Canh xương ống, canh thuốc bắc vốn là những món ăn “quốc hồn quốc túy” trên bàn cơm của nhiều gia đình, được coi là biểu tượng của sự bồi bổ. Tuy nhiên, bác sĩ chuyên khoa thận Hồng Vĩnh Tường vừa cảnh báo những bát canh đậm đà này có thể là “sát thủ thầm lặng” khiến chức năng thận suy giảm nghiêm trọng.
Suýt mất mạng vì bát canh xương
Bác sĩ Hồng Vĩnh Tường chia sẻ trường hợp một bệnh nhân nam, 65 tuổi, bị rạn xương do ngã. Với mong muốn giúp chồng mau hồi phục, người vợ đã tỉ mỉ ninh xương ống suốt 5-6 tiếng mỗi ngày để ông bồi bổ.
Chẳng ngờ chỉ sau hai tuần, ông xuất hiện tình trạng phù nề nghiêm trọng, mất cảm giác buồn tiểu ban đêm. Khi nhập viện cấp cứu, chỉ số phốt pho, kali và đặc biệt là nồng độ chì trong máu tăng vọt. Độ lọc cầu thận (eGFR) của ông rơi thẳng đứng từ 60 xuống còn 14, tiến sát giai đoạn suy thận cuối và suýt phải chạy thận nhân tạo. Theo bác sĩ Hồng, “thủ phạm” chính là bát canh xương hầm kỹ chứa đầy photpho và kim loại nặng – những “quả mìn” đối với hệ bài tiết.
Khi thực phẩm được ninh nấu quá lâu, các tế bào bị phá vỡ khiến kali, photpho và các sản phẩm phân hủy protein (purin) giải phóng ồ ạt vào nước. Với người có chức năng thận suy giảm, việc tích tụ các chất này trong máu sẽ dẫn đến cao huyết áp, tổn thương ống thận và nhiễm độc ure.
Xếp hạng 5 loại canh “hủy diệt” thận
Bác sĩ Hồng Vĩnh Tường đặc biệt liệt kê danh sách các loại canh gây hại cho thận để người dân cảnh giác:
Vị trí thứ 5: Nước dùng mì Ramen Nhật Bản
Một bát nước dùng mì Ramen có thể chứa tới 3.500-5.000 mg natri. Lượng natri khổng lồ nạp vào máu gây tăng huyết áp cục bộ, về lâu dài dẫn đến xơ cứng động mạch cầu thận.
Vị trí thứ 4: Canh chua cay và các loại súp quánh (canh sệt)
Bột năng dùng để tạo độ sánh thuộc nhóm thực phẩm có chỉ số đường huyết (GI) cao, khiến đường huyết tăng vọt.
Ngoài ra, các nguyên liệu như đậu phụ, măng trong nước súp đậm đặc chứa hàm lượng oxalat rất cao, dễ hình thành sỏi canxi oxalat, gây tổn thương thận không thể đảo ngược.
Vị trí thứ 3: Nước lẩu (cuối bữa)
Khi các nguyên liệu sôi trong nồi quá 30 phút, nước lẩu sẽ trở thành một “bảng tuần hoàn hóa học”. Nếu thực khách còn có thói quen cho thêm cơm vào nước lẩu dư thừa để nấu cháo, chẳng khác nào đang tống toàn bộ độc tố vào thận.
Đặc biệt, bác sĩ gia đình Lý Tư Hiền cũng lưu ý, so với “photpho hữu cơ” trong thực phẩm tự nhiên (tỷ lệ hấp thụ 50-70%), thì “photpho vô cơ” trong thực phẩm chế biến sẵn (như đồ viên, xúc xích) có tỷ lệ hấp thụ lên tới 100%. Đây là lý do khiến thận bị quá tải photpho nhanh chóng.
