Là một giảng viên trẻ, tôi luôn tâm niệm rằng mỗi giờ lên lớp là một buổi chia sẻ. Người ngồi trước mặt tôi không hẳn là học trò. Họ giống những đồng nghiệp tương lai. Vài năm nữa, chúng tôi có thể cùng làm việc trong ngành truyền thông. Suy nghĩ đó khiến tôi đôi khi lỡ miệng xưng “anh” với sinh viên. Cuối mỗi khóa học, tôi vẫn dặn lại một câu quen thuộc: “Nếu sau này là đồng nghiệp, hãy gọi thầy là anh”.
Có một tranh cãi nổ ra ở một trường đại học y dược, thầy trò từ lâu gọi nhau bằng “anh, chị – em”. Lý do khá đơn giản sinh viên Y khoa rồi sẽ là đồng nghiệp của giảng viên trong bệnh viện. Cách gọi ấy giống một lời nhắc trước. Hôm nay là đàn anh chỉ dạy đàn em, ngày mai cả hai cùng đứng chung một tuyến. Xưng hô, vì vậy, không chỉ là phép lịch sự, mà còn là cách định hình mối quan hệ nghề nghiệp lâu dài.
Nhìn ra thế giới, chuyện xưng hô trong giảng đường cũng thay đổi theo từng nền văn hóa. Mỗi nơi chọn một cách riêng để giải quyết khoảng cách giữa người dạy và người học. Thụy Điển là ví dụ rõ nhất về việc phá bỏ khoảng cách xưng hô truyền thống. Hiện nay, việc sinh viên gọi giáo sư bằng tên riêng là chuyện hoàn toàn bình thường, kể cả trong email.
Truyền thống này bắt nguồn từ cuộc cải cách xưng hô những năm 1960. Trước đó, người Thụy Điển gọi nhau bằng chức danh, bằng họ hoặc bằng câu ở ngôi thứ ba. Đại từ thân mật gần như bị né tránh. Năm 1967, nhà thần kinh học Bror Rexed nhậm chức Tổng giám đốc Ủy ban Y tế và Phúc lợi quốc gia Thụy Điển. Ông tuyên bố sẽ gọi mọi nhân viên bằng “du”, đại từ thân mật trong tiếng Thụy Điển. Ông cũng đề nghị họ gọi lại mình như vậy. Quyết định này nhanh chóng lan ra toàn xã hội, từ trường học đến bệnh viện, công sở. Đến nay, cách xưng hô bình đẳng ấy vẫn giữ nguyên trong các giảng đường Thụy Điển.
Ở Mỹ, cách xưng hô lại không đồng nhất. Chuyên san giáo dục The Chronicle of Higher Education từng đăng bài viết của một giáo sư Đại học Boston, kể lại cuộc tranh luận giữa các đồng nghiệp về chuyện này. Một số giảng viên trẻ chủ động mời sinh viên gọi mình bằng tên riêng. Mục tiêu là xóa bớt rào cản quyền lực trong lớp học. Nhiều giảng viên khác vẫn giữ nếp gọi “Professor” (giáo sư) hoặc “Doctor” (tiến sĩ) kèm họ. Với họ, danh xưng trang trọng là cách giữ ranh giới nghề nghiệp. Bài viết cũng ghi nhận một điểm đáng chú ý. Cách chọn xưng hô thường tương quan với tuổi tác, giới tính và nền tảng văn hóa của người dạy.
>> Giáo viên tôn trọng học sinh từ cách xưng hô
Nhật Bản lại đi theo một hướng khác hẳn. Văn hóa “senpai – kohai” đề cao thứ bậc theo thâm niên. Người vào trường trước được gọi là “senpai”. Người đến sau là “kohai”. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí khoa học Social Behavior and Personality năm 2019 khảo sát sinh viên Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc. Kết quả cho thấy quan hệ “senpai – kohai” hình thành chủ yếu trong những năm học đại học. Quan hệ ấy thường kéo dài đến môi trường công sở sau này. Cách xưng hô này khá gần với tinh thần “đàn anh chỉ đàn em” ở ngôi trường Y Dược mà tôi đề cập ở trên.
Còn tại khoa Khoa học, Đại học Malaya (Malaysia), nơi tôi học cao học, mỗi thầy cô lại có mỗi cách khác nhau. Có những người thì yêu cầu dùng học hàm, học vị kèm với tên. Có người thì cho phép chỉ dùng tên để gọi cũng được.
Nhìn qua các ví dụ trên, có thể thấy không có một chuẩn mực xưng hô đúng cho mọi nơi. Thụy Điển chọn sự bình đẳng gần như tuyệt đối. Một số đại học Mỹ chọn sự thân thiện có kiểm soát. Nhật Bản chọn thứ bậc theo thâm niên, gắn với quan hệ nghề nghiệp lâu dài. Malaysia lại đa dạng hơn. Còn Việt Nam, với truyền thống tôn sư trọng đạo, có cách đi riêng của mình.
