Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh mẽ, tiếng Anh ngày càng trở thành kỹ năng thiết yếu. Tuy nhiên, bên cạnh việc học để giao tiếp hiệu quả, không ít người Việt lại mang một áp lực khác: phải nói tiếng Anh giống hệt người Anh hoặc người Mỹ mới được xem là “chuẩn”.
Trao đổi với phóng viên Dân trí, ThS Phạm Công Nhật, giảng viên thỉnh giảng báo chí hệ Deakin – Úc tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM), cho rằng đây là một ngộ nhận khá phổ biến.
Áp lực phải nói như người bản xứ
Điều khiến ông Công Nhật trăn trở về vấn đề này lại xuất phát từ chính trải nghiệm của bản thân.
Là người từng có thâm niên 18 năm làm việc tại một tờ báo lớn, giải nhất cuộc thi hùng biện tiếng Anh dành cho sinh viên tại TPHCM năm 2005 và đoạt suất học bổng du học hè ở Anh Quốc (do Hội đồng Anh cấp). Ông cũng là nhà báo Việt Nam đầu tiên được tiếp cận, phỏng vấn “cha đẻ Internet” Vinton Gray Cerf vào năm 2016 tại Đức… nhưng không ít lần nhận về lời nhận xét rằng tiếng Anh của ông nghe “chưa Tây”, thậm chí bị chê là… “phèn”.
“Trong một buổi dạ tiệc gần đây, tôi rất bất ngờ khi bị hỏi: “Anh từng nhận học bổng đi du học Anh, đi đủ 5 châu mà sao nói tiếng Anh vẫn không giống giọng Anh hay Mỹ, nghe vẫn hơi “phèn”? Điều khiến tôi suy nghĩ là những lời góp ý như vậy tất cả đến từ người Việt, chứ chưa từng từ người nước ngoài”, ông Nhật chia sẻ.
Theo ông, nghịch lý này phản ánh một tâm lý khá phổ biến trong xã hội: nhiều người đang đồng nhất năng lực tiếng Anh với việc phải nói giống người bản ngữ.
“Tôi có cơ hội đi đủ 5 châu, làm việc với nhiều đối tác nước ngoài nhưng hiếm khi bị người bản ngữ góp ý về chất giọng. Ngược lại, chính người Việt lại thường khắt khe với nhau về việc phải nói giống người bản xứ”, ông chia sẻ.
Khi tìm hiểu sâu thêm, ông gõ câu lệnh “Thói sính ngoại, muốn người Việt nói tiếng Anh giọng chuẩn Anh, chuẩn Mỹ có phổ biến ở Việt Nam không?” thì câu trả lời là “khá phổ biến” (ChatGPT), “rất phổ biến và có xu hướng gia tăng” (Google AI), “khá phổ biến và đã tồn tại sâu sắc thời gian dài” (Gemini)…
Song song đó, ThS Phạm Công Nhật, cũng trăn trở: “Nhiều em đọc, viết rất tốt nhưng khi thuyết trình lại nói ngập ngừng. Khi hỏi nguyên nhân, các em chia sẻ từng nhiều lần bị góp ý vì giọng nói “còn rặt âm Việt”, chưa giống người bản xứ nên dần hình thành tâm lý sợ nói sai, sợ bị đánh giá”, ông Nhật kể.
Nam giảng viên kể về trường hợp của cô bạn Wendy Nguyễn – một người sống ở Mỹ từ lâu và hai vợ chồng đều là những gương mặt khởi nghiệp Việt có tiếng ở Thung lũng Silicon – gần đây hứng một số nhận xét trên mạng xã hội.
Người bạn này bị chê ở Mỹ lâu mà phát âm không đúng, nói tiếng Anh giống kiểu mới học và vẫn “Vietlish quá” (tạm hiểu Vietlish là nói tiếng Anh là biết ngay người Việt).
Không chỉ ở bậc đại học, áp lực này còn xuất hiện từ rất sớm. Trong các sự kiện tại một số trường tiểu học và THCS, ông từng nghe nhiều phụ huynh băn khoăn vì con học với giáo viên nước ngoài từ nhỏ nhưng vẫn mang âm hưởng tiếng Việt khi nói tiếng Anh.