Vị trí thứ 2: Canh xương ống hầm thời gian dài
Hơn 90% lượng chì ở động vật có vú tích tụ trong xương. Hầm càng lâu, chì giải phóng vào nước càng nhiều. Chì có độc tính cực cao, tấn công trực tiếp vào ống thận.
Chuyên gia dinh dưỡng Lâm Thế Hàng bổ sung thêm rằng một bát canh xương chỉ có khoảng 3,84 mg canxi (bằng 1,6% so với sữa), nên quan niệm “uống canh xương bổ canxi” hoàn toàn là sai lầm.
Vị trí thứ 1: Canh thuốc bắc không rõ nguồn gốc
Các loại thảo dược chứa nồng độ kali cực cao. Bệnh viện Tổng hợp Cựu chiến binh Đài Bắc cảnh báo tăng kali máu có thể gây yếu cơ, tê bì tay chân và nghiêm trọng nhất là khiến tim ngừng đập đột ngột.
“Cẩm nang” uống canh bảo vệ thận
Để bảo vệ “bộ lọc” của cơ thể, người tiêu dùng cần nằm lòng các nguyên tắc:
Chọn canh trong, tránh canh đặc: Ưu tiên canh rau củ thanh đạm. Nên chần sơ rau qua nước sôi trước khi nấu để loại bỏ bớt kali.
Rút ngắn thời gian nấu: Chỉ nên nấu từ 30-40 phút để hạn chế giải phóng photpho và kim loại nặng.
Ăn “cái”, hạn chế uống nước: Dinh dưỡng nằm ở phần xác thực phẩm, nước canh chỉ nên nhấp môi vài ngụm làm phép.
Bổ sung canxi đúng cách: Ưu tiên sữa, đậu phụ hoặc cá cơm thay vì canh xương.
Bác sĩ Hồng Vĩnh Tường nhấn mạnh: “Tổn thương thận giai đoạn đầu thường không có triệu chứng. Đừng để bát canh nóng hổi đầy ắp tình yêu thương trở thành gánh nặng cuối cùng cho lá gan và kẽ thận của người thân”.
Chồng cô nằm bên cạnh, tay cầm điện thoại, cũng mải mê lướt những video ngắn. Ban đầu chỉ là vài phút tự thưởng để giải trí sau một ngày kiệt sức, xem một tiểu phẩm hài, một mẹo dọn dẹp, vài clip nuôi dạy con. Nhưng thuật toán thông minh liên tục "mớm" những nội dung mới đánh trúng tâm lý, khiến hai vợ chồng cứ thế vuốt hết video này đến video khác.
Căn phòng lặng phắt, không tiếng đối thoại, chỉ có ánh sáng xanh hắt lên hai gương mặt. Khi Nguyệt giật mình nhìn đồng hồ đã là 12h đêm. Cô đặt điện thoại xuống, thiếp đi trong trạng thái mệt mỏi, một lúc sau chồng cô cũng ngủ gục khi máy vẫn chạy.
Câu chuyện được Thạc sĩ Nguyễn Thị Hương Lan, Trưởng phòng Tâm lý, Viện đào tạo BHIU, kể lại sau khi trị liệu tâm lý cho Nguyệt. Người phụ nữ tâm sự với chuyên gia trước đây, mỗi tối sau khi con ngủ, hai vợ chồng thường pha một cốc nước ấm, ngồi cạnh nhau ở chiếc bàn nhỏ ngoài phòng khách để thủ thỉ về một ngày đã qua.
Giờ đây, những kết nối ấy thưa thớt dần. Nhiều hôm, Nguyệt chủ động xích lại gần chồng, nhưng anh chỉ ôm vợ bằng một tay, tay còn lại vẫn không rời màn hình. Cuộc trò chuyện giữa họ co cụm lại, chỉ còn là những câu trao đổi ngắn ngủi mang tính "thủ tục" về lịch đưa đón con hay tiền điện nước. Nguyệt rơi vào trạng thái tủi thân, dễ cáu gắt và bắt đầu trách móc chồng. Sự cô đơn âm thầm gặm nhấm khiến cô thu mình lại, nhu cầu sinh lý cũng suy giảm, buộc cô phải tìm đến chuyên gia tâm lý.