Nhưng dù chọn cách xưng hô nào, theo tôi, có một nguyên tắc vẫn nên giữ, đó là lễ tiết. Xưng “anh, chị, em” không có nghĩa xóa bỏ sự tôn trọng. Gọi tên riêng không có nghĩa suồng sã. Giảng đường vẫn cần một khoảng cách vừa đủ giữa người dạy và người học. Khoảng cách ấy không phải rào cản. Nó là điều giữ cho sự tôn nghiêm của môi trường giáo dục không bị đánh mất. Ngôn ngữ xưng hô có thể thay đổi theo thời gian và văn hóa. Nhưng sự tôn trọng lẫn nhau giữa thầy và trò thì không nên thay đổi.
Tôi năm nay 34 tuổi, có hai cậu con trai. Bé đầu 7 tuổi và thứ hai 3 tuổi. Chồng đi làm ăn xa nên mình tôi nuôi dạy con. Cậu con trai đầu của tôi tuy mới lên 7 nhưng tính tình khá bướng với lì lợm.
Tôi nói gì con cũng cãi, ông bà nói con cũng cãi cho bằng được. Con không bao giờ biết mình sai, thường xuyên đổ lỗi cho người khác. Lỗi của con, con lúc nào cũng tìm lý do để giải thích cho mình.
Tôi đã áp dụng nhiều biện pháp, từ mềm mỏng, tâm sự đến quát mắng, đánh đòn nhưng sau mọi thứ đâu lại vào đấy. Cách đây mấy hôm, soạn sách cho con, tôi thấy dòng chữ: Mẹ rất độc ác, tim tôi như hững lại một nhịp mà cứ thế tôi òa khóc.
Khóc như một đứa trẻ trước mặt con. Lúc này con xin lỗi tôi, con bảo là do mẹ hay nạt con với đánh con nên con mới viết thế. Vậy hóa ra bao lần tôi phạt, con không nghĩ rằng do mình sai mà trong suy nghĩ của con là do tôi độc ác.
Tôi cảm thấy bất lực thực sự, con mới 7 tuổi đã như thế thì mấy năm nữa con bước vào tuổi dậy thì tôi làm sao dạy dỗ được con nên người. Phải chăng vì sống xa chồng, nhà không có đàn ông nên con trai tôi mới lì lợm và bướng bỉnh như thế.
Do tôi nghĩ quá vấn đề lên, hay do con tôi thực sự là một đứa trẻ hư. Tôi cần các bậc làm cha, làm mẹ trên diễn đàn cho tôi một lời khuyên. Thực sự mà nói, làm mẹ của hai cậu con trai thời buổi bây giờ tôi có quá nhiều nỗi lo.
Tôi có hai con trai đều theo học ngành kỹ thuật cơ khí tại một trường đại học quốc tế công lập trong nước. Đây là chương trình có bằng cấp được công nhận rộng rãi, học phí không hề thấp, nhưng đến hôm nay, tôi thấy lựa chọn đó hoàn toàn xứng đáng.
Năm 2018, con trai lớn của tôi vào đại học. Cùng thời điểm đó, người bạn thân nhất của con từ thời tiểu học đến hết THPT cũng đỗ đại học, nhưng chọn một ngành xã hội theo sở thích. Sau khi ra trường, cháu làm ở một công ty dịch vụ rồi học tiếp Thạc sĩ. Đến nay, dù đã có bằng cao học nhưng thu nhập của cháu chỉ khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng. Cháu nói muốn nhảy việc nhưng rất khó vì ít nơi tuyển dụng đúng chuyên môn.
Trong khi đó, con trai tôi học kỹ thuật cơ khí. Tổng chi phí từ lúc nhập học đến khi tốt nghiệp vào khoảng 600 triệu đồng, gồm học phí, sinh hoạt phí và các khoản liên quan. Nhiều người nghe con số này sẽ thấy lớn, nhưng tôi luôn nghĩ đầu tư cho giáo dục cần nhìn vào hiệu quả lâu dài.
Hiện nay, con tôi làm cho một công ty của Mỹ, cách nhà khoảng 20 km. Thu nhập của con khá ổn, chế độ phúc lợi cũng tốt. Thậm chí, công ty còn thuê hẳn xe bảy chỗ cùng tài xế để đưa đón nhân viên kỹ thuật đi làm mỗi ngày. Tôi hiểu rằng doanh nghiệp không tự nhiên bỏ ra khoản chi phí như vậy nếu nhân sự không thật sự có giá trị và khó tuyển.