Theo NCS Hà Đặng Như Quỳnh (tốt nghiệp á khoa Sư phạm Anh, Trường Đại học Sư phạm TPHCM và 9.0 IELTS Speaking (nói), một trong những nguyên nhân của quan niệm trên là nhiều người đang nhầm lẫn giữa phát âm (pronunciation) và chất giọng (accent).
Bà lý giải, phát âm là đọc rõ âm của từ, đúng trọng âm và giúp người nghe hiểu chính xác nội dung. Trong khi đó, chất giọng là âm hưởng chịu ảnh hưởng bởi ngôn ngữ mẹ đẻ hoặc vùng miền.
“Một người hoàn toàn có thể phát âm chuẩn nhưng vẫn mang âm hưởng tiếng Việt. Điều đó khác với việc phát âm sai như thiếu âm cuối hoặc đọc sai hoàn toàn một từ tiếng Anh”, bà nói.
Theo bà, ngay cả các kỳ thi quốc tế như IELTS hay TOEFL cũng không yêu cầu thí sinh phải nói bằng giọng Anh hay giọng Mỹ.
“Các kỳ thi đánh giá khả năng giao tiếp rõ ràng, mạch lạc và dễ hiểu, chứ không chấm điểm dựa trên việc thí sinh có nói giống người bản ngữ hay không”, bà nhấn mạnh.
Theo ThS Phạm Công Nhật, mục tiêu cốt lõi của việc học ngoại ngữ là giao tiếp, truyền đạt thông tin và thể hiện tư duy.
“Điều đáng tiếc là không ít học sinh, sinh viên vì sợ bị chê “Vietlish”, sợ bị cười vì chất giọng nên ngại giao tiếp. Khi đó, vấn đề lớn nhất không còn là vốn tiếng Anh mà là sự thiếu tự tin không đáng có”, ông nói.
Ông cũng dẫn ví dụ về Ấn Độ và Singapore – hai quốc gia có cách sử dụng tiếng Anh mang bản sắc riêng – nhưng vẫn có vị thế cao, có nhiều nhân lực giữ vị trí quan trọng trong các tập đoàn đa quốc gia và môi trường quốc tế.
“Tôi từng giành giải nhất cuộc thi hùng biện tiếng Anh do người nước ngoài chấm, sau đó có cơ hội “giành suất” trò chuyện, phỏng vấn độc quyền nhiều huyền thoại công nghệ quốc tế như Vinton Cerf hay Jeff Dean. Họ chưa bao giờ chọn tôi vì tôi nói tiếng Anh “chuẩn” giống họ đến đâu, mà vì tôi đã cho họ thấy bản thân đã nỗ lực như thế nào”, ông Nhật chia sẻ.
Đồng quan điểm, ông Võ Đình Phúc (đạt 9.0 IELTS Speaking, Quản lý học thuật tại DOL English), khuyên: “Hãy nghiêm khắc với lỗi phát âm vì đó là yếu tố ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp. Nhưng hãy bao dung với chất giọng của mình. Chất giọng Việt trong tiếng Anh không phải là một vết xước, mà là chữ ký của chính bạn”.
Ngày 7-7, Trường đại học Hoa Sen phối hợp cùng tạp chí Luật sư Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia về dữ liệu cá nhân trong kỷ nguyên số, bảo vệ quyền riêng tư trước những rủi ro công nghệ như AI.
Hội thảo nhận được 120 bài viết tham luận chuyên sâu từ các nhà khoa học, chuyên gia pháp lý và nhà nghiên cứu từ 35 trường, học viện cả nước.
ThS Nguyễn Văn Nhân - nhà sáng lập ERAW - nhận định AI đang làm thay đổi hoạt động quản trị nguồn nhân lực, nhất là tuyển dụng và lựa chọn nhân sự. AI hỗ trợ sàng lọc hồ sơ, đánh giá ứng viên, ra quyết định tuyển dụng, giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả và giảm chi phí.
Phổ biến nhất là AI tự động sàng lọc hồ sơ, có khả năng phân tích hàng nghìn hồ sơ trong thời gian ngắn, xác định ứng viên đáp ứng yêu cầu công việc dựa trên các tiêu chí được lập trình trước. AI cũng được sử dụng để phân tích từ khóa, kinh nghiệm làm việc, trình độ học vấn, kỹ năng nghề nghiệp để hỗ trợ lựa chọn ứng viên tiềm năng.