Câu chuyện của Nguyệt không phải cá biệt. Khảo sát của We Are Social đầu năm 2024 cho thấy người dùng Việt Nam dành trung bình tới gần 6 tiếng 20 phút mỗi ngày để truy cập Internet, trong đó phần lớn thời gian nướng vào các nền tảng video ngắn như TikTok, Facebook Reels và YouTube Shorts...
Tại các đô thị lớn, nơi áp lực "cơm áo gạo tiền", gánh nặng chăm sóc con cái và áp lực công sở vắt kiệt sức lực của những người trẻ ở độ tuổi 30, chiếc điện thoại vô tình trở thành "ốc đảo" ẩn dật riêng tư rẻ nhất và dễ tiếp cận nhất.
Chị Hương, 38 tuổi, ở TP HCM chia sẻ: "Sau một ngày chịu áp lực ở công ty, về nhà lại lao vào bếp núc, dọn dẹp, tôi thực sự không còn năng lượng để trò chuyện sâu hay lắng nghe tâm sự của chồng. Vuốt vài clip nấu ăn hay du lịch ngắn giúp tôi quên đi thực tại nhanh nhất". Những cái ôm thưa dần, những câu chuyện thủ thỉ trước khi ngủ biến mất. Đến lúc cả hai đặt máy xuống thì cơ thể đã rã rời, chỉ muốn quay lưng đi ngủ, Hương kể.
Dưới góc độ tâm lý học, chuyên gia Hương Lan nói video ngắn không phải là nguyên nhân trực tiếp và duy nhất phá vỡ một cuộc hôn nhân. Bản chất của vấn đề thường bắt nguồn từ những áp lực đời sống hoặc những rạn nứt ngầm chưa được giải quyết khiến hai bên né tránh đối thoại. Lúc này, video ngắn xuất hiện như một "liều thuốc tê" tinh thần tức thời.
"Nó mang lại sự thư giãn nhanh nhờ kích thích dopamine (hormone hưng phấn) liên tục, giúp não tạm thời quên đi áp lực nhưng hoàn toàn không giúp phục hồi tinh thần. Nhiều người lướt điện thoại 2 tiếng để 'xả stress', nhưng khi tắt máy, họ chỉ cảm thấy mệt mỏi và trống rỗng hơn", bà Lan phân tích.
Khi một người có nhu cầu chia sẻ nhưng người kia vẫn mải miết vuốt màn hình, cảm giác bị bỏ rơi, không được tôn trọng sẽ tích tụ lại thành một dạng stress âm thầm nhưng tàn phá hôn nhân khủng khiếp.
Không chỉ dừng lại ở khoảng cách cảm xúc, thói quen lạm dụng video ngắn trước khi đi ngủ còn để lại những hệ lụy sinh lý rõ rệt, trực tiếp đe dọa hạnh phúc phòng the.
Bác sĩ Hà Ngọc Mạnh, Giám đốc Bệnh viện Nam học và Hiếm muộn Việt - Bỉ, phân tích dưới góc độ y khoa: "Sự kích thích liên tục của các video ngắn khiến người xem luôn rơi vào trạng thái 'chờ đợi clip tiếp theo', trì hoãn giờ đi ngủ. Tình trạng thiếu ngủ, lệch nhịp sinh học kéo dài là tác nhân trực tiếp làm suy giảm nồng độ testosterone ở nam giới và gây rối loạn nội tiết tố ở nữ giới".
Sự sụt giảm hormone này, cộng hưởng với trạng thái mệt mỏi thể chất sau một ngày làm việc, làm suy giảm nghiêm trọng ham muốn tình dục của cả hai giới. Ngay cả khi gần gũi, bộ não đã quen với nhịp kích thích cực nhanh và ngắn của môi trường số cũng khó lòng duy trì sự tập trung, kiên nhẫn để đạt được sự hòa hợp cảm xúc với bạn đời. Việc "yêu" dần trở thành nghĩa vụ trả bài tẻ nhạt hơn là sự thăng hoa của tình yêu.
