Hôm trước tôi có đọc được bình luận của một bạn, rằng các anh chị em trong gia đình của bạn công việc ổn định, tạo dựng được tài sản riêng nhưng bố mẹ vẫn sống hết sức tiết kiệm không dám ăn dám mặc, chẳng dám đi đâu chơi.
Trước đây bố mẹ tôi cũng là hình mẫu của sự tiết kiệm như thế. Cả đời tần tảo, làm lụng vất vả để nuôi con khôn lớn nên dù cuộc sống hiện tại không còn thiếu thốn, ông bà vẫn giữ nguyên thói quen dè sẻn từng đồng.
Anh em tôi đều đã trưởng thành, có công việc ổn định và cuộc sống riêng. Mỗi tháng không riêng gì dịp lễ tết hay cuối tuần, chúng tôi thường gửi tiền, mua thực phẩm, bánh trái hoặc những món quà nhỏ về cho bố mẹ. Nhưng lần nào cũng vậy, ông bà đều rơi vào trạng thái bánh ngon không nỡ ăn, quần áo mới không nỡ mặc. Có những món đồ để đến khi gần hết hạn mới mang ra dùng.
Không ít lần tôi nghe bố mẹ nói “để dành cho con cháu”, “tiền còn để phòng lúc đau ốm”. Những suy nghĩ ấy xuất phát từ tình thương và sự lo xa của thế hệ đi trước. Nhưng đôi khi, sự tiết kiệm quá mức lại khiến họ tự tước đi những niềm vui đáng có trong những năm tháng tuổi già, nhất là sau những năm tháng nhọc nhằn.
Một ngày nọ, tôi và chị gái quyết định tổ chức cho cả gia đình đi chơi biển. Chúng tôi thuê một căn villa rộng rãi giá khoảng 11 triệu đồng một đêm, đủ chỗ cho hai gia đình, các cháu và bố mẹ cùng ở.
Ban đầu, bố mẹ phản đối kịch liệt. Ông bà liên tục hỏi giá phòng bao nhiêu, rồi trách con cái tiêu tiền như nước, ở một đêm bằng tiền ăn của bố mẹ trong mấy tháng trời, số tiền ấy có thể dùng được vào nhiều việc khác… Thậm chí đến lúc đã có mặt tại nơi nghỉ dưỡng, bà vẫn lẩm bẩm rằng ở khách sạn bình dân cũng được, đâu cần phải tốn kém như vậy.
Nhưng lúc chúng tôi đi là đang vào mùa hè cao điểm du lịch, phòng khách sạn tăng cao, chỗ đẹp kín phòng, lại ở gần chục người nên tính ra cũng không quá đắt đỏ.
Nhưng rồi chỉ sau một ngày, thái độ của ông bà bắt đầu thay đổi. Tôi còn nhớ buổi tối cả nhà quây quần ăn uống, trò chuyện và chụp ảnh, lâu lắm rồi tôi mới thấy bố mẹ cười nhiều đến thế.
Sau chuyến đi ấy, ông bà dường như thay đổi cách nhìn về việc chi tiêu, đã mạnh dạn dành tiền cho những niềm vui “hưởng thụ” hơn. Thỉnh thoảng ông bà rủ nhau đi ăn sáng bên ngoài, tham gia các chuyến du lịch, mua những món đồ thích đã lâu.
Tôi nhận ra rằng nhiều bậc cha mẹ thuộc thế hệ trước vẫn chọn sống kham khổ không hẳn thiếu tiền như chúng ta nghĩ. Thứ họ thiếu đôi khi là sự cho phép để được tận hưởng cuộc sống, không nỡ tiêu tiền, khi cả đời họ quen vun vén cho gia đình nên cảm thấy có lỗi khi chi tiêu cho bản thân.
Nhưng theo tôi, phần lớn giá trị của một căn nhà tại các đô thị lớn lại nằm ở đất đai.
Hãy thử một phép tính đơn giản.
Giả sử có hai khu đất giống hệt nhau, mỗi khu được định giá 100 tỷ đồng. Trên cả hai khu đất đều xây một dự án nhà ở với chi phí xây dựng 300 tỷ đồng, thời gian thực hiện hai năm.
Ở phương án thứ nhất, bán đất cho doanh nghiệp. Chủ đầu tư phải bỏ ra tiền mua đất, tiền xây dựng, chi phí lãi vay và lợi nhuận kỳ vọng. Với giả định lợi nhuận 10% và lãi vay 10% mỗi năm, tổng giá trị sản phẩm khi hoàn thành có thể lên tới hơn 530 tỷ đồng.
