Điều gì đã diễn ra trước khi tên lửa Blue Origin phát nổ
Vài tiếng trước, một tên lửa New Glenn của Blue Origin đã phát nổ tại Căn cứ Lực lượng Vũ trụ Cape Canaveral, thắp sáng bầu trời đêm và khiến nhiều người dân dọc khu vực “Bờ biển Không gian” của bang Florida ngỡ ngàng trước cột lửa khổng lồ.
Blue Origin cho biết vụ nổ xảy ra do một “sự cố bất thường”. Tên lửa này dự kiến được sử dụng cho một vụ phóng vệ tinh sắp tới, hiện chưa ghi nhận thương vong.
“Họ đang nạp nhiên liệu đẩy vào tên lửa và bắt đầu thử nghiệm đốt tĩnh, chứ đây không phải một vụ phóng”, chuyên gia không gian Ken Kremer nói với đài WESH (một đài truyền hình địa phương) trong một cuộc phỏng vấn trực tiếp.
“Tên lửa vẫn đứng yên trên bệ phóng và họ muốn kích hoạt các động cơ trong vài giây để kiểm tra toàn bộ hệ thống, bảo đảm mọi thứ hoạt động ổn định trước khi thực hiện vụ phóng trong vài tuần tới. Đó là kế hoạch ban đầu”, Kremer nói.
Theo trang web của Blue Origin, tầng đầu tiên của phương tiện phóng New Glenn cao khoảng 98m – được đặt theo tên phi hành gia tiên phong của NASA John Glenn, sử dụng 7 động cơ BE-4 do Mỹ sản xuất, hoạt động bằng oxy lỏng và khí tự nhiên hóa lỏng.
Mỗi động cơ BE-4 có lực đẩy xấp xỉ 290 tấn lực. Blue Origin cho biết tầng đầu tiên của tên lửa được thiết kế có thể tái sử dụng tối thiểu 25 lần nhờ hệ thống hạ cánh và thu hồi bằng 6 chân thủy lực.
Tầng thứ hai của New Glenn được trang bị hai động cơ BE-3U có khả năng khởi động lại nhiều lần trong không gian. Blue Origin cũng nhấn mạnh đây là động cơ do Mỹ chế tạo.
Nhiều nguồn tin cho biết vấn đề dường như bắt đầu từ khoang động cơ của tên lửa.
Các động cơ này được thiết kế để hoạt động trong môi trường chân không ngoài không gian, phục vụ những nhiệm vụ như đưa tải trọng trực tiếp vào các quỹ đạo năng lượng cao.
Theo Blue Origin, New Glenn được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể chi phí và lượng chất thải trong các chuyến bay không gian nhờ cơ chế vận hành giống máy bay thương mại cùng việc sử dụng nhiên liệu sạch hơn.
“New Glenn được chế tạo, tích hợp, phóng, tân trang và tái sử dụng trong phạm vi bán kính khoảng 14km quanh nhà máy tên lửa”, Blue Origin cho biết trên website.
Quy trình này bắt đầu tại khu tổ hợp sản xuất hiện đại của Blue Origin ở Exploration Park, nằm ngay bên ngoài Trung tâm Vũ trụ Kennedy.
Tại đây có các cơ sở chế tạo, tích hợp, vận hành phương tiện cũng như trung tâm điều khiển nhiệm vụ New Glenn.
Ngay cả bệ phóng nơi xảy ra vụ nổ cũng được thiết kế riêng ở mức độ cao. Blue Origin cho biết công ty đã chi hơn 1 tỷ USD để cải tạo Launch Complex 36.
Hạ tầng bệ phóng đã bị hư hại nghiêm trọng
Tầng đầu tiên của tên lửa New Glenn, sử dụng khí metan làm nhiên liệu, đã tạo ra một quả cầu lửa khổng lồ phía trên bãi phóng LC-36A dọc bờ biển Florida.
Đây có thể là vụ nổ tên lửa kịch tính và mạnh mẽ nhất kể từ khi tên lửa N1 của Liên Xô (cũ) bị phá hủy trong một lần phóng thử nghiệm năm 1969.
