Là một giảng viên trẻ, tôi luôn tâm niệm rằng mỗi giờ lên lớp là một buổi chia sẻ. Người ngồi trước mặt tôi không hẳn là học trò. Họ giống những đồng nghiệp tương lai. Vài năm nữa, chúng tôi có thể cùng làm việc trong ngành truyền thông. Suy nghĩ đó khiến tôi đôi khi lỡ miệng xưng “anh” với sinh viên. Cuối mỗi khóa học, tôi vẫn dặn lại một câu quen thuộc: “Nếu sau này là đồng nghiệp, hãy gọi thầy là anh”.
Có một tranh cãi nổ ra ở một trường đại học y dược, thầy trò từ lâu gọi nhau bằng “anh, chị – em”. Lý do khá đơn giản sinh viên Y khoa rồi sẽ là đồng nghiệp của giảng viên trong bệnh viện. Cách gọi ấy giống một lời nhắc trước. Hôm nay là đàn anh chỉ dạy đàn em, ngày mai cả hai cùng đứng chung một tuyến. Xưng hô, vì vậy, không chỉ là phép lịch sự, mà còn là cách định hình mối quan hệ nghề nghiệp lâu dài.
Nhìn ra thế giới, chuyện xưng hô trong giảng đường cũng thay đổi theo từng nền văn hóa. Mỗi nơi chọn một cách riêng để giải quyết khoảng cách giữa người dạy và người học. Thụy Điển là ví dụ rõ nhất về việc phá bỏ khoảng cách xưng hô truyền thống. Hiện nay, việc sinh viên gọi giáo sư bằng tên riêng là chuyện hoàn toàn bình thường, kể cả trong email.
Truyền thống này bắt nguồn từ cuộc cải cách xưng hô những năm 1960. Trước đó, người Thụy Điển gọi nhau bằng chức danh, bằng họ hoặc bằng câu ở ngôi thứ ba. Đại từ thân mật gần như bị né tránh. Năm 1967, nhà thần kinh học Bror Rexed nhậm chức Tổng giám đốc Ủy ban Y tế và Phúc lợi quốc gia Thụy Điển. Ông tuyên bố sẽ gọi mọi nhân viên bằng “du”, đại từ thân mật trong tiếng Thụy Điển. Ông cũng đề nghị họ gọi lại mình như vậy. Quyết định này nhanh chóng lan ra toàn xã hội, từ trường học đến bệnh viện, công sở. Đến nay, cách xưng hô bình đẳng ấy vẫn giữ nguyên trong các giảng đường Thụy Điển.
Ở Mỹ, cách xưng hô lại không đồng nhất. Chuyên san giáo dục The Chronicle of Higher Education từng đăng bài viết của một giáo sư Đại học Boston, kể lại cuộc tranh luận giữa các đồng nghiệp về chuyện này. Một số giảng viên trẻ chủ động mời sinh viên gọi mình bằng tên riêng. Mục tiêu là xóa bớt rào cản quyền lực trong lớp học. Nhiều giảng viên khác vẫn giữ nếp gọi “Professor” (giáo sư) hoặc “Doctor” (tiến sĩ) kèm họ. Với họ, danh xưng trang trọng là cách giữ ranh giới nghề nghiệp. Bài viết cũng ghi nhận một điểm đáng chú ý. Cách chọn xưng hô thường tương quan với tuổi tác, giới tính và nền tảng văn hóa của người dạy.
>> Giáo viên tôn trọng học sinh từ cách xưng hô
Nhật Bản lại đi theo một hướng khác hẳn. Văn hóa “senpai – kohai” đề cao thứ bậc theo thâm niên. Người vào trường trước được gọi là “senpai”. Người đến sau là “kohai”. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí khoa học Social Behavior and Personality năm 2019 khảo sát sinh viên Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc. Kết quả cho thấy quan hệ “senpai – kohai” hình thành chủ yếu trong những năm học đại học. Quan hệ ấy thường kéo dài đến môi trường công sở sau này. Cách xưng hô này khá gần với tinh thần “đàn anh chỉ đàn em” ở ngôi trường Y Dược mà tôi đề cập ở trên.
Còn tại khoa Khoa học, Đại học Malaya (Malaysia), nơi tôi học cao học, mỗi thầy cô lại có mỗi cách khác nhau. Có những người thì yêu cầu dùng học hàm, học vị kèm với tên. Có người thì cho phép chỉ dùng tên để gọi cũng được.
Nhìn qua các ví dụ trên, có thể thấy không có một chuẩn mực xưng hô đúng cho mọi nơi. Thụy Điển chọn sự bình đẳng gần như tuyệt đối. Một số đại học Mỹ chọn sự thân thiện có kiểm soát. Nhật Bản chọn thứ bậc theo thâm niên, gắn với quan hệ nghề nghiệp lâu dài. Malaysia lại đa dạng hơn. Còn Việt Nam, với truyền thống tôn sư trọng đạo, có cách đi riêng của mình.
Nhưng dù chọn cách xưng hô nào, theo tôi, có một nguyên tắc vẫn nên giữ, đó là lễ tiết. Xưng “anh, chị, em” không có nghĩa xóa bỏ sự tôn trọng. Gọi tên riêng không có nghĩa suồng sã. Giảng đường vẫn cần một khoảng cách vừa đủ giữa người dạy và người học. Khoảng cách ấy không phải rào cản. Nó là điều giữ cho sự tôn nghiêm của môi trường giáo dục không bị đánh mất. Ngôn ngữ xưng hô có thể thay đổi theo thời gian và văn hóa. Nhưng sự tôn trọng lẫn nhau giữa thầy và trò thì không nên thay đổi.
Tin Gốc: Vnexpress