Để cứu vãn những cuộc hôn nhân đang "nguội lạnh" vì màn hình xanh, các chuyên gia cho rằng các cặp vợ chồng không nhất thiết phải thực hiện những thay đổi quá to tát hay lãng mạn kiểu phim ảnh như "ngồi ban công uống trà" hay "đi du lịch hâm nóng".
Thay vào đó, giải pháp cần đi từ những cam kết thực tế, phù hợp với bối cảnh của từng gia đình như cài đặt "giới hạn thời gian" (App Limits) trên điện thoại và để bạn đời giữ mật khẩu là một cách dùng công nghệ để kiểm soát chính công nghệ.
Để điện thoại ngoài phòng ngủ trước 22h không đòi hỏi ban công hay bộ trà đắt tiền, chỉ cần một ổ cắm sạc ở phòng khách. Với các cặp đôi đã quen im lặng, bà Lan gợi ý bắt đầu bằng một câu hỏi mỗi tối trước khi ngủ, không phải về con cái hay tiền bạc, mà về nhau. "Hôm nay có điều gì khiến anh vui không?" đôi khi là đủ để mở lại một cánh cửa đã khép.
Trước khi đi ngủ, thay vì mỗi người một góc giường, hãy dành ra ít nhất 15 phút để nằm cạnh nhau, massage nhẹ nhàng cho nhau hoặc đơn giản là nắm tay kể về một niềm vui hay một sự bực dọc trong ngày.
Nguyệt bắt đầu thay đổi sau nhiều tháng gặp chuyên gia tâm lý. Bước đầu tiên không phải là bỏ điện thoại. Đó là lần đầu tiên cô nói thẳng với chồng rằng cô cảm thấy cô đơn dù nằm ngay cạnh anh. "Anh ấy không biết", cô kể lại. "Anh ấy cứ nghĩ tôi muốn yên tĩnh sau một ngày mệt mỏi". Đêm hôm đó, lần đầu tiên sau nhiều tháng, hai người nói chuyện cho đến 1h sáng mà không cầm đến điện thoại.
Bộ Tư pháp đang thẩm định hồ sơ dự thảo nghị định thay thế Nghị định 115/2018 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021. Dự thảo do Bộ Y tế xây dựng.
Cơ quan soạn thảo cho rằng lĩnh vực an toàn thực phẩm tác động trực tiếp đến sức khỏe người dân, đang được xã hội đặc biệt quan tâm, trong khi các hành vi vi phạm có xu hướng gia tăng cả về tính chất lẫn mức độ, ngày càng tinh vi, phức tạp.
Tuy nhiên chế tài xử phạt hiện hành được đánh giá còn thấp, chưa đủ sức răn đe.
Tại dự thảo, cơ quan soạn thảo đề xuất tăng mức phạt từ 1,5 - 2 lần với nhiều nhóm hành vi.
Như vi phạm điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm, tự công bố, đăng ký bản công bố, kiểm nghiệm, quảng cáo, ghi nhãn, kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc, sử dụng phụ gia sai quy định, sản xuất, kinh doanh thực phẩm hết hạn sử dụng.
Mức phạt tối đa trong lĩnh vực này được giữ ở 100 triệu đồng với cá nhân và 200 triệu đồng với tổ chức.
Trường hợp áp dụng mức phạt cao nhất nhưng vẫn thấp hơn 7 lần giá trị thực phẩm vi phạm, mức xử phạt có thể nâng lên tối đa 7 lần giá trị hàng hóa vi phạm.
