Mùa hè này, vợ chồng ông bạn tôi hẹn rủ nhau sẽ chạy xe máy lên thăm farm cà phê của ông ấy trên vùng cao nguyên. Nếu như thời điểm vài năm trước, danh xưng đầy đủ của nó phải là “farmstay”.
Trước đó, từ một rẫy cà phê, ông bạn tôi dự tính đầu tư một tỷ đồng để làm farmstay, theo trào lưu đang nổi lúc đó. Những dự tính đầy vẻ mộng mơ: Khu này trồng hoa, khu kia làm một cái sàn, trên đó kê cái bàn và vài cái ghế để thưởng trà sáng chiều, khu kia thì đắp một cái lò để buổi tối nướng thịt.
À, trong lúc ông bạn tôi đang tham khảo nên ngồi bệt uống trà hay dùng ghế thì chi phí đã đội lên thêm vài trăm triệu đồng nữa.
Đã vào thế phóng lao phải theo lao, cứ vung tiền ra đầu tư trang trí, thất thoát trong quá trình xây dựng, chi phí vận hành… hai vợ chồng làm việc ở thành phố thì tất nhiên phải thuê thêm vài người săn sóc, quản lý, tiếp khách, dịch vụ quảng cáo… thế rồi ông bạn tôi trót quăng vào đó hơn 3,5 tỷ đồng.
Mở cửa đón khách được vỏn vẹn hai mùa mưa thì sứ mệnh “một nơi chốn xả hơi, chữa lành” coi như kết thúc. Phải đến 30% lượng khách năm đầu là mối quan hệ bạn bè, người quen lên chơi ủng hộ.
Một cặp vợ chồng người quen chung nói với tôi: “Ước gì cũng có đất, có tiền làm như anh chị ấy”. Tôi bảo ngay: “Có tiền thì cứ làm khu nhà vườn mình ở cho sướng, bày ra kinh doanh thì mất luôn tiền mà khu farm cũng chẳng sửa chữa để ở được”.
Và sự thật là sau khi đi vào hoạt động, hàng tháng phải chi một đóng tiền trả lương nhân viên, bảo dưỡng… làm vợ chồng ông bạn tôi hụt hơi. Mấy tháng cuối còn có chương trình đăng ký ở một đêm khuyến mãi xem tarot chữa lành, khai vấn… cho lời khuyên các kiểu nhưng cũng không ăn thua.
Các mô hình kinh doanh homestay, farmstay chết vì sao? Theo tôi nếu bỏ qua hình thức, thì sự thất bại của mô hình do việc xây theo ý thích và mộng mơ của chủ, chứ không phải khách.
Farmstay có nguồn gốc từ Italy, xuất hiện từ thế kỷ trước, mô hình này kết hợp giữa nông nghiệp và du lịch. Nông dân mở cửa một phần trang trại của họ, vừa để sản xuất nông nghiệp vừa cung cấp chỗ ở và trải nghiệm cho khách du lịch.
Hãy nhớ các từ khóa “nông dân”, “trang trại”, “vừa sản xuất nông nghiệp vừa cung cấp chỗ ở và trải nghiệm cho khách du lịch”, ta có thể biết được lý do thoái trào và vì sao một cặp vợ chồng ở thành phố, rót tiền tỷ đầu tư farmstay thất bại.
Kế đến là mục đích “kinh doanh chữa lành”. Thật ra, khách du lịch Việt nói chung và giới trẻ Việt Nam nói riêng, khi đi du lịch phần đông họ chẳng thiết tha gì chữa lành đâu.
Mỗi nơi họ ghé một tí, cưỡi ngựa xem hoa, chụp cả trăm pô hình rồi tìm một quán cà phê nào đó ngồi lựa ảnh, đăng dần lên mạng xã hội mà thôi. Trong khi số thật sự cần chữa lành rất ít, thì mô hình sinh ra phục vụ cho ai?
