Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, mạng lưới đường sắt đô thị (metro) được kế thừa từ Nghị quyết 188/2025 của Quốc hội cùng các quy hoạch đã được phê duyệt. Toàn mạng gồm 18 tuyến với tổng chiều dài 979 km.
Tại triển lãm đang diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội, bản đồ quy hoạch đưa ra 15 tuyến đường sắt được kế thừa từ Nghị quyết 188/2025, bao gồm:
Cùng với đó, một số tuyến được bổ sung và điều chỉnh kéo dài như tuyến số 1: Ngọc Hồi - Yên Viên - Nội Bài; tuyến số 2 sân bay Nội Bài - Trần Hưng Đạo - Thượng Đình - Thường Tín - Tam Hưng - Thượng Phúc - Dân Hòa; tuyến số 10 Đông Anh - Võ Chí Công - Vành đai 3 - Vành đai 2,5 - Times City - Đông Anh; tuyến số 14 cầu Thăng Long - Hồng Hà - Gia Lâm.
Trong mạng lưới metro, tuyến số 1 và 8 được quy hoạch là đường sắt nhanh, tốc độ vượt trội hơn so với các loại hình khác. Đây cũng là hai trong 5 tuyến đã được khởi công xây dựng vào cuối tháng 6.
Trong giai đoạn 2026-2035, thành phố dự kiến nghiên cứu và xây dựng kế hoạch đầu tư khoảng 500 km đường sắt đô thị, nhằm hình thành khung giao thông công cộng khối lượng lớn và thúc đẩy phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị lấy hệ thống giao thông công cộng làm trung tâm).
Giai đoạn 2036-2045, Hà Nội sẽ tiếp tục đầu tư khoảng 479 km còn lại để hoàn thiện toàn bộ mạng lưới và mở rộng các tuyến theo quy hoạch.
Theo định hướng, tiến độ triển khai từng tuyến sẽ được xây dựng trên cơ sở đánh giá nguồn lực, lựa chọn phương thức đầu tư phù hợp. Những tuyến có điều kiện thuận lợi hoặc nhận được đề xuất từ các nhà đầu tư đủ năng lực có thể được triển khai song song nhằm rút ngắn thời gian hoàn thành. Thành phố ứng dụng công nghệ tiên tiến trong thiết kế, thi công và vận hành để đẩy nhanh tiến độ xây dựng.
Metro có hai loại hình chính. Các tuyến đường sắt nhanh đóng vai trò là trục xuyên tâm tốc độ cao, rút ngắn thời gian di chuyển từ các khu vực phát triển mới vào trung tâm. Đường sắt khối lượng lớn, đường sắt nhẹ sẽ gồm các tuyến xuyên tâm kết hợp hai tuyến vành đai, tạo thành mạng lưới bao phủ toàn đô thị.
Theo quy hoạch, hệ thống metro sẽ trở thành khung giao thông chủ đạo của Thủ đô, đồng thời là động lực dẫn dắt phát triển đô thị theo mô hình TOD. Ga Hà Nội được định hướng chuyển đổi thành ga trung tâm của mạng lưới metro, kết hợp phát triển không gian thương mại và văn hóa.
Hiện nay Hà Nội đã có hai tuyến đường sắt đô thị đang khai thác là 2A Cát Linh - Hà Đông và số 3 Nhổn - ga Hà Nội (hoạt động phần trên cao). Ngoài ra một số tuyến đã được khởi công như số 5 Văn Cao - Hòa Lạc; số 1 Ngọc Hồi - sân bay Nội Bài; số 2 Nội Bài - Trần Hưng Đạo; số 8 từ Hòa Lạc - Mai Dịch; số 10 Đông Anh - Võ Chí Công - Times City; số 14 cầu Thăng Long - Hồng Hà - Gia Lâm.