Ở phương án thứ hai, không bán đất mà cho thuê với giá 2% giá trị đất mỗi năm. Chủ đầu tư chỉ phải chi tiền xây dựng và tiền thuê đất trong thời gian triển khai dự án. Với các giả định tương tự, tổng giá trị sản phẩm khi hoàn thành chỉ khoảng 405 tỷ đồng.
Chênh lệch lên tới hơn 120 tỷ đồng dù chất lượng công trình hoàn toàn giống nhau.
Khoản chênh lệch này không đến từ vật liệu xây dựng, công nghệ hay năng suất lao động. Nó chủ yếu xuất phát từ việc đất đai được vốn hóa ngay từ đầu vào giá bán căn hộ, sau đó tiếp tục được khuếch đại bởi chi phí lãi vay và lợi nhuận tính trên phần vốn bỏ ra để mua đất.
Khi người dân vay ngân hàng trong 20 năm để mua nhà, khoảng cách đó còn lớn hơn. Người mua nhà trong mô hình bán đất phải trả lãi trên cả phần tiền đất. Vì vậy giá đất trong trường hợp này thường tăng tương đương lãi suất tiền gửi hàng năm, thậm chí cao hơn mới bù đắp được chi phí. Trong khi đó, người thuê nhà trên đất do cơ quan chức năng giao chỉ phải trả tiền thuê đất định kỳ.
Nhưng lợi ích của mô hình này không chỉ nằm ở việc giảm giá nhà.
Một trong những vấn đề nan giải nhất của quản lý đất đai là xác định giá đất tại thời điểm giao đất. Trong nhiều vụ việc đã được thanh tra, kiểm toán hoặc xét xử, nguyên nhân thất thoát thường bắt nguồn từ việc xác định giá đất thấp hơn giá thị trường hoặc tính sai nghĩa vụ tài chính.
Khi đất đã được giao và dự án đã hoàn thành, việc thu hồi phần giá trị bị thất thoát thường rất khó khăn. Giá trị đất tăng lên qua thời gian, tài sản đã được chuyển nhượng qua nhiều chủ sở hữu, còn tranh chấp pháp lý có thể kéo dài nhiều năm.
Ngược lại, nếu chỉ cho thuê dài hạn, rủi ro này giảm đáng kể. Giá thuê đất có thể được điều chỉnh định kỳ theo tình hình kinh tế và mức độ phát triển hạ tầng. Nếu phát hiện sai sót trong quá trình quản lý, cơ quan chức năng vẫn nắm giữ tài sản gốc là đất đai và có nhiều công cụ để điều chỉnh chính sách trong tương lai.
Điều này cũng tạo ra một khác biệt quan trọng đối với thị trường nhà ở.
Khi người mua sở hữu cả đất và nhà, giá trị đất thường tăng theo thời gian. Dù công trình xuống cấp, giá bán nhiều căn nhà vẫn tăng hoặc giữ ở mức cao vì giá đất tăng nhanh hơn tốc độ khấu hao của công trình. Đó là lý do không ít căn hộ, nhà phố đã sử dụng nhiều năm nhưng vẫn được giao dịch với giá ngang bằng hoặc cao hơn nhà mới.
Trong mô hình đất thuê, phần giá trị đất không được tích lũy vào tài sản cá nhân. Giá nhà vì thế có xu hướng phản ánh nhiều hơn giá trị sử dụng thực tế của công trình. Khi công trình cũ đi, giá trị tài sản giảm dần theo thời gian thay vì được nâng đỡ bởi giá đất tăng liên tục.
Điều này giúp thị trường hình thành nhiều loại hình nhà ở phù hợp với khả năng chi trả khác nhau, thay vì mọi sản phẩm đều bị kéo lên bởi kỳ vọng tăng giá đất.
Tất nhiên, mô hình nhà ở trên đất thuê không phải giải pháp thay thế hoàn toàn cho sở hữu đất lâu dài. Quyền sở hữu ổn định vẫn có vai trò quan trọng trong việc tích lũy tài sản của người dân. Tuy nhiên, nếu một tỷ lệ đáng kể quỹ đất đô thị được phát triển theo hình thức đất thuê dài hạn, thị trường sẽ có thêm một lựa chọn với chi phí thấp hơn, ít phụ thuộc vào đầu cơ đất đai hơn và giảm áp lực lên giá nhà.