Tại dự thảo các vi phạm về điều kiện chung bảo đảm an toàn thực phẩm trong quá trình sản xuất, kinh doanh, bảo quản thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến, cũng như với dụng cụ, vật liệu bao gói, chứa đựng tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm sẽ bị xử phạt.
Trong đó với cơ sở kinh doanh ăn uống, cửa hàng bán thực phẩm chín, mức phạt 2 - 4 triệu đồng áp dụng cho các hành vi như sử dụng dụng cụ không bảo đảm vệ sinh, để côn trùng xâm nhập khu chế biến.
Cùng với đó là sử dụng người trực tiếp chế biến thức ăn mà không đội mũ, đeo khẩu trang, không cắt ngắn móng tay, không sử dụng găng tay khi tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm chín, thức ăn ngay.
Hành vi đeo đồng hồ, vòng, lắc, ăn uống, hút thuốc, khạc nhổ trong khu vực sản xuất thực phẩm, phụ gia thực phẩm, chất hỗ trợ chế biến thực phẩm, dụng cụ, vật liệu bao gói, chứa đựng tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm cũng bị đề xuất phạt ở mức này.
Mức phạt 6 - 10 triệu đồng được đề xuất với các hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quy định của pháp luật về chế độ kiểm thực 3 bước.
Không thực hiện hoặc thực hiện không đúng quy định của pháp luật về lưu mẫu thức ăn. Thiết bị, phương tiện vận chuyển, bảo quản suất ăn sẵn, thực phẩm dùng ngay không bảo đảm vệ sinh; gây ô nhiễm đối với thực phẩm.
Cống rãnh thoát nước thải khu vực cửa hàng, nhà bếp bị ứ đọng. Không có nhà vệ sinh, nơi rửa tay. Không có dụng cụ thu gom, chứa đựng rác thải, chất thải bảo đảm vệ sinh.
Với trường hợp sử dụng nước không đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật hoặc không bảo đảm vệ sinh theo quy định của pháp luật tương ứng để chế biến thức ăn bị đề xuất phạt 15 - 20 triệu đồng.
Dự thảo đề xuất phạt 20 - 30 triệu đồng với hành vi sử dụng người trực tiếp chế biến thức ăn mà đang bị mắc bệnh tả, lỵ, thương hàn, viêm gan A, E, viêm da nhiễm trùng, lao phổi, tiêu chảy cấp.
Với kinh doanh thức ăn đường phố, dự thảo đề xuất phạt 1 - 2 triệu đồng với hành vi không có bàn, tủ, giá, kệ, thiết bị, dụng cụ đáp ứng theo quy định của pháp luật để bày bán thức ăn.
Thức ăn không được che đậy ngăn chặn bụi bẩn, có côn trùng, động vật gây hại xâm nhập. Không sử dụng găng tay khi tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm chín, thức ăn ngay.
Mức phạt nặng hơn 2 - 6 triệu đồng với nhiều hành vi trong đó có sử dụng dụng cụ chế biến, ăn uống, vật liệu bao gói, chứa đựng tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm không bảo đảm an toàn thực phẩm theo quy định của pháp luật.
Sử dụng phụ gia thực phẩm được sang chia, san chiết không phù hợp quy định của pháp luật để chế biến thức ăn. Sử dụng nước không bảo đảm vệ sinh để chế biến thức ăn, để vệ sinh trang thiết bị, dụng cụ phục vụ chế biến, ăn uống.
Đài Loan hiện có tới khoảng 2 triệu người đang phải chung sống với bệnh thận mạn tính, trong đó thói quen ăn uống hàng ngày có ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe của cơ quan này. Theo bác sĩ Hung Yung-hsiang, chuyên gia thận học với hơn 20 năm kinh nghiệm, nhiều món ăn sáng phổ biến tại Đài Loan như cháo, cơm trắng, mì sợi trắng và bánh mì gối đều tiềm ẩn nguy cơ gây hại cho những người có chức năng thận suy giảm. Trong đó, cháo là món ăn nguy hiểm nhất khi việc tiêu thụ trong thời gian dài sẽ đẩy nhanh tốc độ suy thoái của thận.