Đáng chú ý, AI còn được dùng trong phỏng vấn tuyển dụng thông qua chatbot tuyển dụng hoặc hệ thống phỏng vấn trực tuyến tích hợp AI.
Qua đó tương tác với ứng viên, thu thập thông tin, đánh giá đặc điểm cá nhân qua phân tích ngôn ngữ, giọng nói, biểu cảm khuôn mặt và hành vi của ứng viên trong quá trình phỏng vấn.
Ông Nhân cho rằng tuyển dụng bằng AI đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến đạo đức, tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, khả năng giải thích của thuật toán và bảo vệ dữ liệu cá nhân của người lao động.
Các hệ thống AI có thể tạo ra sự thiên vị thuật toán, thiếu minh bạch trong quá trình ra quyết định, khó giải thích kết quả đánh giá.
"Đạo đức AI trong tuyển dụng cần được đặt trên bốn nguyên tắc cốt lõi: công bằng, minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng giải thích. Qua đó tăng cường bảo vệ dữ liệu cá nhân ứng viên và người lao động", ông Nhân nêu ý kiến.
ThS Đới Sỹ Hùng - Trưởng phòng hành chính tổng hợp, Thư viện Trung tâm (Đại học Quốc gia TP.HCM) - cho rằng tại Việt Nam, bảo vệ dữ liệu cá nhân là một trong những vấn đề pháp lý then chốt khi dữ liệu trở thành tài nguyên quốc gia quan trọng.
Theo ông, với dân số hơn 100 triệu người và tỉ lệ sử dụng Internet cao, Việt Nam tạo ra khối lượng dữ liệu cá nhân khổng lồ mỗi ngày.
Cùng với lợi ích từ công nghệ số, rủi ro lộ lọt, mua bán, lạm dụng dữ liệu cá nhân ngày càng nghiêm trọng, có thể dẫn đến lừa đảo chiếm đoạt tài sản, xâm phạm quyền riêng tư và đe dọa an ninh quốc gia.
Ông Hùng kiến nghị: "Tếp tục hoàn thiện quy định về khái niệm và phạm vi dữ liệu cá nhân, nhất là dữ liệu sinh trắc học, dữ liệu hành vi số, dữ liệu vị trí, dữ liệu tạo lập từ trí tuệ nhân tạo hoặc dữ liệu được suy luận từ hành vi trực tuyến".
Cũng cần hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm, chế tài đối với hành vi xâm phạm dữ liệu cá nhân, cơ chế đồng ý của chủ thể dữ liệu và cơ chế bảo vệ quyền dân sự liên quan đến dữ liệu cá nhân.
Trường Đại học Việt Nhật, Đại học Quốc gia Hà Nội, năm nay đưa toàn bộ sinh viên năm thứ nhất (khoảng 750 người), cùng hơn 760 sinh viên năm thứ hai, ba lên khu đô thị Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc học tập. Các hoạt động tập trung cũng sẽ được tổ chức tại đây.
ThS Nguyễn Minh Phương, Phó Trưởng phòng Đào tạo và Công tác sinh viên, cho biết trường đã làm việc này từ năm 2022. Khi đó, trường bố trí xe ôtô đưa đón sinh viên mỗi ngày từ Mỹ Đình đến Hòa Lạc và ngược lại bởi VNU chưa vận hành nhiều khu vực chức năng như nhà ăn, căng tin, nhà thể chất, ký túc xá. Từ năm 2024, sinh viên đã học tập trung và ở nội trú tại Hòa Lạc.
"Dù một số phụ huynh, sinh viên còn e ngại, sau một thời gian, đa số bày tỏ thích không gian, môi trường học tập tại Hòa Lạc", ông Phương nói.
10 trường khác thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội cũng đưa toàn bộ hoặc phần lớn sinh viên năm thứ nhất lên học tập tại Hòa Lạc, gồm trường Đại học Công nghệ, Giáo dục, Luật, Quốc tế, Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật, Y dược, Khoa học Tự nhiên, Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ngoại ngữ và Kinh tế.