Trong bối cảnh nhiều người trẻ ngày càng khó tiếp cận nhà ở, có lẽ đã đến lúc chúng ta không chỉ bàn về cách xây nhà rẻ hơn, mà còn cần suy nghĩ lại về cách sử dụng đất đai hiệu quả hơn. Một thị trường nhà ở bền vững không nhất thiết phải bắt đầu từ những tòa nhà mới, mà có thể bắt đầu từ việc thay đổi cách phân phối giá trị của mảnh đất bên dưới chúng.
Đợt rồi thời tiết nóng bức, tôi thấy một đồng nghiệp đăng bán bó rau mát trên trang cá nhân mạng xã hội, tôi đặt mua hai bó giá 50 nghìn đồng định đem về nói vợ nấu nước để trong tủ lạnh uống dần.
Mát đâu chưa thấy, vừa đem về vợ tôi nói ngay: "Một bó y chang vầy ngoài chợ bán có 12 nghìn mà sao anh mua 25 nghìn, mua của người quen không rẻ hơn thì cũng lệch vài ba ngàn thôi chứ".
Rồi tôi nhớ lại có lần cô bạn tôi kể một người bạn cấp ba, bây giờ về quê chồng gần Đà Lạt ở, cứ vài ba ngày lại đăng lên "vườn còn ít dâu ai ăn nhắn mình liền nha", nhưng thật ra nhà cô ấy đâu có vườn, cô ấy mua dâu ở vườn khác rồi bán lại, đương nhiên là với giá cao hơn.
Ở công ty tôi cũng có mấy trường hợp block Facebook, không nhìn mặt nhau, cũng chỉ vì mua bán "hàng nhà làm", "đồ ở quê gửi lên". Thôi thì cứ mua bán sòng phẳng, nói thẳng ra là bớt mua hàng của người quen để khỏi mích lòng.
Từ trước đến giờ, tôi hay mua đồ của người quen, đồng nghiệp bán như một cách ủng hộ họ. Nào là trái cây, rau củ, bánh ngọt, đồ ăn vặt... Mua rồi mới thấy có nhiều thứ lặt vặt nảy sinh trong quá trình "chốt đơn" và nhận hàng.
Là người quen nên họ thường chủ động ship cho tôi hoặc hẹn lên công ty nhận. Một số trường hợp không nói rõ giờ giao, phải chờ đợi hỏi đi hỏi lại mà đâu phải họ xem tin nhắn liền. Đã vậy còn không chịu nhắn số tài khoản đểtôi chuyển tiền trả.
Đã buôn bán thì nên chuyên nghiệp, không nên trì hoãn chuyện tiền nong, cộng dồn...
Tôi thích kiểu buôn bán nhanh gọn, họ tính luôn tiền ship tôi càng thấy khỏe vì đỡ cảm giác áy náy vì họ nói "Chỗ quen nên không tính ship" hoặc "Tôi sẽ đi giao cho bạn".
Quan trọng nhất, chất lượng món đồ họ bán không tương xứng nên dần dần tôi không mua nữa. Mà không mua thì họ lại không vui.
Ngày càng có nhiều người kiếm thêm thu nhập bằng cách bán hàng trên mạng, mà tệp khách hàng mà họ nhắm đến là người quen, bạn bè, đồng nghiệp.
Việc buôn bán thêm này cũng tốt, khi họ dành thời gian rảnh rỗi để kinh doanh, hoặc tìm đầu ra cho hàng hóa ở quê. Tôi nghĩ đây là việc tốt cho đôi bên, tuy nhiên, như những trường hợp đã kể ở trên cũng gây rắc rối không ít. Chính vì vậy tôi chia sẻ bài viết này với hy vọng như những lời góp ý, đôi bên cùng tránh để giữ hòa khí và vui vẻ.
Nhà bê tông bị nung nóng ban ngày, ban đêm nhả nhiệt, trời vẫn hầm hập. Sau những trận mưa giải nhiệt, Hà Nội lại tiếp tục nắng nóng. Quạt tay, quạt máy, quạt hơi nước thổi không khí nóng vào người chẳng thấm vào đâu.
Máy lạnh nhà tôi mở hết ở các phòng. Trong phòng thì mát mẻ còn bên ngoài thì nóng. Những nhà san sát nhau trong ngõ, những cục nóng máy lạnh cứ thi nhau chạy hết công suất và phả khí nóng ra bên ngoài, làm không khí thêm phần ngột ngạt.