>> Tốn 600 triệu học đại học nhưng lương thua bạn xuất khẩu lao động
Từ trải nghiệm thực tế của con mình, tôi có quan điểm khá rõ ràng với con trai thứ hai rằng nếu không học đại học ngành kỹ thuật thì tôi sẽ cho học nghề ngay sau khi tốt nghiệp THPT. Tôi nghĩ những nghề như sửa ôtô, điện lạnh, tiện cơ khí, đầu bếp... đều rất thực tế. Quan trọng hơn, học nghề tại nơi làm việc trực tiếp thường được trả lương ngay từ lúc học việc. Sau 5-10 năm tích lũy tay nghề và kinh nghiệm, nếu có năng lực thì hoàn toàn có thể ra làm riêng.
Hiện nay, nhiều người vẫn quan niệm cứ phải để con học ngành mình yêu thích thì mới thành công. Tôi không phản đối điều đó, nhưng thực tế cuộc sống đôi khi khác xa suy nghĩ tuổi trẻ. Những ngành càng dễ học thì càng nhiều người học. Hệ quả là cung vượt cầu, nhiều người thất nghiệp hoặc có việc nhưng lương thấp.
Theo tôi, trước tiên nên chọn một nghề có khả năng tạo thu nhập ổn định, có nhu cầu tuyển dụng cao. Sau khi công việc vững vàng, tài chính ổn định rồi theo đuổi đam mê cũng chưa muộn. Cuộc sống thực tế vẫn cần cơm áo trước khi nói đến lý tưởng.
Tôi nói điều này không phải để đề cao ngành kỹ thuật hay phủ nhận giá trị của các ngành nghề khác. Nhưng với riêng con trai, tôi luôn khuyên nên theo các khối kỹ thuật như cơ khí, cơ điện tử, điện - điện tử... đồng thời học ngoại ngữ thật tốt. Đúng là những ngành này học khó, áp lực cao, nhưng đổi lại cơ hội việc làm rất rộng mở. Hiện nay, các công ty sản xuất, đặc biệt doanh nghiệp FDI, đang tuyển dụng kỹ sư kỹ thuật rất nhiều. Người có chuyên môn tốt và ngoại ngữ gần như không sợ thất nghiệp.
Tôi đang sống và làm việc online tại một vùng quê. Lúc trước tôi làm việc ở Sài Gòn, may mắn xin được việc làm online nên quyết định về quê làm để gần ba mẹ và tiết kiệm được chi phí thuê trọ. Đến nay cũng được hơn 4 năm rồi.
Thế nhưng trong suốt 4 năm đó tôi đã bị sự tra tấn loa karaoke công suất lớn từ hàng xóm. Hết nhà này hát đến nhà khác hát, từ 9-10h sáng đến 21h tối. Tôi phải chuyển vào Nha Trang thuê trọ một mình để được yên tĩnh làm việc, rồi cuối tuần mới chạy về nhà thăm ba mẹ.
Lúc đầu, tôi nghĩ về quê sẽ được yên tĩnh và tiết kiệm nhưng không ngờ lại bị hành hạ bằng loa công suất lớn như vậy. Tôi đã tốn rất nhiều chi phí để thuê trọ bên ngoài suốt thời gia qua, trong khi có nhà ba mẹ ở quê.
Một nghịch lý rất lớn là ở quê mà các bạn chỉ toàn nghe tiếng rên rĩ, hét hò của những người say, tiếng to tới mức họ hát giữa thôn mà bạn đóng kín cửa phòng trong ngoài vẫn nghe rõ từng từ, từng tiết bass dồn dập.
Sau khi có Nghị định số 282/2025/NĐ-CP, tôi rất mừng nên đã dọn về nhà ba mẹ nhưng niềm vui đó chỉ kéo dài đúng một tuần. Tiếng hét hò bằng loa công suất lớn vẫn diễn ra đều đặn từ trưa tới tối.
Tôi đã ra trình báo cơ quan chức năng nhiều lần nhưng họ chỉ cử người nhắc nhở. Khi cơ quan chức năng ra về thì họ lại hát tiếp.
Việc hát hò văn nghệ là không sai nhưng hát bằng loa công suất lớn vặn âm lượng to là hoàn toàn khác nhau. Những người già yếu không được nghỉ ngơi, và cả một thế hệ trẻ em xung quanh không được yên tĩnh học hành.
Trên diễn đàn này, tôi nghĩ không ít bạn đã phải chuyển nhà, ảnh hưởng công việc kinh doanh và cả sức khỏe tâm thần vì tệ nạn hát karaoke bằng loa công suất lớn.
Vì vậy, mọi người hãy cùng nhau lên tiếng để hành vi gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến người khác cần sớm chấm dứt.