Mạng đường sắt liên kết vùng Thủ đô
Quy hoạch mới còn đặt ra việc xây dựng hệ thống đường sắt Thủ đô theo mô hình tích hợp gồm đường sắt quốc gia, đường sắt vùng/liên vùng và đường sắt đô thị. Mạng lưới được tổ chức theo cấu trúc "vòng - xuyên tâm - đa cấp", kết nối trung tâm Hà Nội với các đô thị vệ tinh và các tỉnh trong Vùng Thủ đô.
Tổng chiều dài toàn bộ hệ thống đường sắt, bao gồm cả đường sắt vùng và liên vùng, dự kiến đạt khoảng 1.200 km.
Quy hoạch phân chia mạng lưới thành nhiều cấp chức năng. Đường sắt tốc độ cao và đường sắt quốc gia đảm nhận vai trò kết nối Hà Nội với các vùng trong nước và quốc tế. Đường sắt vùng và liên vùng sẽ mở rộng kết nối tới các cực tăng trưởng như Bắc Ninh, Hưng Yên, Phú Thọ, Ninh Bình, Thái Nguyên... thông qua các tuyến hướng tâm và vành đai.
Hà Nội cũng dự kiến xây dựng tổ hợp công nghiệp đường sắt quy mô khoảng 250 ha tại khu vực xã Chuyên Mỹ và xã Ứng Hòa, phía nam thành phố. Tổ hợp này sẽ phục vụ sản xuất, lắp ráp, bảo trì đầu máy, toa xe, nghiên cứu chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và nội địa hóa thiết bị, phụ tùng cho ngành đường sắt.
TOD là trụ cột phát triển đô thị theo các tuyến metro
Tại triển lãm Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, hệ thống TOD được giới thiệu với quy mô khác nhau. Hệ thống này sẽ hình thành các trung tâm đô thị mật độ cao quanh các ga metro và đầu mối giao thông lớn, góp phần tái cấu trúc không gian đô thị, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và khuyến khích người dân sử dụng giao thông công cộng.
Theo định hướng, Hà Nội sẽ phát triển khoảng 5-10 trung tâm TOD cấp quốc gia hoặc vùng gắn với các đầu mối giao thông lớn; 20-30 trung tâm TOD cấp thành phố tại các khu vực phát triển trọng điểm; cùng khoảng 120-150 điểm TOD cấp khu vực dọc theo mạng lưới metro.
Các trung tâm TOD cấp quốc gia và cấp thành phố được kỳ vọng trở thành những hạt nhân phát triển mới, tạo sức lan tỏa theo các trục đường sắt và hành lang kinh tế - kỹ thuật của Vùng Thủ đô.
Với trí cụ thể của từng tuyến metro, các đoạn đi ngầm, đi trên cao, vị trí nhà ga cũng như quy mô từng khu TOD sẽ tiếp tục được nghiên cứu trong các quy hoạch chuyên ngành giao thông, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết và khi triển khai từng dự án cụ thể.
Theo KTS Trần Huy Ánh, Hội Kiến trúc sư Hà Nội, để có thể hoàn thành hàng trăm km đường sắt đô thị trong 5 năm tới, Hà Nội cần tập trung nghiên cứu đầu tư các tuyến hội đủ điều kiện như khả dụng, kết nối, lưu lượng. Những điều kiện này cho biết lợi ích hấp dẫn cụ thể của từng dự án, thu hút các nguồn tài chính, thuyết phục các bên liên quan cùng hợp tác thực hiện.
Ông đề nghị khẩn trương xây dựng tuyến số 1 Nội Bài - Yên Viên - Ngọc Hồi, do hội đủ các điều kiện trên. Qua lịch sử khai thác, nhiều đoạn trong tuyến đã là tuyến đường sắt quốc gia liên tỉnh, liên vận quốc tế và mang vai trò là tuyến đường sắt kết nối trong/ngoài, còn gọi là đường sắt ngoại ô.
Mạng lưới đường sắt không chỉ nối kết nội thành với các vùng phụ cận, mà còn mở ra cơ hội tích hợp đa phương tiện, đa công nghệ, giúp các loại hình đường sắt phát triển linh hoạt và thích ứng qua từng giai đoạn.
Tin Gốc: Vnexpress
