Bộ Luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng dự án sửa đổi, với chính sách mở rộng nhiều tội danh được áp dụng phạt tiền thay án tù, thường là tội nhẹ, án kinh tế, thương mại, chứng khoán, ngân hàng.
Hiện, xu hướng phi hình sự hóa đã được nhiều nước áp dụng, giảm dần sự lệ thuộc vào hình phạt tước tự do đối với các tội phạm ít nguy hiểm, tội phạm kinh tế hoặc do lỗi vô ý mà hậu quả có thể bồi thường được.
Càng giàu phạt càng nhiều tiền
Ở Đức, những tội có mức hình phạt tối thiểu không quá một năm tù thường được xếp vào nhóm ít nghiêm trọng, và tòa án có thể áp dụng phạt tiền thay vì giam giữ.
Tiền phạt được tính theo hệ thống “ngày thu nhập” (day-fine). Thẩm phán xác định số ngày phạt dựa vào mức độ tội phạm, rồi nhân với thu nhập mỗi ngày của người đó. Nếu người phạm tội không nộp tiền, số ngày phạt sẽ tự động chuyển thành số ngày tù tương ứng.
Đức, Pháp, Áo và các nước Bắc Âu đều áp dụng hình phạt dựa trên mức tình hình tài chính của người vi phạm. Ở Phần Lan, các tội có khung hình phạt tù dưới 6 tháng có thể được xử lý hoàn toàn bằng tiền phạt.
Hệ thống “day-fine” của nước này cũng dựa trên thu nhập, khiến người giàu và người nghèo chịu tác động tương đương. Điều này đồng nghĩa, bạn càng giàu, tiền phạt bạn phải nộp càng nhiều. Còn người nghèo có thể phải ngồi tù một đêm thay vì bị phạt tiền.
Điều đó tạo ra những bản án gây chú ý. Chẳng hạn, triệu phú Anders Wiklöf từng bị phạt 121.000 euro (hơn 3 tỷ đồng) vào năm 2023 khi lái xe với tốc độ 59 km/h trong khu vực giới hạn 30 km/h. Cùng mùa hè, ông tiếp tục vượt đèn đỏ và bị phạt số tiền tương tự.
Hoặc Thụy Sĩ, với triết lý làm luật tương tự, đang là quốc gia giữ kỷ lục về mức phạt tốc độ cao nhất lịch sử lên tới gần 1 triệu euro (28 tỷ đồng) với người lái chiếc Mercedes-Benz SLS AMG đi tốc độ tới 290 km/h.
Về mặt pháp lý, hành vi này vẫn là tội hình sự, nhưng không dẫn đến tù giam vì luật coi đây là vi phạm không bạo lực, không gây hậu quả nghiêm trọng.
Trong khi đó, các tội bạo lực nghiêm trọng như cướp, hiếp dâm hoặc tội phạm ma túy sẽ chủ yếu bị áp dụng tù giam. Ranh giới vì thế không nằm ở việc hành vi có phải tội hình sự hay không mà nằm ở mức độ nguy hiểm.
Nộp tiền không đúng hạn, tự động chuyển thành án tù
Ở Nhật Bản, tương tự Bộ luật Hình sự Việt Nam, luật ghi hai lựa chọn: phạt tiền hoặc tù, tùy tòa án xác định mức độ cụ thể.
Các hành vi như xúc phạm danh dự, phỉ báng, gây thương tích nhẹ, trộm vặt hoặc vi phạm bản quyền thường được xử lý bằng tiền. Nhưng nếu hậu quả nghiêm trọng hoặc người phạm tội có tiền án, tòa có thể chuyển sang phạt tù.
Khi tuyên án phạt tiền, tòa đồng thời xác định luôn mức quy đổi giữa tiền và số ngày giam. Ví dụ, với người bị phạt 300.000 yên, tòa có thể quy đổi theo mức 5.000 yên mỗi ngày. Nếu không nộp, họ sẽ phải chấp hành 60 ngày giam giữ thay thế. Việc quy đổi được ấn định ngay trong bản án, nên khi quá hạn nộp tiền, cơ quan thi hành án chỉ cần áp dụng thời gian giam tương ứng.
