CLIPPIR là tên gọi của một nhóm kim cương đặc biệt hiếm, có kích thước lớn, rất ít bao thể, độ tinh khiết cao, hình dạng bất quy tắc và từng trải qua quá trình tái hòa tan.
Tên gọi này được ghép từ các chữ cái đầu của những đặc điểm trên: giống Cullinan (Cullinan-like), kích thước lớn (Large), ít bao thể (Inclusion-poor), tinh khiết (Pure), hình dạng bất quy tắc (Irregular) và từng trải qua quá trình tái hòa tan (Resorbed).
Dù chỉ chiếm chưa đến 1% tổng số kim cương trên Trái Đất, nhóm CLIPPIR lại bao gồm nhiều viên kim cương thô lớn nhất từng được phát hiện.
Trong số đó có viên Cullinan nặng 3.106 carat, được tìm thấy tại mỏ Premier ở Nam Phi; viên Lesedi La Rona nặng 1.111 carat, được phát hiện tại mỏ Karowe ở Botswana năm 2015; cùng viên Motswedi nặng 2.492 carat, được khai thác tại mỏ Karowe năm 2024.
Hành trình địa chất hàng trăm triệu năm trong mỗi viên kim cương
CLIPPIR không phải là những viên kim cương thông thường. Chúng thuộc nhóm “kim cương siêu sâu”, hình thành ở độ sâu khoảng 400-660km dưới bề mặt Trái Đất, trong đới chuyển tiếp của manti.
Độ sâu này lớn hơn nhiều so với nơi hình thành của các viên kim cương chất lượng đá quý thông thường. Những viên kim cương này thường xuất hiện trong các “rễ” manti dày và ổn định bên dưới các lục địa cổ, ở độ sâu tối đa khoảng 200km.
Manti là lớp đá nóng và dày nằm giữa lõi Trái Đất và lớp vỏ Trái Đất.
Mặc dù kích thước và giá trị của kim cương CLIPPIR thu hút nhiều sự chú ý của công chúng, giá trị khoa học của chúng còn lớn hơn. Do hình thành ở những khu vực nằm ngoài khả năng tiếp cận trực tiếp của con người, các viên kim cương này lưu giữ những thông tin quý giá về phần sâu bên trong Trái Đất.
Các nhà khoa học xem CLIPPIR như những “sứ giả” mang thông tin từ phần sâu của manti. Việc nghiên cứu chúng giúp làm sáng tỏ cách carbon và đá được tái chế trong lòng Trái Đất, cũng như quá trình tiến hóa của hành tinh trong hàng trăm triệu năm.
Nhóm các nhà địa chất học tại Đại học Cape Town đã nghiên cứu các loại đá kimberlit – loại đá magma có khả năng đưa kim cương từ sâu trong lòng Trái Đất lên bề mặt – thông qua khoáng vật olivin.
Kimberlit là loại đá magma hiếm, hình thành từ magma dâng lên rất nhanh từ sâu trong Trái Đất. Các đợt phun trào kimberlit đã đưa kim cương cùng nhiều khoáng vật khác từ manti lên gần bề mặt.
Khi magma kimberlit dâng lên, nó cuốn theo các tinh thể olivin từ manti. Thành phần hóa học của olivin giúp các nhà khoa học xác định đặc điểm của những khu vực mà magma từng đi qua, bao gồm cả nơi kim cương có thể đã được lưu giữ.
Qua phân tích, nhóm nghiên cứu nhận thấy các mỏ kimberlit chứa kim cương CLIPPIR thường có hàm lượng olivin giàu sắt cao hơn bình thường. Đây có thể là dấu hiệu giúp nhận diện những khu vực có tiềm năng chứa các viên kim cương kích thước lớn.
Quá trình hình thành những viên kim cương lớn nhất thế giới
Do hình thành ở độ sâu 400-660km, các nhà khoa học cho rằng kim cương CLIPPIR nhiều khả năng bắt nguồn từ vật chất của lớp vỏ đại dương cổ đã bị hút chìm xuống manti khi các mảng kiến tạo va chạm.