Tôi thấy có quá nhiều lý do thất bại nếu người muốn kinh doanh loại hình du lịch này không tính toán kỹ. Thà đầu tư xây một khách sạn, không có khách tự túc thì còn có khách theo tour (khách đi tour chả công ty du lịch nào liên hệ farm).
Và bây giờ, cái farm của ông bạn tôi lại quay về với cái rẫy cà phê, thật ngao ngán vì số tiền ném qua cửa sổ coi như mất.
Tôi gặp nhiều bạn trẻ cầm trên tay tấm bằng đại học loại khá, loại giỏi nhưng mất hàng tháng, thậm chí hàng năm để tìm được một công việc đúng chuyên môn với mức lương chỉ 10-15 triệu đồng. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp logistics sẵn sàng trả 30-50 triệu đồng mỗi tháng cho tài xế container nhưng vẫn không tuyển đủ người.
Nếu chỉ nhìn vào con số thu nhập, nhiều người sẽ ngạc nhiên. Tại sao một công việc không đòi hỏi bằng đại học lại có thể được trả lương cao như vậy? Tại sao những ngành học từng được xem là "hot" cách đây vài năm nay lại trở nên khó xin việc? Và quan trọng hơn, người trẻ nên chọn ngành gì để sau khi ra trường không rơi vào cảnh thất nghiệp hoặc làm trái nghề? Những câu hỏi ấy không chỉ liên quan đến lựa chọn cá nhân. Đó là câu chuyện phản ánh sự thay đổi rất sâu sắc của thị trường lao động Việt Nam trong giai đoạn mới.
Nhiều năm trước, khi nói đến nghề nghiệp có thu nhập cao, phần lớn mọi người sẽ nghĩ đến ngân hàng, tài chính, công nghệ thông tin, bác sĩ hoặc luật sư. Đó là những ngành nghề gắn với hình ảnh văn phòng hiện đại, công việc trí óc và vị thế xã hội. Nhiều gia đình vẫn mang suy nghĩ rằng học đại học là con đường duy nhất dẫn tới thành công. Nhiều học sinh cũng được định hướng theo tư duy tương tự. Kết quả là hàng trăm nghìn sinh viên cùng đổ vào một số nhóm ngành nhất định, trong khi các ngành kỹ thuật, cơ khí, logistics, vận tải, tự động hóa hay công nghiệp lại thiếu nhân lực kéo dài.
Nhưng nền kinh tế thực tế lại đang vận hành theo một quy luật khác. Một container thanh long xuất khẩu từ nhà máy không thể tự đi đến cảng. Một lô linh kiện điện tử không thể tự xuất hiện trong nhà máy. Một đơn hàng thương mại điện tử không thể tự đến tay khách hàng. Hệ quả là người cần việc thì nhiều. Doanh nghiệp cần người cũng nhiều. Nhưng hai bên lại không gặp được nhau.
>> '100 triệu đồng một năm nuôi con học đại học'
Qua nhiều năm quan sát thị trường lao động, tôi nhận thấy một sai lầm rất phổ biến. Nhiều bạn trẻ chọn nghề dựa trên hình ảnh thay vì giá trị. Các em quan tâm công việc có "sang" hay không? Có ngồi văn phòng hay không? Có được gọi là chuyên viên, chuyên gia hay không? Nhưng thị trường không trả lương cho danh xưng. Thị trường trả lương cho giá trị.
Nếu phải đưa ra lời khuyên cho học sinh hôm nay, tôi sẽ không khuyên các em chạy theo ngành "hot". Bởi ngành hot của năm nay có thể trở thành ngành bão hòa sau bốn năm nữa. Thay vào đó, hãy nhìn vào những nhu cầu nền tảng của xã hội. Con người luôn cần sản xuất, vận chuyển, chăm sóc sức khỏe, năng lượng, công nghệ, giáo dục. Những lĩnh vực gắn với các nhu cầu nền tảng đó thường có sức sống dài hạn hơn.
