Về đến phòng, chàng trai sống ở TP HCM cầm điện thoại lên, lướt hết ứng dụng công việc này đến ứng dụng khác dù màn hình không hiện thông báo nào. Cuộc họp giao ban sáng thứ 2, tin nhắn chưa trả lời, chuỗi deadline (hạn chót công việc) chực chờ, tất cả vây lấy tâm trí anh.
Đêm xuống, lo âu chuyển thành cơn hành hạ thể xác. Ngực thắt lại, bụng cồn cào, cả người rã rời. Anh lên giường lúc mười giờ nhưng đầu óc chạy hết công suất. Kim đồng hồ nhích dần sang 1h rồi 2h, mỗi lần liếc nhìn lại thêm một lớp áp lực “phải ngủ ngay”. Vòng xoáy đó đẩy Nam bước vào sáng thứ 2 trong trạng thái kiệt sức.
Linh, 22 tuổi, làm sáng tạo nội dung tự do, mang một phiên bản khác của cùng nỗi sợ. Sau một tuần làm việc ngắt quãng, cô “xả hơi” bằng cách thức đến 3-4h sáng thứ 6 và thứ 7 để lướt mạng xã hội, rồi ngủ bù đến chiều hôm sau. Nhịp sinh học lệch pha khiến cô tỉnh dậy chiều Chủ nhật với đầu óc mông lung, cơ thể cạn năng lượng.
Khi hoàng hôn tắt dần, cảm giác trống rỗng và tội lỗi ập đến. Cô tự trách đã phí trọn hai ngày nghỉ mà chẳng làm nên việc gì. Nỗi lo về tính kỷ luật, dự án dang dở và áp lực tài chính của người làm tự do dồn về cùng lúc. Trái với sự hối hả nơi Nam, Linh rơi vào trạng thái tê liệt, nằm im trên giường, lướt điện thoại một cách thụ động, hoảng loạn âm ỉ và mất phương hướng trước tuần mới.
Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos gọi tên hai trạng thái trên là chứng lo âu chiều chủ nhật, hay “Sunday Scaries”.
Khảo sát của Talker Research năm 2024 ghi nhận 74% Gen Z gặp hiện tượng này ít nhất một lần mỗi tháng, gấp gần ba lần con số 25% ở thế hệ Baby Boomers. Trong khi đó, khảo sát từ mạng xã hội việc làm LinkedIn, với khoảng 3.000 người Mỹ năm 2021 cho thấy 66% người được hỏi thừa nhận họ có “Nỗi sợ hãi ngày Chủ nhật”. Lượt tìm kiếm từ khóa “Sunday Scaries” trên Google tăng 84% cùng năm. Đây không còn là cơn uể oải cuối tuần thông thường mà đã thành một bài toán sức khỏe tinh thần đô thị.
Ông Thiện lưu ý “Sunday Scaries” không phải chẩn đoán tâm thần chính thức trong DSM-5 hay ICD-11, mà là thuật ngữ mô tả trạng thái lo âu, căng thẳng xuất hiện chiều tối Chủ nhật khi con người bắt đầu nghĩ về tuần làm việc mới.
Về cốt lõi, đây là lo âu dự báo (anticipatory anxiety) khi não không phản ứng với mối đe dọa hiện hữu; mà nó phản ứng với những điều sẽ đến như deadline, cuộc họp hay quan hệ đồng nghiệp… Bộ não vốn ưu tiên dò tìm và chuẩn bị cho hiểm họa tiềm tàng, nên nó kích hoạt cảnh báo ngay khi kỳ nghỉ chưa khép lại.
Cụ thể, chiều tối Chủ nhật, hệ thần kinh giao cảm, cơ chế “chiến đấu hoặc bỏ chạy”, tăng hoạt động. Khi não xem tuần mới là nguồn áp lực, hạch hạnh nhân (amygdala) khởi động phản ứng căng thẳng qua trục HPA, thúc đẩy tiết cortisol.
Bình thường cortisol lên cao buổi sáng rồi hạ dần về tối, nhưng lo âu dự báo đẩy nồng độ này tăng bất thường vào buổi tối, kéo theo tim đập nhanh, bồn chồn, co thắt dạ dày qua trục não – ruột, đổ mồ hôi, căng cơ và tức ngực.