Dưới điều kiện nhiệt độ và áp suất rất lớn, carbon trong lớp đá này có thể kết tinh thành kim cương. Quá trình này đồng thời tạo nên các khối đá giàu sắt, được cho là môi trường thuận lợi để kim cương CLIPPIR hình thành hoặc được lưu giữ.
Do có khối lượng riêng lớn, các khối đá giàu sắt này khó nổi lên trong manti. Theo nhóm nghiên cứu, chúng nhiều khả năng được các dòng đối lưu nóng trong manti đưa lên phần đáy của các lục địa cổ, nơi kim cương tiếp tục được lưu giữ trong thời gian rất dài.
Sau đó, các đợt phun trào kimberlit đi qua những khu vực này, đưa kim cương lên bề mặt Trái Đất.
Phát hiện mới có thể mang lại thêm cơ sở khoa học cho hoạt động thăm dò kim cương.
Tại một số khu vực ở châu Phi, trong đó có Sierra Leone và Angola, nhiều viên kim cương CLIPPIR đã được tìm thấy trong các lớp cuội sỏi và trầm tích sông.
Các nhà khoa học cho rằng những viên kim cương này ban đầu được đưa lên bề mặt thông qua các đá kimberlit. Tuy nhiên, sau hàng triệu năm bị sông ngòi vận chuyển đi xa, việc xác định chính xác nguồn gốc của chúng trở nên rất khó khăn.
Ví dụ, viên Star of Sierra Leone nặng 969 carat được phát hiện năm 1972 trong trầm tích sông tại khu vực Kono. Đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn chưa xác định được chính xác nguồn đá kimberlit đã đưa viên kim cương này lên bề mặt.
Việc phát hiện kim cương CLIPPIR trong kimberlit Meya ở khu vực Kono cho thấy nguồn đá nguyên sinh của loại kim cương này thực sự tồn tại tại đây. Theo nhóm nghiên cứu, những kimberlit có dấu hiệu hóa học giàu sắt tại Sierra Leone và Angola có thể là mục tiêu đầy hứa hẹn cho các hoạt động thăm dò trong tương lai.
Các nhà khoa học cũng nhận định nhiều khả năng vẫn còn tồn tại những viên kim cương có kích thước lớn hơn bất kỳ mẫu vật nào con người từng phát hiện, đang nằm sâu dưới lòng đất tại các khu vực này.
Theo tờ báo Thairath, sự việc xảy ra tại xã Thong Lang (tỉnh Nakhon Nayok) vào cuối tuần trước, khi cụ bà Sawang Prakatphon, 69 tuổi, đang nằm ngủ trên võng thì bất ngờ bị một con rắn hổ mang cắn vào tay.
Chia sẻ với phóng viên, bà Prakatphon cho biết khi nằm ngủ trên võng, hai tay của bà buông thõng xuống đất nên bị con rắn trườn qua cắn trúng. Cú cắn đau khiến bà tỉnh giấc.
Ban đầu, cụ bà đã bị giật mình khi nhìn thấy con rắn độc, nhưng bà đã nhanh chóng lấy lại bình tĩnh, sử dụng con dao trong nhà chém liên tiếp cho đến khi giết chết con rắn.
Cụ bà Prakatphon sau đó nhờ con gái chở mình đến bệnh viện, không quên mang theo xác con rắn đã cắn mình để các bác sĩ định danh và sử dụng loại huyết thanh kháng nọc rắn phù hợp.
Con rắn được xác định là một cá thể rắn hổ đất, một trong những loài rắn hổ mang phân bố khá phổ biến tại Thái Lan. Việc định danh con rắn nhanh chóng đã giúp các bác sĩ sử dụng loại huyết thanh phù hợp, cứu mạng cụ bà Prakatphon.
Rắn hổ đất, còn có tên gọi là rắn hổ mang một mắt kính, rắn hổ phì… tên khoa học Naja kaouthia. Loài rắn này phân bố từ Ấn Độ, Bangladesh đến một phần nhỏ phía Tây Nam Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Việt Nam…
Tại nước ta, rắn hổ đất được phân bố tại khu vực miền Trung, Tây Nguyên và các tỉnh, thành ở phía Nam.
