theo QS) và KAIST (khoảng thứ 50). Gần đây hơn, Trung Quốc đã đưa ĐH Bắc Kinh (khoảng thứ 14 thế giới) và ĐH Thanh Hoa (khoảng thứ 17) vào top 20 thế giới, trong khi giữa thập niên 1990 họ còn ở vị trí rất xa. Những thành công này không phải ngẫu nhiên mà dựa trên 3 trụ cột: đầu tư công và tư quy mô lớn, bền bỉ theo thời gian; cơ chế quản trị trao quyền tự chủ rộng rãi về học thuật và quản lý cho các trường ĐH; chiến lược chủ động thu hút nhân tài quốc tế.

Việc xây dựng các ĐH xuất sắc sẽ góp phần phục vụ những mục tiêu kinh tế cụ thể. Thứ nhất, giữ chân nhân tài. Khi những sinh viên giỏi nhất vẫn phải ra nước ngoài để tiếp cận đào tạo chất lượng cao, đất nước sẽ tiếp tục bị chảy máu chất xám. ĐH đạt chuẩn quốc tế sẽ giúp đào tạo tinh hoa ngay trong nước và thu hút chuyên gia VN từ nước ngoài trở về.

Thứ hai, đáp ứng nhu cầu lao động trình độ cao. Quá trình nâng cấp công nghiệp của VN (từ bán dẫn đến trí tuệ nhân tạo, từ điện hạt nhân đến năng lượng tái tạo) đòi hỏi đội ngũ kỹ sư và chuyên gia trình độ cao.

Kế đến là phát triển năng lực đổi mới sáng tạo nội sinh. VN hiện chỉ dành khoảng 0,5% GDP cho R&D (nghiên cứu và phát triển), so với gần 2,5% của Trung Quốc và gần 5% của Hàn Quốc. Điều này dẫn đến số lượng bằng sáng chế còn hạn chế và sự phụ thuộc công nghệ kéo dài.

Ngoài ra, còn nhằm thu hút FDI chất lượng cao. Samsung, Intel hay Apple chọn VN trước hết vì chi phí lao động thấp. Để thu hút các trung tâm R&D của họ, cần có nguồn nhân lực trình độ cao. ĐH xuất sắc là yếu tố quyết định trong lựa chọn địa điểm đầu tư FDI chất lượng.

Việc tích hợp các trường kỹ sư chất lượng cao vào các ĐH xuất sắc là một trong những giải pháp mang tính then chốt nhằm hỗ trợ chiến lược xây dựng các ĐH có danh tiếng toàn cầu. Hiện nay, hệ thống giáo dục VN vẫn duy trì sự tách biệt tương đối giữa các trường ĐH và các cơ sở đào tạo chuyên ngành, điều này dẫn đến phân tán nguồn lực và hạn chế khả năng tạo ra các hiệu ứng cộng hưởng.

Việc tích hợp, tương tự mô hình của MIT tại Mỹ hay các trường lớn Grandes Écoles tại Pháp sẽ cho phép tối ưu hóa việc sử dụng cơ sở hạ tầng có chi phí cao, như phòng thí nghiệm và trang thiết bị khoa học, đồng thời thúc đẩy tính liên ngành, một trong những yếu tố thiết yếu cho sự phát triển của các công nghệ mới nổi. Bên cạnh đó, cách tiếp cận này còn tạo điều kiện tập trung nguồn lực học thuật, chia sẻ và kết hợp chuyên môn, năng lực để xây dựng các trung tâm xuất sắc về khoa học và công nghệ có tầm vóc, uy tín.

Việc xây dựng các ĐH nghiên cứu xuất sắc vẫn chưa đủ, điều quan trọng là phải phát triển hệ sinh thái nghiên cứu toàn diện, gắn kết chặt chẽ với nhu cầu của nền kinh tế. Có thể kể ra các mô hình như dưới đây.

Các trung tâm nghiên cứu xuất sắc: Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM) là ví dụ tốt; FTU Research Lab của Trường ĐH Ngoại thương mới khánh thành, nếu thành công, cũng là mô hình nên nhân rộng. Mỗi trung tâm nghiên cứu trong các trường ĐH cần được bảo đảm điều kiện làm việc đạt chuẩn quốc tế, đi kèm với nguồn tài chính ổn định nhằm duy trì tính liên tục và nâng cao chất lượng các chương trình nghiên cứu.

