Nội dung thỏa thuận 14 điểm để lại nhiều chi tiết chưa được Washington và Tehran thống nhất, bao gồm cả chủ đề nhạy cảm là chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, thỏa thuận này hứa hẹn mang lại cho Iran nhiều khoản tài chính, thông qua việc dỡ bỏ các lệnh cấm vận để Tehran có thể bán dầu và tiếp cận các tài sản bị đóng băng.
CNN đã đăng lại nội dung 14 điểm thỏa thuận. Truyền thông Mỹ lưu ý đây là nội dung được quan chức Nhà Trắng tiết lộ cho phóng viên, do đó chưa rõ liệu nó có trùng khớp với bản ghi nhớ sau cùng được hai bên ký kết hay không.
1. Mỹ và Iran cùng các đồng minh của mỗi bên trong cuộc chiến hiện tại ký Bản ghi nhớ (MOU) này nhằm tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon. Cam kết từ nay trở đi sẽ không phát động bất kỳ cuộc chiến hay chiến dịch quân sự nào chống lại nhau, kiềm chế đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại nhau, đồng thời đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon. Thỏa thuận cuối cùng sẽ xác nhận việc chấm dứt vĩnh viễn cuộc chiến trên mọi mặt trận, bao gồm cả ở Lebanon và các quy định khác của điều khoản này.
2. Mỹ và Iran cam kết tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.
3. Mỹ và Iran cam kết đàm phán và đạt được thỏa thuận cuối cùng trong thời gian tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu hai bên cùng đồng ý.
4. Ngay sau khi ký kết MOU, Mỹ sẽ bắt đầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân cùng mọi sự cản trở hay gây rối nào đối với Iran, và sẽ chấm dứt hoàn toàn lệnh phong tỏa hải quân trong vòng 30 ngày. Trong giai đoạn này, lran sẽ khôi phục lưu lượng tàu thuyền qua bằng với thời điểm trước xung đột. Mỹ cũng cam kết rút lực lượng của mình khỏi các khu vực gần Iran trong vòng 30 ngày sau khi đạt được thỏa thuận cuối cùng.
5. Ngay khi ký kết MOU, Iran sẽ nỗ lực hết sức đưa ra các sắp xếp nhằm đảm bảo tàu thuyền thương mại được qua lại an toàn, không thu phí trong 60 ngày, từ vịnh Ba Tư đến biển Oman và ngược lại.
6. Quá trình lưu thông của tàu thuyền thương mại sẽ bắt đầu ngay lập tức; và xét đến nhu cầu dọn dẹp các chướng ngại vật về kỹ thuật và quân sự, hoạt động rà phá bom mìn do Iran thực hiện sẽ được tiến hành trong vòng 30 ngày. Iran sẽ tiến hành đối thoại với Oman nhằm xác định việc quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải trong tương lai tại eo biển Hormuz thông qua thảo luận với các quốc gia ven vịnh Ba Tư khác, phù hợp với luật pháp quốc tế hiện hành và quyền chủ quyền của các quốc gia ven biển tại eo biển Hormuz.
7. Mỹ cam kết cùng các đối tác khu vực xây dựng một kế hoạch có tính quyết định, được hai bên nhất trí với khoản ngân sách ít nhất 300 tỉ USD để tái thiết và phát triển kinh tế cho Iran. Cơ chế thực hiện kế hoạch này sẽ được chốt lại như một phần của thỏa thuận cuối cùng trong vòng 60 ngày. Mọi giấy phép, quyền miễn trừ và sự cho phép cần thiết cho các giao dịch tài chính liên quan sẽ được Mỹ cấp phát.
Mỹ cam kết chấm dứt mọi hình thức cấm vận nhằm vào Iran, bao gồm các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, nghị quyết của Hội đồng Thống đốc IAEA (Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế) và tất cả các lệnh cấm vận đơn phương của Mỹ, cả sơ cấp và thứ cấp, theo một lịch trình được thống nhất như một phần của thỏa thuận cuối cùng. Iran và Mỹ thừa nhận tầm quan trọng then chốt của vấn đề chấm dứt cấm vận nêu trên, và bày tỏ ý định giải quyết ngay các vấn đề này trong quá trình đàm phán nhằm đạt được sự đồng thuận chung.