Rắn hổ đất có thể sống ở nhiều môi trường khác nhau, bao gồm cả rừng ngập mặn, ruộng lúa, đầm lầy, đồng cỏ, khu vực đất nông nghiệp… Rắn cũng có thể được bắt gặp ở những khu vực con người sinh sống, bao gồm cả ở những thành phố, do vậy chúng có thể chạm mặt với con người.
Rắn hổ đất thường dài từ 1,3 đến 1,5 m và có thể dài đến hơn 2 m nhưng hiếm gặp. Màu sắc da của rắn hổ đất cũng thường đậm màu, đôi khi có màu đen tuyền.
Khi cảm thấy bị đe dọa, rắn hổ đất sẽ ngóc cao đầu và phình rộng mang. Phía sau của phần mang có thể quan sát thấy một hoa văn hình tròn giống như mắt kính. Thức ăn của loài rắn này bao gồm động vật gặm nhấm, cá, ếch và cả một số loài rắn khác…
Rắn hổ đất cũng có thể phun nọc để tấn công kẻ thù, nhưng chúng chủ yếu sử dụng răng nanh để cắn và tiêm nọc độc.
Tại Thái Lan có hơn 220 loài rắn, trong đó có khoảng hơn 30 loài rắn sở hữu nọc độc chết người.
Có 4 loài rắn hổ mang khác nhau được phân bố tại Thái Lan (không kể rắn hổ chúa vì đây là loài rắn không thuộc chi rắn hổ mang thực sự), bao gồm rắn hổ mang một mắt kính (còn gọi là rắn hổ đất), rắn hổ mang phun nọc Sumatra, rắn hổ mang phun nọc Đông Dương (còn gọi là rắn hổ mèo) và rắn hổ mang Trung Quốc. Đây đều là những loài rắn sở hữu nọc độc chết người.
Một nghiên cứu của Đại học Chulalongkorn (trụ sở tại Bangkok) cho biết mỗi năm có khoảng 7.000 người bị rắn cắn tại Thái Lan, khiến ít nhất 30 người thiệt mạng. Các loài hổ mang là thủ phạm gây ra số vụ rắn độc cắn nhiều nhất tại quốc gia này.
Cần làm gì nếu bị rắn độc cắn?
Theo các chuyên gia, trong trường hợp bị rắn độc cắn trúng, cần phải giữ nạn nhân bình tĩnh, tránh vận động nhiều khiến tim đập nhanh, đặt vị trí vết cắn thấp hơn tim để tránh nọc độc lan truyền nhanh hơn.
Các loài rắn độc thường sở hữu nọc độc khác nhau (nọc độc gây tê liệt thần kinh hoặc nọc độc máu gây hoại tử), do đó không nên sơ cứu nạn nhân bằng cách băng ga rô vì điều này có thể khiến vết thương bị hoại tử trầm trọng hơn. Cần phải lập tức đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất để được chăm sóc vết thương đúng cách.
Những biện pháp như rạch vết thương, hút chất độc, đắp lá thuốc hoặc sơ cứu không đúng cách… có thể khiến tình trạng nạn nhân càng thêm nghiêm trọng.
Hiện tại đã có huyết thanh giải độc cho vết cắn của các loài rắn độc phổ biến. Trong trường hợp không có huyết thanh kháng nọc hoặc không rõ loài rắn độc nào đã cắn, các bác sĩ sẽ điều trị bệnh nhân dựa vào triệu chứng giúp giảm nguy cơ tử vong và không để lại hậu quả sau khi bị rắn cắn.
GS.TS Trần Hồng Thái - Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam (Viện Hàn lâm) đã có buổi tiếp và làm việc với đoàn đại biểu Nhật Bản do ông Ito Naoki - Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam dẫn đầu.
Buổi làm việc tập trung vào các giải pháp góp phần đẩy nhanh các dự án liên quan đến vệ tinh và mở rộng hợp tác đào tạo nhân lực chất lượng cao.
Tại buổi làm việc hai bên đã thẳng thắn trao đổi về các thách thức trong dự án vệ tinh LOTUSat-1, đồng thời mở ra những hướng hợp tác mới về ứng dụng dữ liệu không gian.
Đại sứ Ito Naoki đã đưa ra 3 nội dung trọng tâm trong hợp tác vũ trụ.