Xuất hiện trong chương trình truyền hình "The Big Bang: The Little Universe", bác sĩ Hung cho biết về bản chất, cháo chỉ đơn thuần là nước đường. Nhiều người có thói quen ăn cháo kèm với ruốc, vô tình tạo nên sự kết hợp giữa lượng carbohydrate cao và thực phẩm siêu chế biến, gây áp lực cực lớn lên thận. Để minh họa cho hậu quả của chế độ ăn sai lầm này, ông đưa ra một ví dụ. Nếu một người có thận yếu ăn sáng sai cách suốt 20 năm (từ tuổi 20 đến năm 40 tuổi), tốc độ suy giảm chức năng thận của họ sẽ nhanh gấp đôi người bình thường. Nói cách khác, đến năm 40 tuổi, chức năng thận của người đó đã bị tàn phá và già cỗi như một ông lão 80 tuổi.
Bác sĩ Hung kể từng điều trị cho một kỹ sư 62 tuổi có chỉ số GFR (mức lọc cầu thận) tại thời điểm thăm khám chỉ đạt 28 điểm, dấu hiệu cho thấy bệnh nhân đã rơi vào suy thận mạn tính giai đoạn 4 và đối mặt với nguy cơ cao phải chạy thận nhân tạo. Qua khai thác bệnh sử, bác sĩ phát hiện bệnh nhân này liên tục ăn bánh mì gối phết bơ đậu phộng kèm sữa giàu protein vào bữa sáng. Đây có thể được coi là một sự kết hợp lành mạnh với người bình thường nhưng với bệnh nhân lọc cầu thận kém, công thức giàu carbohydrate, phốt pho và protein này lại làm tăng đáng kể gánh nặng cho thận. Sau khi điều chỉnh thực đơn bữa sáng chỉ trong vòng 3 tháng, chỉ số GFR của bệnh nhân đã được cải thiện lên mức 48 điểm, giúp ông tạm thời thoát khỏi mối đe dọa phải chạy thận.
Trong bài đăng trên trang cá nhân, bác sĩ Hung chia sẻ thực đơn ăn sáng bảo vệ thận, với hai nguyên tắc cốt lõi. Thứ nhất, người bệnh cần kiêng tuyệt đối các loại tinh bột tinh chế như cháo, cơm trắng, mì sợi hay bánh mì gối, thay vào đó nên lựa chọn những thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao hơn. Thứ hai, bệnh nhân thận phải đặc biệt ưu tiên bổ sung chất xơ. Nguyên nhân là do khi chức năng thận suy giảm, các độc tố urê tích tụ sẽ làm đảo lộn hệ vi sinh vật và phá hủy hàng rào bảo vệ đường ruột. Lúc này, việc nạp đủ chất xơ sẽ giúp liên kết và thu gom các chất thải chuyển hóa để đào thải ra ngoài, từ đó duy trì một hệ tiêu hóa khỏe mạnh.
Tuy nhiên, người mắc bệnh thận cần đặc biệt lưu ý đến hàm lượng kali nạp vào cơ thể khi tiêu thụ chất xơ. Chuyên gia khuyến nghị người bệnh nên ăn ít nhất 3 phần chất xơ vào bữa sáng, ưu tiên các loại rau củ quả lành tính như mướp, bí đao hoặc các loại rau lá xanh luộc. Bí quyết cốt lõi nằm ở cách chế biến: luộc rau trong nước sôi từ 3 đến 5 phút rồi chắt bỏ phần nước sẽ giúp loại bỏ hơn 50% lượng ion kali bám trong rau. Mẹo nhỏ này cho phép bệnh nhân thận thoải mái nạp đủ lượng chất xơ cần thiết để bảo vệ đường ruột mà không lo ảnh hưởng xấu đến chức năng lọc của thận.