8. Iran tái khẳng định sẽ không mua sắm hay phát triển vũ khí hạt nhân. Mỹ và Iran đã đồng ý giải quyết vấn đề định đoạt kho dự trữ vật liệu làm giàu theo một cơ chế sẽ được hai bên thống nhất, phù hợp với lịch trình nêu ở điều 7, với phương pháp tối thiểu là hạ cấp tại các cơ sở hạt nhân dưới sự giám sát của IAEA.
Hai bên cũng nhất trí thảo luận về vấn đề làm giàu uranium và các vấn đề khác được hai bên thống nhất liên quan đến nhu cầu hạt nhân của Iran, dựa trên một khuôn khổ thỏa đáng sẽ được nhất trí trong thỏa thuận cuối cùng. Thỏa thuận cuối cùng sẽ xác nhận các quy định của điều khoản này. Mỹ và Iran thừa nhận tầm quan trọng then chốt của các vấn đề hạt nhân nêu trên. Hai bên bày tỏ ý định giải quyết ngay các vấn đề này trong quá trình đàm phán nhằm đạt được sự đồng thuận chung.
9. Trong khi chờ thỏa thuận cuối cùng, Mỹ và Iran đồng ý duy trì nguyên trạng. Iran sẽ duy trì nguyên trạng hiện tại của chương trình hạt nhân, và Mỹ sẽ không áp đặt bất kỳ lệnh trừng phạt mới nào cũng như không triển khai thêm lực lượng ở khu vực.
10. Mỹ cam kết ngay sau khi ký MOU và cho đến khi chấm dứt các lệnh cấm vận, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp các quyền miễn trừ đối với hoạt động xuất khẩu dầu thô, sản phẩm dầu mỏ và các dẫn xuất của Iran, cùng tất cả các dịch vụ liên quan, bao gồm giao dịch ngân hàng, bảo hiểm, vận tải.
11. Mỹ cam kết cho phép sử dụng hoàn toàn các quỹ và tài sản bị đóng băng hoặc hạn chế của Iran ngay sau khi MOU được thực thi. Mỹ và Iran sẽ cùng thống nhất về các thủ tục liên quan đến việc giải phóng các quỹ này trong quá trình đàm phán. Các khoản tiền này, dù được giữ lại trong tài khoản ban đầu hay được chuyển đi, sẽ hoàn toàn có thể được sử dụng để thanh toán cho bất kỳ người thụ hưởng cuối cùng nào do Ngân hàng Trung ương Iran chỉ định. Mỹ cam kết cấp mọi giấy phép và ủy quyền cần thiết cho mục đích này.
12. Mỹ và Iran đồng ý thiết lập một cơ chế điều hành để giám sát việc thực hiện thành công MOU cũng như việc tuân thủ thỏa thuận cuối cùng trong tương lai.
13. Sau khi ký kết MOU, và với điều kiện bắt đầu thực hiện các điều khoản 1, 4, 5, 10 và 11 của Bản ghi nhớ, cùng việc tiếp tục thực thi các biện pháp đó, Mỹ và Iran sẽ bắt đầu đàm phán về thỏa thuận cuối cùng, dành riêng cho các điều khoản còn lại.
14. Thỏa thuận cuối cùng sẽ được xác nhận bằng một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc
"Eo biển Hormuz đã mở hoàn toàn cho tất cả các tàu thương mại đi qua trong thời gian còn lại của lệnh ngừng bắn", Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thông báo trong bài đăng trên X hôm nay.
Tổng thống Mỹ Donald Trump lập tức đăng bài trên mạng xã hội Truth Social hoan nghênh động thái của Iran. "Iran vừa thông báo rằng eo biển đã hoàn toàn mở cửa và sẵn sàng cho việc lưu thông tự do. Cảm ơn", ông viết.
Trong bài đăng sau đó, ông Trump cho hay lệnh phong tỏa của Mỹ với các cảng Iran vẫn còn hiệu lực cho đến khi thỏa thuận giữa Mỹ với Iran "hoàn thành 100%".
Bộ Quốc phòng Mỹ hôm nay thông báo lực lượng nước này đã "thực hiện quyền khám xét", chặn và lên tàu M/T Tifani "mà không gặp sự cố".