Về tiến độ phóng vệ tinh LOTUSat-1, do sự cố thử nghiệm động cơ tầng 2 của tên lửa Epsilon thất bại dẫn đến hoãn lịch phóng. Phía Nhật Bản cam kết hoàn tất thử nghiệm mặt đất vào năm 2026 và dự kiến phóng chính thức vào năm tài chính 2027.
Về dự án hợp tác kỹ thuật ứng dụng hình ảnh vệ tinh, phía Nhật Bản đã phê duyệt dự án hỗ trợ Việt Nam tăng cường năng lực sử dụng dữ liệu vệ tinh để ứng phó thiên tai và biến đổi khí hậu.
Dự kiến triển khai trong 3 năm từ tháng 3/2027, và đoàn khảo sát của JICA sẽ sang Việt Nam vào tháng 6 tới.
Hợp tác trong việc tổ chức “Tuần lễ Vũ trụ Việt Nam” với sự phối hợp tổ chức các cơ quan như JAXA và METI.
Liên quan đến vệ tinh LOTUSat-1, GS.TS Trần Hồng Thái trao đổi về những khó khăn kỹ thuật đã làm chậm tiến độ trong thời gian qua, đồng thời đề nghị phía Nhật Bản tiếp tục quan tâm, chỉ đạo các nhà thầu và đơn vị liên quan phối hợp chặt chẽ để đảm bảo phóng vệ tinh LOTUSat-1 theo lịch trình là vào mùa đông năm 2027.
Đặc biệt, phía Việt Nam mong muốn đảm bảo chất lượng vệ tinh khi bàn giao theo đúng hợp đồng và không phát sinh thêm chi phí. Ngoài ra, về dữ liệu vệ tinh từ Nhật Bản đã được tích hợp hiệu quả vào hệ thống Vietnam Datacube.
Dự kiến đầu tháng 6/2026, Viện Hàn lâm sẽ cùng JICA triển khai chương trình đào tạo năng lực vận hành, khai thác vệ tinh để sẵn sàng cho giai đoạn LOTUSat-1 đi vào hoạt động.
Về định hướng tương lai cho Dự án LOTUSat-2, GS Thái khẳng định, công nghệ hàng không vũ trụ và thiết bị bay tầm thấp là những hướng nghiên cứu chiến lược mà Việt Nam ưu tiên phát triển để ứng phó với biến đổi khí hậu và thiên tai.
GS Thái mong muốn, các đối tác Nhật Bản, các trường đại học và viện nghiên cứu tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ đào tạo chuyên sâu. Mục tiêu là đưa khoa học công nghệ trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam, giống như mô hình thành công mà Nhật Bản đã đạt được trong nhiều thập kỷ qua.
Đại sứ Ito Naoki khẳng định Nhật Bản sẵn sàng đồng hành cùng Việt Nam trong việc xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh và hạ tầng khoa học công nghệ hiện đại.
Một nghiên cứu từ Nhật Bản cho thấy cảm giác thô ráp hay mịn màng khi cầm cốc có thể khiến não bộ "điều chỉnh" cách con người cảm nhận vị chua của cà phê.
Phát hiện này mở ra hướng tiếp cận mới trong thiết kế trải nghiệm đồ uống mà không cần thay đổi công thức pha chế.
Đối với những người yêu cà phê, hương vị hoàn hảo thường được quyết định bởi chất lượng hạt, nhiệt độ nước, độ mịn khi xay hay kỹ thuật chiết xuất. Thế nhưng, các nhà khoa học vừa phát hiện một yếu tố tưởng như không liên quan lại có thể âm thầm thay đổi cảm nhận của người uống: giấy quấn quanh ly cà phê.
Nghiên cứu do nhóm chuyên gia tại Đại học Chuo (Nhật Bản), đứng đầu là giáo sư tâm lý học nhận thức Atsunori Ariga, vừa công bố trên tạp chí Multisensory Research cho thấy xúc giác từ bàn tay có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách não bộ cảm nhận vị chua của cà phê.
Bí mật nằm ở giấy quấn cốc
Từ trước đến nay, nhiều nghiên cứu đã chứng minh màu sắc của chiếc cốc, hình dáng ly hay chất liệu sứ, thủy tinh đều có thể tác động đến trải nghiệm thưởng thức đồ uống.