Mất ngủ tối Chủ nhật gắn liền với cơ chế đó. Khi đồng hồ sinh học hướng về giấc ngủ, hóa chất trong não thay đổi khiến những suy nghĩ lo âu bám dai và trở nên cấp bách hơn so với lúc hai giờ chiều. Bên cạnh yếu tố sinh học còn có “vòng lặp dự đoán” khi não phản ứng mạnh với sự bất định hơn cả một kết cục xấu đã biết trước.
“Tưởng tượng thứ 2 ra sao thường khó chịu hơn chính ngày thứ 2. Não tự lấp khoảng trống bằng những kịch bản tệ nhất, và nỗi sợ luôn cả cảm giác lo âu sắp tới lại càng đẩy cortisol lên cao trước khi giấc ngủ kịp đến”, chuyên gia giải thích.
Theo Hiệp hội Y học Giấc ngủ Mỹ (AASM), hơn một phần tư người trưởng thành thường xuyên rơi vào cảnh mất ngủ tối Chủ nhật. Tình trạng này nghiêm trọng nhất ở nhóm Gen Z (32%) và Millennials (34%). Căng thẳng công việc thực sự là “kẻ đánh cắp giấc ngủ” khi có tới 73% người Mỹ thừa nhận từng trằn trọc vì lo âu chuyện cơ quan.
Không chỉ dừng lại ở vài tiếng trước giờ đi ngủ, nỗi sợ này còn có khả năng “lây lan” sang các ngày làm việc chính thức. Dữ liệu từ Kickresume (2025) chỉ ra 36% người lao động trải qua cảm giác này hàng tuần.
Giới trẻ gánh nỗi sợ này không vì họ yếu đuối. Nhiều chuyên gia chỉ ra Gen Z là thế hệ đầu tiên đặt sức khỏe tinh thần lên trên tiền bạc, trong khi hình thức làm việc từ xa xóa nhòa lằn ranh giữa ngày làm và ngày nghỉ, khiến não khó tắt chế độ cảnh giác. Hiện tượng bùng phát mạnh nhất khi áp lực công việc cao gặp đúng khả năng chuyển giao kém từ trạng thái nghỉ ngơi sang làm việc.
Chuyên gia nhấn mạnh phân biệt Sunday Scaries với các rối loạn tâm thần khác. Sunday Scaries thông thường chỉ xuất hiện chiều tối Chủ nhật, dịu đi khi bắt tay vào việc và không phá vỡ nghiêm trọng chức năng sống.
Ngược lại, rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) kéo dài, khó kiểm soát trên nhiều lĩnh vực suốt ít nhất 6 tháng, kèm mệt mỏi và rối loạn giấc ngủ diện rộng. Nếu nỗi sợ đi cùng cảm giác kinh hãi cực độ khi nghĩ đến nơi làm việc, mất động lực dai dẳng, kiệt sức hay cảm giác bị xúc phạm và thiếu an toàn tâm lý, đó là dấu hiệu của một môi trường làm việc độc hại.
Lối ra của tình trạng này bắt đầu từ việc giúp não hiện diện trong ngày nghỉ thay vì “sống trước” ở thứ 2. Chuyên gia khuyên xây dựng một nghi thức kết thúc cuối tuần là dành 15 đến 20 phút liệt kê việc ưu tiên cho thứ 2 rồi cất danh sách đi, ngưng kiểm tra email sau một giờ cố định.
Đi bộ, đọc sách, nấu ăn hay trò chuyện cùng người thân giúp neo tâm trí vào hiện tại, kết hợp cắt caffeine và thiết bị điện tử trước giờ ngủ.
Quan trọng hơn cả, hãy tự nhắc: “Tối nay không phải lúc giải quyết công việc của ngày mai”. Mục tiêu không nằm ở việc xóa sạch lo âu mà giúp não nhận ra hiện tại vẫn là khoảng nghỉ an toàn.
Sau tai nạn, bệnh nhân nhập viện trong tình trạng hôn mê sâu, phải thở máy. Kết quả chụp chiếu cho thấy người bệnh bị dập não xuất huyết thùy trán phải, vỡ xương sọ, gãy lún xoang trán, nhiều đường gãy phức tạp vùng sọ mặt và gãy xương đùi phải.