Mọi người bàn nhau về El Nino, về biến đổi khí hậu nóng lên từng năm. Tôi nhớ những bộ phim khoa học viễn tưởng kể về ngày con người phải đi tìm hành tinh mới vì Trái Đất không còn thích hợp để sinh sống.
Nhưng thực tế có lẽ không cần chờ đến một tương lai xa như vậy. Biến đổi khí hậu đang hiện diện ngay trong những ngày hè mà chúng ta trải qua. Khi tôi ngồi trong phòng điều hòa mát lạnh, ngoài kia vẫn có hàng triệu người không có lựa chọn đó.
Đó là những công nhân xây dựng đội nắng trên các công trường. Những người giao hàng chạy xe giữa mặt đường bỏng rát. Những người bán vé số, bán hàng rong, thu gom ve chai, công nhân môi trường, người lao động tự do. Trong khi nhiều người tìm cách tránh nắng thì công việc của họ lại bắt buộc phải đối mặt với nắng nóng nhiều giờ liền.
Nhiệt độ ngoài trời 39-40 độ C đo trong lều khí tượng chưa phải là điều đáng sợ nhất. Điều đáng sợ là nhiệt độ cảm nhận trên mặt đường bê tông, nhựa đường hay các khu vực ít cây xanh có thể cao hơn rất nhiều. Cơ thể liên tục mất nước, kiệt sức và đối mặt với nguy cơ sốc nhiệt. Một ngày làm việc dưới nắng gắt không chỉ là sự khó chịu mà còn là sự bào mòn sức khỏe theo thời gian.
Người có điều hòa, có xe hơi, có văn phòng làm việc sẽ chịu ảnh hưởng ít hơn. Người lao động ngoài trời, người thu nhập thấp, người già và trẻ nhỏ thường là những đối tượng chịu tác động nặng nề nhất. Nói cách khác, những người đóng góp ít nhất vào lượng phát thải gây nóng lên toàn cầu lại thường là những người phải gánh chịu hậu quả nhiều nhất.
Nghịch lý ấy khiến câu chuyện nắng nóng không còn đơn thuần là chuyện thời tiết. Nó là câu chuyện của quy hoạch đô thị, của môi trường sống và của trách nhiệm xã hội.
Trong nhiều năm, những khoảng đất trống dần được phủ kín bằng bê tông. Cây xanh bị thay thế bởi các tòa nhà. Ao hồ bị san lấp. Những khu dân cư ngày càng dày đặc nhưng không gian xanh lại không tăng tương ứng. Thành phố giống như một khối bê tông khổng lồ hấp thụ nhiệt vào ban ngày rồi âm thầm nhả nhiệt suốt đêm. Đó là lý do nhiều người có cảm giác Hà Nội ngày càng nóng hơn, kể cả khi mặt trời đã lặn.
Tất nhiên, không ai có thể một mình giải quyết biến đổi khí hậu. Việc tắt một bóng đèn hay trồng một cái cây sẽ không ngay lập tức làm nhiệt độ giảm xuống. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta bất lực.
Các thành phố cần nhiều cây xanh hơn, nhiều mặt nước hơn và những công trình tiết kiệm năng lượng hơn. Các khu dân cư cần được quy hoạch theo hướng giảm hấp thụ nhiệt. Người lao động ngoài trời cần được bảo vệ tốt hơn bằng những quy định về thời gian làm việc trong điều kiện nắng nóng cực đoan, các điểm nghỉ chân, nước uống và hỗ trợ y tế cần thiết.
Về phía mỗi cá nhân, sử dụng năng lượng tiết kiệm hơn, hạn chế lãng phí điện, trồng thêm cây xanh hay lựa chọn những phương tiện ít phát thải hơn có thể là những việc nhỏ nhưng không vô nghĩa. Mỗi hành động riêng lẻ có thể không tạo ra thay đổi lớn, nhưng hàng triệu hành động nhỏ cộng lại sẽ tạo nên khác biệt.
Những vấn đề nêu trên có lẽ là hình ảnh thu nhỏ của nhiều vấn đề môi trường hiện nay. Chúng ta thường tìm cách làm mát phần không gian của riêng mình mà quên mất cái giá mà cộng đồng phải trả.
Nếu một ngày nào đó những đợt nắng 40 độ C trở thành điều "bình thường mới", câu hỏi sẽ là làm thế nào để thành phố và cả Trái Đất này vẫn còn là nơi đáng sống cho tất cả mọi người e rằng đã quá trễ để trả lời.