Các ngành đáng chú ý gồm: Logistics và quản lý chuỗi cung ứng; Kỹ thuật cơ khí; Tự động hóa; Robot công nghiệp; Công nghệ bán dẫn; Công nghệ thông tin chuyên sâu; An ninh mạng; Năng lượng tái tạo; Điều dưỡng; Kỹ thuật y sinh; Phân tích dữ liệu; Trí tuệ nhân tạo ứng dụng. Điểm chung của các ngành này là chúng giải quyết những vấn đề thực tế của nền kinh tế.
Một thợ hàn công nghệ cao trong các dự án dầu khí hoặc công nghiệp nặng có thể đạt mức thu nhập đáng mơ ước. Một chuyên gia vận hành máy CNC có kinh nghiệm luôn được doanh nghiệp săn đón. Một tài xế container lành nghề có thể đạt thu nhập ngang hoặc cao hơn nhiều vị trí quản lý cấp trung. Nhiều tin tuyển dụng hiện nay ghi nhận mức thu nhập phổ biến từ 25 đến 50 triệu đồng một tháng đối với tài xế đầu kéo có kinh nghiệm và bằng lái phù hợp. Điều quan trọng là phải hiểu xã hội đang thiếu điều gì?
Trong nhiều cuộc trò chuyện với sinh viên mới tốt nghiệp, tôi nhận thấy một tâm trạng khá giống nhau. Các em không thiếu kiến thức. Các em không thiếu nỗ lực. Nhiều em còn sở hữu bảng điểm rất đẹp. Thế nhưng khi bước vào thị trường lao động, các em lại gặp phải một thực tế phũ phàng: doanh nghiệp không tuyển người dựa trên điểm số. Doanh nghiệp tuyển người dựa trên khả năng giải quyết vấn đề. Khoảng cách giữa hai điều đó đôi khi rất xa.
Nhiều trường đại học vẫn đang đào tạo theo chương trình được xây dựng từ vài năm trước. Trong khi đó, doanh nghiệp thay đổi từng quý. Công nghệ thay đổi từng tháng. Thị trường thay đổi từng tuần. Vì vậy, không ít sinh viên vừa tốt nghiệp đã phát hiện ra rằng những gì mình học chỉ đáp ứng được một phần yêu cầu công việc. Đây không phải lỗi của sinh viên. Cũng không hoàn toàn là lỗi của nhà trường. Đó là hệ quả tất yếu của một nền kinh tế đang chuyển động quá nhanh.
Có một điều tôi muốn nói với các bạn trẻ, lựa chọn đúng không phải là chọn ngành có cái tên hào nhoáng nhất, hay ngành mà nhiều người đang đổ xô theo học, mà là tìm được điểm giao nhau giữa ba yếu tố: mình giỏi điều gì? Mình yêu thích điều gì? Và xã hội đang cần điều gì? Khi ba yếu tố đó gặp nhau, cơ hội việc làm tốt, thu nhập cao và sự phát triển bền vững sẽ không còn là điều quá xa vời. Bởi sau cùng, thị trường lao động luôn có một nguyên tắc rất công bằng: Người tạo ra nhiều giá trị hơn sẽ nhận được phần thưởng lớn hơn.
"Khi nhận được điểm thi đại học năm 2018 - năm mà đề thi được đánh giá là rất khó, nhiều câu hỏi tôi chưa bao giờ gặp - tôi chỉ được 18,5 điểm ở khối A00. Hôm đó, mẹ ở viện gọi về hỏi tôi 'có đậu trường nguyện vọng 1 không?'. Nhưng tôi thiếu 0,2 điểm để đậu. Khi biết tôi đã trượt, gia đình cũng rất buồn, nhưng không ai trách móc.