Ngày 10/7, BS.CK2 Lý Văn Hoàng, Phó khoa Ngoại Thần kinh - Cột sống, Bệnh viện Gia An 115 cho biết đây là ca đa chấn thương rất nặng, trong đó chấn thương sọ não đe dọa trực tiếp tính mạng nên phải được xử trí khẩn cấp. Bên cạnh đó còn có chấn thương vùng mặt phức tạp và gãy xương đùi phải, cần kế hoạch điều trị tổng thể để bảo tồn chức năng thần kinh và vận động về sau.
Sau hội chẩn liên chuyên khoa, các bác sĩ quyết định thực hiện đồng thời hai cuộc phẫu thuật trong cùng một lần gây mê. Êkíp xử trí chấn thương sọ não và cố định xương đùi gãy nhằm rút ngắn thời gian điều trị, hạn chế nguy cơ biến chứng.
Quá trình mổ sọ não, các bác sĩ phát hiện mảnh xương sọ vỡ găm vào nhu mô não và làm rách màng cứng - lớp màng bảo vệ não. Kíp phẫu thuật đã lấy bỏ mảnh xương, khâu phục hồi màng cứng và tái tạo vùng khuyết sọ bằng lưới titan. Ca mổ được hỗ trợ bằng hệ thống theo dõi điện sinh lý thần kinh đa phương thức (IONM), giúp theo dõi liên tục hoạt động của hệ thần kinh để phát hiện sớm các bất thường trong lúc phẫu thuật, giảm nguy cơ tổn thương thần kinh.
Ngay sau đó, ê-kíp chấn thương chỉnh hình tiếp tục kết hợp xương đùi bằng đinh nội tủy có khóa. Điều này giúp sớm ổn định tổn thương và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình hồi sức.
Dù ca mổ thành công, bệnh nhân tiếp tục đối mặt với nhiều biến chứng nặng như viêm phổi, nhiễm trùng huyết và nhiễm nấm đường hô hấp. Sau hơn hai tuần điều trị tích cực tại khoa Hồi sức tích cực - Chống độc với sự phối hợp của nhiều chuyên khoa, tình trạng nhiễm trùng được kiểm soát, sức khỏe người bệnh dần hồi phục.
Theo bác sĩ Hoàng, đa chấn thương do tai nạn giao thông là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn phế ở người trẻ. Nhiều tổn thương nguy hiểm như chấn thương sọ não hay xuất huyết nội sọ có thể không biểu hiện rõ ngay sau tai nạn. Vì vậy, nạn nhân cần được đưa đến cơ sở y tế có khả năng hồi sức và điều trị đa chuyên khoa càng sớm càng tốt để tăng cơ hội sống và giảm di chứng lâu dài.
Người nhận tim là bệnh nhi nam, 15 tuổi, mắc bệnh cơ tim giãn, suy tim với phân suất tống máu giảm nặng. Trước tình trạng nguy kịch, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM) phối hợp chuyển bệnh nhi đến Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM để đánh giá và đăng ký vào danh sách chờ ghép tim khẩn cấp.
Người hiến tim là một người nam bệnh nhân 49 tuổi tại Bệnh viện đa khoa Xanh Pôn (Hà Nội), được xác định chết não sau tai nạn giao thông. Trong mất mát, gia đình đã đồng ý hiến mô, bộ phận cơ thể người để trao cơ hội sống cho những người đang chờ ghép.
Ngay khi nhận được thông tin từ Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, dưới sự chỉ đạo của Ban giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, quy trình tiếp nhận và ghép tim liên viện được khẩn trương kích hoạt.
Nhằm rút ngắn thời gian thiếu máu lạnh, hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng tạng ghép và chức năng tim sau ghép, toàn bộ quá trình vận chuyển được triển khai khẩn trương với sự phối hợp của lực lượng Cảnh sát giao thông Công an TP.Hà Nội, Công an TP.HCM và Hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam. Nhờ đó, trái tim hiến được đưa về Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM trong vòng 4 giờ.
Đánh giá về ca phẫu thuật, Giáo sư - tiến sĩ - bác sĩ Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, Trưởng ê kíp ghép tim, phẫu thuật viên chính cho biết, chỉ sau 60 phút thực hiện các miệng nối và tái lập tuần hoàn, trái tim đã đập trở lại mạnh mẽ trong lồng ngực người nhận, huyết động sau phẫu thuật ổn định.