Cơ chế hợp tác đào tạo - nghiên cứu theo mô hình CIFRE (hợp đồng đào tạo nghiên cứu trong doanh nghiệp) của Pháp là ví dụ tiêu biểu về sự hợp tác hiệu quả giữa nhà trường và doanh nghiệp. VN hoàn toàn có thể điều chỉnh và áp dụng mô hình này phù hợp với bối cảnh trong nước, đặc biệt trong các ngành trọng điểm được ưu tiên đầu tư quy mô lớn, cũng như những lĩnh vực có sự hiện diện mạnh của các tập đoàn đa quốc gia như điện tử và bán dẫn.

Các trung tâm đổi mới sáng tạo và công nghệ: Kinh nghiệm từ Thung lũng Silicon (Mỹ) hay khu khoa học Hsinchu (Đài Loan) cho thấy tầm quan trọng của việc tập trung không gian địa lý giữa các trường ĐH, trung tâm nghiên cứu, phát triển R&D, và nguồn vốn đầu tư mạo hiểm. VN đã bước đầu triển khai định hướng này thông qua các khu công nghệ cao như Khu Công nghệ cao TP.HCM và Khu Công nghệ cao Hòa Lạc. Tuy nhiên, cần tiếp tục củng cố và tăng cường sự liên kết giữa các khu này với các ĐH nghiên cứu, nhằm hình thành những hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực sự hiệu quả và bền vững.

Nếu hội đủ các điều kiện như đầu tư đúng trọng tâm và kéo dài, chính sách lương cạnh tranh, hội nhập quốc tế, VN có thể kỳ vọng có 1 - 2 ĐH trong top 300 thế giới vào giai đoạn 2045 - 2050.

Quỹ đạo phát triển này sẽ tương đương với Trung Quốc hoặc Singapore, sẽ giúp chuyển đổi sâu sắc nền kinh tế VN bằng cách thúc đẩy sự nâng cấp công nghiệp, giảm sự phụ thuộc vào công nghệ và tạo ra giá trị cao hơn nhiều trên mỗi lao động.

Trong một thế giới mà cạnh tranh kinh tế diễn ra trên lĩnh vực đổi mới và tri thức, việc sở hữu các trường ĐH đẳng cấp thế giới không còn là một sự xa xỉ mà là một điều kiện tiên quyết để tiến tới nhóm các quốc gia có thu nhập cao.

Song song, việc phát triển các năng lực công nghệ cốt lõi như trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và kinh tế số đóng vai trò như một động lực chiến lược. Những sự đầu tư này tác động trực tiếp đến năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), giúp nâng cao hiệu quả sản xuất vượt ra ngoài việc chỉ đơn thuần tích lũy vốn và lao động. Bằng cách thúc đẩy cải thiện TFP, VN có thể nâng tầm quỹ đạo tăng trưởng tiềm năng, củng cố năng lực tự chủ công nghệ và đổi mới sáng tạo nội sinh. Đây chính là nền tảng then chốt giúp VN chuyển đổi thành công mô hình tăng trưởng và phát huy tối đa các lợi thế của mình.

Tin Gốc: Thanh Niên

Ngày 26/4, cuộc thi quý II Đường lên đỉnh Olympia được phát sóng với màn tranh tài của 4 thí sinh: Lý Thái Dương (THPT chuyên Hùng Vương, Phú Thọ), Đoàn Trí Anh (THPT Đan Phượng, Hà Nội), Nguyễn Sư Minh Khôi (THPT Đông Hà, Quảng Trị) và Trần Nguyên Đức (THPT chuyên Khoa học Tự nhiên, Hà Nội).

Trước khi bước vào cuộc thi, Thái Dương chia sẻ động lực lớn nhất là dòng máu người Phú Thọ. Ngày phát sóng lượt thi quý đúng dịp Giỗ tổ Hùng Vương (10/3 âm lịch) nên em hy vọng mang cầu truyền hình trận chung kết về quê hương.

Ở phần thi Khởi động, mỗi thí sinh trải qua lượt thi cá nhân (6 câu hỏi) và thi chung (15 câu), nội dung về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, văn hóa - thể thao - nghệ thuật, sự kiện...