Tuy nhiên, ảnh hưởng riêng của cảm giác từ bàn tay vẫn chưa được làm rõ bởi rất khó loại bỏ tác động đồng thời của thị giác và cảm giác khi môi chạm vào thành cốc.
Để giải quyết vấn đề này, nhóm nghiên cứu đã thiết kế một thí nghiệm nhằm tách biệt hoàn toàn yếu tố xúc giác.
Hai loại quấn cốc (cup sleeve) được chuẩn bị với kết cấu đối lập. Một loại sử dụng giấy nhám tạo cảm giác thô ráp, loại còn lại làm từ giấy kraft với bề mặt mịn.
Cả hai đều được quấn quanh những ly cà phê đen nóng có nhiệt độ khoảng 68°C.
Điều đặc biệt là 92 tình nguyện viên tham gia đều được bịt mắt trong suốt quá trình thử nghiệm để loại bỏ hoàn toàn ảnh hưởng của thị giác.
Kết quả thu được khiến chính các nhà nghiên cứu cũng bất ngờ.
Những người cầm chiếc cốc có giấy quấn nhám trước, sau đó chuyển sang cốc bọc giấy mịn, đều cho rằng ly cà phê thứ hai có vị ít chua hơn rõ rệt.
Trong khi đó, nhóm trải nghiệm theo chiều ngược lại - từ giấy quấn mịn sang giấy quấn nhám - gần như không cảm nhận được sự thay đổi về độ chua.
Não bộ "nếm" bằng cả đôi tay
Theo giáo sư Atsunori Ariga, hiện tượng này bắt nguồn từ cơ chế liên kết đa giác quan của não bộ.
Trong nhận thức của con người, các bề mặt thô ráp thường được liên tưởng với cảm giác mạnh, sắc và chua. Ngược lại, bề mặt mịn màng lại gợi đến những hương vị dịu nhẹ, êm ái hơn.
Khi người tham gia chuyển từ việc cầm chiếc cốc có bề mặt nhám sang chiếc cốc mịn, não bộ vô thức hình thành kỳ vọng rằng vị chua sẽ giảm xuống.
Hiệu ứng này kết hợp với cơ chế thích ứng vị giác tự nhiên - khi cùng một vị được nếm liên tiếp sẽ dần trở nên ít rõ rệt hơn - khiến ly cà phê thứ hai thực sự được cảm nhận là thanh hơn và dễ uống hơn.
Ở chiều ngược lại, việc chuyển từ bề mặt mịn sang nhám lại kích hoạt cảm giác "vị chua mạnh", làm triệt tiêu hiệu ứng thích ứng của vị giác. Vì vậy, người uống gần như không cảm thấy ly cà phê thứ hai bớt chua.
Các tác giả cho rằng đây là minh chứng rõ ràng cho việc trải nghiệm ăn uống không chỉ phụ thuộc vào vị giác mà còn là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều giác quan khác nhau.
Có thể thay đổi trải nghiệm mà không cần đổi công thức
Theo nhóm nghiên cứu, phát hiện này mở ra hướng tiếp cận mới cho ngành đồ uống.
Thay vì điều chỉnh tỷ lệ rang, thay đổi loại hạt hoặc công thức pha chế, các quán cà phê hoàn toàn có thể cá nhân hóa trải nghiệm bằng cách thiết kế chất liệu của cốc hoặc giấy quấn phù hợp với từng phong cách hương vị mong muốn.
Một chiếc quấn cốc có kết cấu khác nhau có thể khiến cùng một loại cà phê đem lại cảm nhận hoàn toàn khác biệt cho người thưởng thức.
Không chỉ vậy, nghiên cứu còn gợi mở một lợi ích về môi trường.
Nếu người dùng quen sử dụng một chiếc cốc hoặc giấy quấn cá nhân có kết cấu phù hợp với sở thích của mình, họ sẽ có thêm động lực mang theo cốc tái sử dụng khi mua đồ uống.
Điều này vừa giúp cá nhân hóa trải nghiệm thưởng thức, vừa góp phần giảm lượng cốc giấy và rác thải dùng một lần phát sinh mỗi ngày.