Điều này khiến phạt tiền thực chất trở thành tù án treo bằng tiền: Nộp tiền thì không phải đi tù, không nộp thì bị giam giữ.
Điểm đặc biệt của hệ thống này là tạo ra một ranh giới rõ ràng: Tòa ưu tiên phạt tiền cho tội nhẹ, nhưng vẫn giữ “cửa tù” để đảm bảo hiệu lực. Vì vậy, phạt tiền trong luật Nhật không phải chỉ là nghĩa vụ tài chính mà luôn gắn với nguy cơ mất tự do nếu không thi hành.
Tại Singapore, chính sách luật thường là phạt tiền cực nặng ở lỗi nhỏ để tránh phải sử dụng tù giam nhưng đủ khiến người vi phạm “đau ví” thực sự.
Chẳng hạn, hành vi xả rác nơi công cộng có thể bị phạt tới 2.000 SGD (41,5 triệu đồng) cho lần đầu, và tăng lên 4.000-10.000 SGD (83- 207 triệu đồng) nếu tái phạm. Ai say rượu gây mất trật tự có thể bị phạt đến 5.000 SGD (103 triệu đồng). Nếu hành vi mang tính cố ý rõ rệt hoặc tái phạm, người vi phạm còn có thể đối mặt với hình phạt bổ sung như đánh roi hoặc tù giam.
Người vi phạm còn có thể bị yêu cầu tham gia “Corrective Work Order” – lao động công ích dọn vệ sinh nơi công cộng trong trang phục dễ nhận diện. Một số người vừa phải nộp phạt vừa lao động dọn rác trên phố đã trở thành ví dụ mang tính răn đe xã hội rất mạnh.
Ngày 19-5, Cơ quan cảnh sát điều tra Công an TP.HCM đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt bị can để tạm giam đối với Vũ Thị Ngọc Anh (49 tuổi, ngụ tỉnh Bắc Ninh) và Nguyễn Duy Tấn (45 tuổi, ngụ TP.HCM) để điều tra về tội "buôn lậu".
Trước đó, thực hiện chỉ đạo của Giám đốc Công an TP trong đợt cao điểm 45 ngày tấn công, trấn áp tội phạm, Phòng Cảnh sát kinh tế Công an TP.HCM đã phát hiện, triệt phá đường dây buôn lậu vàng 9999 từ Campuchia về tiêu thụ trong nước.
Cụ thể, ngày 20-4, lực lượng chức năng phát hiện bà Vũ Thị Ngọc Anh mang theo hơn 2,2 kg vàng 9999 (trị giá khoảng 9,7 tỉ đồng) khi làm thủ tục tại sân bay Tân Sơn Nhất để đi Phú Quốc, có dấu hiệu nghi vấn nên tiến hành kiểm tra, làm việc.
Qua đấu tranh, Anh khai nhận số vàng trên được mua từ Campuchia, vận chuyển trái phép về Việt Nam để tiêu thụ nhằm hưởng chênh lệch giá.
Số vàng này được đưa về Việt Nam vào sáng 20-4, sau đó mang đến nhà của Nguyễn Duy Tấn để nung, đúc lại nhằm thay đổi hình dạng ban đầu, che giấu nguồn gốc trước khi tiếp tục đưa đi tiêu thụ.
Cơ quan điều tra xác định, các nghi can dùng ứng dụng WhatsApp để trao đổi, góp vốn và điều phối hoạt động buôn lậu vàng.
Nhóm này tổ chức đổi tiền Việt Nam sang USD, chia nhỏ giao cho nhiều người trực tiếp mang qua Campuchia mà không khai báo hải quan. Tại Phnom Penh, số tiền này được dùng để mua vàng 9999 dạng vòng tay, mặt dây chuyền…
Sau đó, các đối tượng chia nhỏ vàng, đeo trên người dưới dạng trang sức cá nhân nhằm qua mặt lực lượng chức năng khi nhập cảnh vào Việt Nam qua cửa khẩu Mộc Bài.
Sau khi đưa trót lọt về TP.HCM, toàn bộ số vàng được gom lại, mang đến nơi ở của Nguyễn Duy Tấn để nấu, đúc lại thành khối lớn nhằm che giấu nguồn gốc trước khi tiêu thụ nội địa.