Kết quả này cho thấy hiệu quả của quá trình điều phối chặt chẽ, bảo quản tim hiến đúng quy trình và vận chuyển khẩn trương, giúp trái tim duy trì chức năng tốt sau hành trình dài.
Quy trình ghép tạng tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM được vận hành đồng bộ, với sự phối hợp chặt chẽ giữa các chuyên khoa lâm sàng, cận lâm sàng và các đơn vị hỗ trợ. Tính đến nay, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM đã thực hiện thành công 14 trường hợp ghép tim và chưa ghi nhận trường hợp tử vong sau ghép.
Đột quỵ có thể xảy ra đột ngột, không báo trước nhưng hậu quả lại tiến triển rất nhanh. Nếu người bệnh không được cấp cứu kịp thời sẽ làm tăng nguy cơ tử vong và tàn tật lâu dài.
Nhiều người thường chủ quan trước những dấu hiệu ban đầu như nói ngọng, yếu tay chân hay chóng mặt. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đột quỵ không chỉ là một bệnh lý thông thường mà là một "cơn tấn công não", cần được cấp cứu ngay lập tức tương tự nhồi máu cơ tim.
Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não chết đi
Não là cơ quan phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung cấp máu và oxy. Khi dòng máu bị tắc nghẽn bởi cục máu đông hoặc mạch máu bị vỡ, các tế bào não bắt đầu tổn thương gần như ngay lập tức.
Trong đột quỵ thiếu máu não (dạng phổ biến nhất), mỗi phút không được can thiệp có thể khiến khoảng 2 triệu tế bào thần kinh chết đi, cùng hàng tỷ kết nối thần kinh bị phá hủy. Tổn thương này không diễn ra trong vài giờ mà xảy ra liên tục từng phút. Hậu quả phụ thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể mất khả năng nói, suy giảm trí nhớ, liệt một bên cơ thể hoặc rối loạn nhận thức.
"Cửa sổ vàng" điều trị rất ngắn
Đột quỵ có thời gian can thiệp hiệu quả rất hạn chế, thường được gọi là "cửa sổ vàng". Việc điều trị cần bắt đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong vài giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Các phương pháp hiện đại như dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối có thể giúp khôi phục dòng máu lên não. Tuy nhiên, hiệu quả của các phương pháp này giảm nhanh theo thời gian.
Với đột quỵ xuất huyết - khi mạch máu não bị vỡ - tình trạng còn nguy hiểm hơn. Người bệnh có thể cần phẫu thuật khẩn cấp để cầm máu và giảm áp lực lên não.
Tổn thương não không thể phục hồi hoàn toàn
Khác với nhiều cơ quan khác trong cơ thể, tế bào não khi đã chết gần như không thể tái tạo. Vì vậy, mỗi phút chậm trễ đồng nghĩa với mất đi vĩnh viễn một phần chức năng của não.
Trong cấp cứu đột quỵ, thời gian càng kéo dài, tổn thương não càng nghiêm trọng. Người bệnh được đưa đến bệnh viện sớm có cơ hội hồi phục tốt hơn, trong khi người đến muộn dễ đối mặt với di chứng nặng nề như mất khả năng vận động, nói chuyện, thậm chí tử vong.
Phát hiện sớm các dấu hiệu đột quỵ đóng vai trò quyết định. Các triệu chứng thường xuất hiện đột ngột, bao gồm mất thăng bằng, chóng mặt; nhìn mờ hoặc mất thị lực; méo miệng, lệch mặt; yếu hoặc tê một bên tay chân; nói khó hoặc nói ngọng.
Quy tắc BEFAST giúp nhận biết nhanh đột quỵ qua các dấu hiệu: mất thăng bằng (Balance), rối loạn thị lực (Eyes), méo miệng (Face), yếu tay chân (Arms), nói khó (Speech). Chữ "T" (thời gian) nhấn mạnh việc gọi cấp cứu ngay lập tức khi xuất hiện dấu hiệu, bởi mỗi phút trôi qua đều làm tăng nguy cơ tổn thương não.