Lầu Năm Góc cho biết sự việc diễn ra tại khu vực thuộc trách nhiệm của Bộ tư lệnh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (INDOPACOM), song không nêu cụ thể. Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy chiếc Tifani hôm nay chở dầu ở Ấn Độ Dương, tại khu vực nằm giữa Sri Lanka và Indonesia.
Theo Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ, tàu Tifani nằm trong danh sách trừng phạt của nước này vì từng vận chuyển dầu của Iran. Lầu Năm Góc mô tả Tifani là phương tiện "không có quốc tịch", dù hãng thông tấn AP cho biết con tàu mang cờ Botswana.
Video đăng kèm cho thấy lực lượng Mỹ dùng trực thăng để đổ bộ lên phương tiện này.
"Như đã nói rõ, chúng tôi sẽ theo đuổi các nỗ lực thực thi pháp luật hàng hải trên toàn cầu nhằm phá vỡ các mạng lưới bất hợp pháp, cũng như chặn những tàu bị trừng phạt và đang cung cấp hỗ trợ vật chất cho Iran, bất kể chúng hoạt động ở đâu. Vùng biển quốc tế không phải nơi trú ẩn của tàu bị trừng phạt", Lầu Năm Góc cho biết.
Đây là động thái mới nhất của Mỹ nhằm chặn tất cả tàu có liên hệ với Iran hoặc bị tình nghi vận chuyển vật tư có thể giúp Tehran, từ vũ khí, dầu mỏ, kim loại cho đến thiết bị điện tử. Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Dan Caine tuần trước cho biết lệnh phong tỏa do Washington áp đặt sẽ được mở rộng ra ngoài vùng biển thuộc Iran và khu vực do Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) phụ trách.
Theo ông, lực lượng Mỹ tại các khu vực khác sẽ "tích cực truy đuổi bất kỳ tàu nào mang cờ Iran hoặc cố gắng cung cấp hỗ trợ vật chất" cho Tehran. Tướng Caine đặc biệt nhắc đến hoạt động ở Thái Bình Dương, đồng thời giải thích rằng Mỹ sẽ nhắm mục tiêu cả những tàu đã rời khỏi khu vực eo biển Hormuz trước khi lệnh phong tỏa có hiệu lực.
Quân đội Mỹ cũng công bố danh sách chi tiết các hàng hóa được coi là hàng lậu, tuyên bố sẽ lên tàu, khám xét và tịch thu chúng "bất kể ở địa điểm nào". Trong thông báo được đưa ra hôm 16/4, lực lượng này cho biết mọi hàng hóa "được vận chuyển cho kẻ thù hoặc có khả năng sử dụng trong xung đột vũ trang" đều có thể bị tịch thu ở "bất kể địa điểm nào nằm ngoài lãnh thổ trung lập".
CENTCOM hôm 19/4 thông báo lực lượng Mỹ đã bắt tàu hàng Touska mang cờ Iran ở vịnh Oman, với lý do phương tiện này tìm cách vượt qua vòng phong tỏa hàng hải. Iran lên án hành động trên là "bất hợp pháp", "hành vi cướp biển" và chỉ trích Mỹ "vi phạm lệnh ngừng bắn".
Lời đe dọa này, giữa một cuộc chiến chưa có hồi kết, mở ra nhiều kịch bản leo thang khó lường.
Theo Hãng tin Reuters ngày 7-4, quân đội Mỹ đã tiến hành các cuộc không kích vào hàng chục mục tiêu quân sự của Iran trên đảo Kharg trong đêm 6-4 (giờ Mỹ).
Các đòn tấn công tập trung vào khu vực phía Bắc hòn đảo, nhằm vào các boongke, kho lưu trữ, hệ thống phòng không và nhiều cơ sở quân sự khác. Một số mục tiêu được cho là đã từng bị tấn công trước đó. Chiến dịch hoàn toàn được tiến hành từ trên không, không có sự tham gia của lực lượng bộ binh Mỹ, và không gây ảnh hưởng đến cơ sở hạ tầng dầu mỏ.
Đảo Kharg được xem là trung tâm xuất khẩu dầu quan trọng của Iran, đồng thời từng được nhắc đến như một địa điểm tiềm năng cho chiến dịch trên bộ của Mỹ.
Phát biểu tại Budapest (Hungary), Phó tổng thống Mỹ JD Vance khẳng định các cuộc không kích không phản ánh sự thay đổi trong chiến lược của Mỹ. Ông cho biết chính quyền Washington vẫn kỳ vọng nhận được phản hồi từ Iran trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột.
Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh Tổng thống Trump liên tục đưa ra cảnh báo cứng rắn, bao gồm khả năng tấn công hoặc kiểm soát đảo Kharg. Trong một bài đăng trên mạng xã hội ngày 30-3, ông cho biết Mỹ có thể phá hủy "các nhà máy điện, giếng dầu và đảo Kharg".
Mỹ từng tấn công hòn đảo này vào ngày 13-3, tuyên bố 90 mục tiêu trên đảo bị đánh trúng, gồm "hầm chứa tên lửa, kho thủy lôi cùng nhiều địa điểm quân sự khác". Tổng thống Trump khi đó cho biết Mỹ đã tránh tấn công cơ sở hạ tầng dầu mỏ trên đảo.
Washington hiện yêu cầu Tehran từ bỏ chương trình vũ khí hạt nhân và mở lại eo biển Hormuz - tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược. Ông Vance nhấn mạnh Mỹ sẽ chưa nhắm tới các mục tiêu năng lượng và hạ tầng, trừ khi Iran không đưa ra đề xuất phù hợp, cho thấy dư địa đàm phán vẫn đang được duy trì song song với sức ép quân sự.
Trong kịch bản lý tưởng với nhiều nước không can dự, Mỹ sẽ đưa xung đột đến hồi kết trong tối đa 6 - 8 tuần kể từ khi khai hỏa. Chính quyền Trump sẽ định nghĩa việc phá hủy cơ sở hạ tầng công nghiệp - quân sự, làm suy yếu chương trình tên lửa đạn đạo và chương trình hạt nhân của Iran là mục tiêu chung cuộc rồi tuyên bố chiến thắng.
Các vụ ám sát có mục tiêu nhằm vào giới quan chức chính trị và quân sự Tehran cũng có thể được đẩy mạnh - dù cho tới nay các hoạt động này chưa làm gián đoạn được năng lực phòng thủ và đánh trả của Iran.
Kịch bản thứ hai, hiện thực hơn, là liên minh Mỹ - Israel mở rộng phạm vi sang cơ sở hạ tầng kinh tế của Iran: nhà máy điện, cầu đường, mạng lưới giao thông, nhà máy xi măng, thép và khai thác mỏ - đúng như lời đe dọa của ông Trump và ông Hegseth. Mục tiêu chiến lược của các hành động này là tạo áp lực kinh tế diện rộng, kích động bất mãn xã hội để buộc Tehran chấp nhận đầu hàng.
Tuy nhiên phản ứng của Iran trước kịch bản này hoàn toàn có thể dự báo: các cơ sở hạ tầng tương ứng trong khu vực - đặc biệt những nơi có quan hệ đầu tư của Mỹ - sẽ hứng chịu các đòn trả đũa. Tehran vẫn còn hỏa lực hiệu quả với máy bay không người lái và tên lửa, đồng nghĩa với việc họ chưa mất đi vị thế thương lượng.
Và "lá bài tẩy" quan trọng nhất của Iran vẫn còn nguyên đó: eo biển Hormuz. Giới phân tích nhận định chừng nào Iran còn kiểm soát thực tế tuyến đường thủy chiến lược này, Mỹ sẽ không thể tuyên bố chiến thắng một cách thuyết phục.
Dù các kịch bản tiềm tàng có đề cập đến việc đánh chiếm đảo Kharg và các đảo dọc bờ biển Iran, ngay cả khi Mỹ đổ bộ bộ binh và chiếm giữ được các đảo này, điều đó vẫn chưa đủ để khai thông hoàn toàn eo biển. Bất kỳ can thiệp trực tiếp nào vào Hormuz đều có thể kích hoạt một giai đoạn mới mang tính chiến tranh tiêu hao, kéo dài ít nhất vài tháng mà không đảm bảo kết quả quyết định.
Tổng hòa các tính toán đó, cuộc chiến sẽ còn kéo dài. Những bước leo thang mạo hiểm mà ông Trump tuyên bố có nguy cơ đưa tới hệ lụy không chỉ các đối thủ, mà cả đồng minh của Washington, cũng phải gánh chịu cái giá ngày càng đắt - hệ quả trực tiếp của tình trạng mất phương hướng chiến lược ở Nhà Trắng.