Sau đó, tôi phải chọn học trường nguyện vọng 2, chuyên ngành Công nghệ thông tin. Gia đình cũng ủng hộ tôi hết mình. Bây giờ, tôi đang làm một nhân viên IT bình thường và mỗi ngày vẫn luôn trau dồi kiến thức để tìm cơ hội tốt hơn. Nhìn lại những gì đã qua, tôi thấy biết ơn vì gia đình vẫn luôn ở bên mình trong suốt giai đoạn khó khăn đó.
Đôi khi, tôi còn cảm thấy trượt nguyện vọng 1 cũng không phải điều gì quá tệ vì nhớ đó mà tôi sống được với ước mơ và hoài bão của mình. Nên hôm nay, có phụ huynh nào thấy điểm thi của con em mình chưa được ưng ý thì cũng đừng trách móc vì các em đã cố gắng hết sức rồi. Điều các con cần là sự động viên và đồng hành của cha mẹ trên chặng đường đại học gian nan sắp tới".
Đó là chia sẻ của độc giả Laituananh sau khi Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố điểm thi tốt nghiệp THPT và phổ điểm các tổ hợp xét tuyển đại học 2026. Hơn 1,2 triệu thí sinh tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay, mức đông kỷ lục. Ngoài để xét công nhận tốt nghiệp, điểm thi là điều kiện bắt buộc để đăng ký xét tuyển đại học. Trong 5 khối xét tuyển đại học phổ biến, D01 có nhiều thí sinh dự thi nhất với hơn 330.500 em, tiếp đến là C00 (hơn 277.100), A00 (hơn 175.200). Sau khi biết điểm thi, với nhiều gia đình, đó có thể là khoảnh khắc vui nhất của mùa hè, cũng có thể là khoảnh khắc nặng nề nhất.
>> Vỡ mộng lớp 10 trường top dù con năm nào cũng đạt học sinh giỏi
Nhấn mạnh việc trượt trường đại học top đầu không quyết định tương lai của một người, bạn đọc Saumaithd lấy dẫn chứng từ chính trường hợp của bản thân: "Tôi có một đứa cháu gái học hành không quá xuất sắc, chỉ vào loại khá. Khi vào đại học, cháu cũng chỉ đỗ trường top 2. Nhưng khi ra trường, cháu xin được ngay vào một công ty nước ngoài lĩnh vực thương mại, trái ngược hoàn toàn với chuyên ngành được đào tạo là kỹ thuật.
Sau 10 năm làm việc, lương của cháu gấp hai lần so với mặt bằng chung. Sau đó, cháu tự xin nghỉ ra kinh doanh thương mại điện tử. Hôm qua, cháu bảo với tôi: 'Chẳng cần học nhiều đâu, vì kiến thức trên lớp áp dụng rất ít cho công việc thực tế'. Nên theo tôi, bạn nào học không quá giỏi, nhưng có sở trường về một thứ gì đó thì nên phát huy tối đa vì rất tốt cho sau này. Xã hội bây giờ có nhiều lựa chọn chứ không nhất thiết phải học trường top".
Tôi từng chứng kiến nhiều người bạn, đồng nghiệp chấp nhận gắn bó hàng chục năm với một công việc có mức lương không còn tương xứng với năng lực. Khi hỏi "vì sao không thử tìm cơ hội mới?", câu trả lời quen thuộc tôi nhận được là: "Muốn ổn định để lo cho gia đình". Tôi tôn trọng lựa chọn của mỗi người, nhưng cá nhân tôi cho rằng nhiều trường hợp không hẳn vì muốn ổn định, mà là vì thiếu tự tin và thiếu quyết tâm bước ra khỏi vùng an toàn.
Trong nền kinh tế thị trường, lao động cũng là một loại nguồn lực được trao đổi. Khi một doanh nghiệp khác sẵn sàng trả lương cao hơn để mời bạn về làm việc, điều đó có nghĩa họ nhìn thấy giá trị của bạn và tin rằng bạn phù hợp với vị trí ấy. Đây là tín hiệu tích cực cho cả cá nhân lẫn xã hội.