Trong đó, trường Đại học Công nghệ có quy mô lớn nhất với toàn bộ 4.020 tân sinh viên.
Nhiều giảng đường, khu nghiên cứu, nhà đa năng, xe buýt, xe điện... trong khu đô thị Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc đang được hoàn thiện, vận hành, sẵn sàng đón hơn 17.000 sinh viên vào năm học mới.
Theo quy hoạch, khu đô thị rộng hơn 1.113 ha, khi hoàn thành toàn bộ sẽ đủ sức chứa 65.000 sinh viên.
Ngoài các trường thuộc nhóm này, trường Đại học Luật Hà Nội cũng cho biết sẽ đưa sinh viên năm thứ nhất đến cơ sở Bắc Ninh. Chưa thông tin số lượng cụ thể, nhưng trong thông tin tuyển sinh, trường cho biết sẽ miễn phí ký túc xá cho tất cả tân sinh viên trong thời gian theo học ở Bắc Ninh. Mức được miễn khoảng 5 triệu đồng một sinh viên, tổng số dự kiến là 10 tỷ đồng.
Năm nay, trường tuyển 2.850 sinh viên. Cơ sở Bắc Ninh được đầu tư gần 1.800 tỷ đồng, khánh thành tháng 8 năm ngoái. Dự kiến giai đoạn đầu, cơ sở này có khoảng 3.000 sinh viên theo học, khi hoàn thiện có thể tăng lên 5.000-6.000 sinh viên mỗi năm.
Nhà trường khẳng định các sinh viên học tại cơ sở Bắc Ninh sẽ được tiếp cận mô hình "trường học thông minh" với ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong giảng dạy và quản lý, đồng thời được thụ hưởng đầy đủ quyền lợi như sinh viên học tại cơ sở chính - từ học bổng, hỗ trợ nghiên cứu khoa học, giao lưu quốc tế, thực tập nghề nghiệp.
Với Đại học Công nghiệp Hà Nội, từ nhiều năm nay, sinh viên năm thứ nhất của hầu hết ngành học tại cơ sở 3 ở tỉnh Hà Nam cũ (nay là Ninh Bình).
Từ năm thứ hai trở đi, các trường đều đưa sinh viên về học tập trong nội đô, một phần để thuận tiện cho việc thực tập, thực hành.
Theo quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, TP Hà Nội sẽ di dời nhiều cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp từ khu vực nội đô ra các cực tăng trưởng ở ngoại thành. Từ đó, thành phố hình thành khu đô thị đại học và nghiên cứu, cùng ba khu đào tạo chuyên ngành tại Hòa Lạc, Xuân Mai - Chương Mỹ cũ, Sơn Tây - Ba Vì cũ, Đông Anh - Mê Linh - Sóc Sơn cũ.
Ngoài ra, nhiều trường dự kiến xây thêm cơ sở ở Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, như Đại học Bách khoa Hà Nội, Kinh tế Quốc dân, Y Hà Nội, Ngoại thương, Học viện Ngân hàng.
Địa phương cũng cần chỉ đạo các cơ sở giáo dục mầm non tổ chức giữ trẻ trong hè theo hướng trải nghiệm tiếp cận công nghệ chuyển đổi số; các hoạt động giáo dục STEAM, các hoạt động ngoại khóa,... Song, cần thực hiện nghiêm túc quy định hướng dẫn tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống và giáo dục ngoài giờ chính khóa tại các cơ sở mầm non. Các hoạt động phải có hợp đồng giữa hai bên, quy định rõ nội dung, chương trình dạy học, kinh phí, đội ngũ giáo viên, huấn luyện viên, hình thức dạy học, địa điểm tổ chức, trách nhiệm của mỗi bên.
Lãnh đạo Sở GD-ĐT TP.HCM đề nghị địa phương "Tăng cường kiểm tra, giám sát các điều kiện tổ chức hoạt động hè tại các cơ sở giáo dục mầm non về điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị; công tác phòng chống cháy nổ; vệ sinh an toàn thực phẩm, chất lượng bữa ăn, nhất là công tác bảo đảm an toàn tuyệt đối cho trẻ".