Trí Anh gây ấn tượng khi trả lời đúng 5/6 câu hỏi cá nhân, trong khi Minh Khôi, Thái Dương và Nguyên Đức chỉ đúng 1-3 câu.

Đến lượt thi chung, Trí Anh và Minh Khôi vượt trội về số lượt bấm chuông giành quyền trả lời. Tuy nhiên, cả hai đều chưa tận dụng hiệu quả. Khép lại phần thi này, Trí Anh vẫn dẫn đầu với 45 điểm. Bám sát là Minh Khôi với 30 điểm. Thái Dương và Nguyên Đức lần lượt có 15 điểm và 10 điểm.

Bước ngoặt của trận đấu đến ở phần thi Vượt chướng ngại vật. Các thí sinh phải tìm từ khóa gồm 25 chữ cái thông qua 4 từ hàng ngang và các góc hình ảnh gợi ý.

Chỉ vài giây sau khi MC đọc câu hỏi cho hàng ngang đầu tiên, Thái Dương bất ngờ bấm chuông và đưa ra đáp án cho chướng ngại vật là "Không có gì quý hơn độc lập, tự do".

Dương giải thích dữ kiện giúp em suy luận là đáp án cho câu hỏi đầu tiên về quảng trường mang tên một danh nhân Việt Nam, được khánh thành ngày 29/7/2025 tại Nga. Các khán giả ở trường quay từ thảng thốt khi nghe Dương bấm chuông đến vỡ òa khi MC thông báo câu trả lời của em chính xác.

Sau phần thi này, ngôi đầu đoàn leo núi đổi chủ. Thái Dương vươn lên với 75 điểm, ba thí sinh còn lại không thay đổi điểm số.

Đến phần thi Tăng tốc, các thí sinh chỉ tận dụng được 3 trong 4 cơ hội ghi điểm. Câu hỏi về các quốc gia có dân số trên 100 triệu người khiến cả 4 em bó tay. Thái Dương duy trì phong độ ổn định khi ghi thêm 90 điểm, củng cố ngôi đầu với 165 điểm. Nguyên Đức cải thiện đáng kể thành tích, vươn lên vị trí thứ hai với 90 điểm. Trong khi đó, Trí Anh có 85 điểm, Minh Khôi sở hữu 60 điểm.

Bước vào phần thi Về đích, Thái Dương lựa chọn chiến thuật an toàn với ba câu hỏi 20 điểm. Em ghi thêm 40 điểm nhưng để Trí Anh giành 20 điểm nên khép lại lượt thi của mình với 185 điểm.

Đang có 105 điểm, Trí Anh chọn gói câu hỏi 80 điểm. Nam sinh chỉ trả lời đúng một câu 30 điểm nhưng cũng mất tương đương khi Nguyên Đức giành quyền trả lời ở một câu. Cuối cùng, nam sinh bảo toàn điểm số 105.

Lượt thi của Nguyên Đức diễn ra kịch tính. Em chọn gói câu hỏi 70 điểm khi đang có 120 điểm. Đức trả lời đúng hai câu và tận dụng hiệu quả ngôi sao hy vọng để vươn lên dẫn đầu với 190 điểm.

Bị Nguyên Đức vượt mặt, Thái Dương cố gắng giành điểm trong lượt thi của Minh Khôi để lấy lại vị trí dẫn đầu. Em hai lần bấm chuông giành quyền trả lời. Lần thứ nhất, Dương trả lời đúng, ghi thêm 30 điểm, vươn lên với 215 điểm.

Lần thứ hai, cả em và Nguyên Đức đều nhấn chuông. Thái Dương bấm chuông nhanh hơn nhưng câu trả lời chưa chính xác nên bị trừ 15 điểm.

Với số điểm chung cuộc 200 điểm, hơn Nguyên Đức 10 điểm, Thái Dương giành vòng nguyệt quế.

Thái Dương và người chiến thắng cuộc thi quý I - Gia Bảo (THPT chuyên Lê Quý Đôn - Đông Hải, Khánh Hòa), là hai thí sinh đầu tiên của trận chung kết năm 26 của Đường lên đỉnh Olympia.

Tin Gốc: Vnexpress