Nhiều người lo rằng nếu mình nghỉ việc, doanh nghiệp hiện tại sẽ gặp khó khăn. Nhưng thực tế, hầu hết vị trí đều có người thay thế. Người mới có thể làm tốt hơn hoặc ít nhất cũng đáp ứng được yêu cầu công việc. Doanh nghiệp tiếp tục vận hành, còn bản thân bạn có cơ hội cải thiện thu nhập và phát triển nghề nghiệp. Đó là một sự dịch chuyển bình thường và cần thiết của thị trường lao động.
Bản thân tôi từng làm việc nhiều năm trong lĩnh vực ngân hàng. Trong thời gian công tác, tôi nhận ra rằng bên cạnh thương hiệu của doanh nghiệp, uy tín cá nhân của người lao động cũng vô cùng quan trọng. Tôi từng phụ trách chăm sóc một số khách hàng doanh nghiệp lớn. Trên thị trường khi đó có nhiều ngân hàng nước ngoài và ngân hàng lớn với tên tuổi, tiềm lực và dịch vụ không hề thua kém nhau. Thế nhưng có những khách hàng vẫn lựa chọn làm việc với ngân hàng của tôi. Lý do không hoàn toàn nằm ở thương hiệu ngân hàng. Điều họ tin tưởng nhiều hơn là con người trực tiếp làm việc với họ.
Đến ngày tôi nghỉ hưu, cấp trên đã gửi email cho toàn bộ nhân viên với một nội dung khiến tôi nhớ mãi. Ông viết rằng nhiều khách hàng doanh nghiệp lựa chọn ngân hàng không chỉ vì thương hiệu mà còn vì họ tin tưởng vào cá nhân tôi.
>> 12 năm không nhảy việc khiến lương tôi mãi lẹt đẹt
Một thời gian sau khi nghỉ hưu, nhân dịp sinh nhật Tổng Giám đốc của một doanh nghiệp từng là khách hàng thân thiết, tôi gửi lời chúc mừng và hỏi thăm xem họ còn làm việc với ngân hàng cũ của mình hay không? Câu trả lời của ông khiến tôi suy nghĩ rất nhiều: "Từ ngày anh nghỉ, không còn ai chủ động liên hệ hay tư vấn nữa nên bên em cũng không sử dụng dịch vụ của ngân hàng như trước".
Thực tế, doanh nghiệp nào cũng có nhu cầu về vốn và dịch vụ tài chính. Nhưng câu chuyện đó cho thấy vai trò của một cá nhân đôi khi có thể tạo nên sự khác biệt rất lớn trong hoạt động kinh doanh. Chính vì vậy, tôi không đồng tình với quan điểm cho rằng người lao động nên trung thành tuyệt đối với một công ty dù thu nhập và cơ hội phát triển đã không còn tương xứng. Nếu có đủ chuyên môn, đủ năng lực và được thị trường đánh giá cao, tại sao không mạnh dạn tìm kiếm một vị trí tốt hơn?
Mức lương cao hơn không chỉ giúp cải thiện cuộc sống của bản thân mà còn giúp gia đình có điều kiện tốt hơn. Đồng thời, sự dịch chuyển của lao động chất lượng cao cũng tạo động lực cạnh tranh để các doanh nghiệp nâng cao môi trường làm việc và chế độ đãi ngộ.
Tất nhiên, thay đổi luôn đi kèm rủi ro. Nhưng nếu không dám thử, làm sao biết mình có thể đi xa đến đâu? Tôi vẫn luôn tâm đắc với một câu: "If you don't try, how can you know?" (Nếu không thử, làm sao bạn biết được?). Đôi khi, điều giữ chúng ta lại không phải trách nhiệm với gia đình hay sự ổn định, mà đơn giản là nỗi sợ thay đổi. Và chính nỗi sợ ấy mới là thứ khiến nhiều người mãi dậm chân tại chỗ.