Cơ quan điều tra xác định từ đầu năm 2026 đến thời điểm bị phát hiện, đường dây này đã thực hiện khoảng 10 chuyến vận chuyển vàng từ Campuchia về Việt Nam, mỗi chuyến có giá trị khoảng 30 tỉ đồng, thụ lợi bất chính hàng chục tỉ đồng.
Hiện Cơ quan cảnh sát điều tra Công an TP.HCM đang tiếp tục mở rộng điều tra, truy xét các đối tượng liên quan để xử lý nghiêm theo quy định.
Số vàng tang vật thu giữ trong vụ án - Ảnh: Công an TP.HCM
Phòng Cảnh sát hình sự Công an tỉnh Ninh Bình bắt giữ Nguyễn Kỳ Dũng, 52 tuổi, trú phường Nam Định, để điều tra hành vi Đánh bạc, ngày 29/5.
Động thái này được đưa ra trong quá trình mở rộng điều tra đường dây cá độ bóng đá hơn 1.200 tỷ đồng, do Công an tỉnh Ninh Bình phối hợp Bộ Công an triệt phá 4 tháng trước. Đến nay cơ quan điều tra đã khởi tố 8 bị can.
Theo cơ quan điều tra, khi bị bắt, Dũng không thừa nhận hành vi phạm tội. Tuy nhiên, nhà chức trách đã thu thập đủ tài liệu, chứng cứ xác định vai trò của người này trong đường dây cá độ.
Dũng từng có nhiều tiền án về các tội Cướp giật tài sản, Cố ý gây thương tích và Trộm cắp tài sản; từng cầm đầu nhóm hoạt động tín dụng đen, đòi nợ, siết nợ tại Nam Định cũ.
Sau khi băng nhóm bị triệt xóa, Dũng sống khép kín nhưng vẫn nằm trong diện quản lý, giám sát của công an.
Ngày 2/6, TAND Khu vực 10 tỉnh Lâm Đồng đã xét xử sơ thẩm, tuyên phạt 33 bị cáo về các tội Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy, Tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy và Tàng trữ trái phép chất ma túy xảy ra tại quán bar Paris Night Club, đường Phạm Hùng, phường Phú Thủy.
Theo cáo trạng, tối 1/5/2025, lực lượng Công an tỉnh Bình Thuận (nay là Công an tỉnh Lâm Đồng) kiểm tra quán bar Paris Night Club, phát hiện nhóm khách sử dụng trái phép chất ma túy tại các bàn VIP.
Điều tra, cơ quan công an xác định, Mạnh Trọng Toản (chủ quán bar) cùng một số quản lý, nhân viên đã tạo điều kiện cho khách sử dụng ma túy nhằm tăng doanh thu và hưởng lợi từ hoạt động kinh doanh của quán. Nhiều người khác góp tiền mua ma túy, chuẩn bị dụng cụ và tổ chức cho khách sử dụng ngay tại quán bar.
Sau quá trình xét xử và nghị án, HĐXX tuyên phạt bị cáo Mạnh Trọng Toản 8 năm tù về tội Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy, mức án cao nhất trong nhóm bị cáo bị truy tố về tội danh này.
Cùng vụ án, các bị cáo Trần Mạnh Anh, Phạm Hoàng Minh, Phan Minh Huy và Lê Văn Hiếu bị tuyên cùng 7 năm tù về tội Chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy.
Nhóm bị cáo tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy tại các bàn VIP trong quán bar, lĩnh mức án từ 2 năm 6 tháng tù đến hơn 8 năm tù.
Trong đó, các bị cáo Nguyễn Thành Lơ, Nguyễn Thành Kiển, Trần Văn Tuấn và Võ Trường Sơn bị tuyên tổng hợp từ 8 năm đến 8 năm 6 tháng tù do phạm thêm tội Tàng trữ trái phép chất ma túy.
Các bị cáo còn lại bị tuyên từ 2 năm 6 tháng tù đến 8 năm 6 tháng tù tùy theo tính chất, mức độ và vai trò trong vụ án.