Một nguồn tin của Ars Technica, cho biết hạ tầng phóng tại LC-36A đã bị hư hại nghiêm trọng.
Một trong các tháp chống sét có thể không thể phục hồi, đồng thời hệ thống vận chuyển – dựng đứng tên lửa (transporter – erector) cũng có thể đã hư hại vượt quá khả năng sửa chữa.
Công ty gần đây đã bắt đầu xây dựng một bệ phóng New Glenn thứ hai ở khu vực lân cận, LC-36B. Tuy nhiên, công trình tại đây vẫn đang ở giai đoạn đầu.
Dù vậy, có khả năng việc hoàn thiện bệ phóng mới này sẽ nhanh hơn so với việc tái xây dựng LC-36A.
Nhiều khả năng tên lửa New Glenn sẽ không thể phóng trở lại trong năm 2026, và thậm chí một chuyến bay trong nửa đầu năm 2027 cũng được đánh giá là “bất khả thi” nếu xét đến tình trạng hạ tầng hiện tại của bệ phóng.
Blue Origin đang triển khai nhiều hoạt động phát triển đối với phiên bản tên lửa lớn hơn, được kỳ vọng sẽ trở thành phương tiện chủ lực của đội bay, thay thế cho loại đã phát nổ vào tối thứ năm (giờ địa phương) tại Florida.
Có khả năng công ty sẽ tập trung toàn bộ nguồn lực vào việc hoàn thiện mẫu tên lửa lớn hơn này sau sự cố.
Jeff Bezos, người gây dựng khối tài sản từ Amazon, đã phần lớn tự tài trợ cho Blue Origin kể từ khi công ty được thành lập cách đây một phần tư thế kỷ.
Ông đã đầu tư hàng chục tỷ USD vào doanh nghiệp này. May mắn cho Blue Origin, ông có đủ tiềm lực tài chính để duy trì công ty vượt qua thất bại và thúc đẩy nhanh quá trình phục hồi.
NASA cũng sẽ đặc biệt quan tâm đến việc Blue Origin sớm khôi phục hoạt động trong thời gian ngắn nhất có thể.
Một điểm tích cực nhỏ là tên lửa phát nổ vào tối thứ năm không mang theo tải trọng là các vệ tinh Internet Amazon Leo. Các vệ tinh này đã được giữ an toàn trong một cơ sở lắp ráp gần đó, chờ thời điểm phóng.
Đây không phải lần đầu tiên xảy ra một vụ nổ tên lửa tại “Bờ biển Không gian” của Florida.
Cách đây 10 năm, một tên lửa Falcon 9 cũng từng phát nổ ngay trên bệ phóng trong lúc đang nạp nhiên liệu cho một nhiệm vụ sắp diễn ra. Khi đó cũng không có thương vong.
Trước đó vài năm, vào năm 2014, một vụ nổ tên lửa khác xảy ra tại đảo Wallops thuộc bang Virginia.
Tên lửa Antares của Orbital Sciences gặp sự cố chỉ vài giây sau khi cất cánh. Không lâu sau, tên lửa rơi trở lại Trái Đất và phát nổ, làm văng nhiều mảnh vỡ nhưng không gây thương tích.
Bất chấp quả cầu lửa xuất hiện tối thứ Năm, cả SpaceX và United Launch Alliance vẫn dự kiến tiếp tục phóng tên lửa Falcon 9 và Atlas V từ Trạm Lực lượng Không gian Cape Canaveral vào ngày thứ Sáu.
Tên lửa New Glenn của Blue Origin đã phát nổ trong quá trình thử nghiệm đốt tĩnh tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy, bang Florida, chỉ vài giây sau khi bắt đầu vận hành lúc 21h giờ địa phương.
Sự cố xảy ra trong bối cảnh Blue Origin vừa giành hợp đồng quan trọng của NASA để tham gia chương trình xây dựng căn cứ Mặt Trăng trị giá hàng chục tỷ USD, đồng thời cạnh tranh trực tiếp với SpaceX trong các sứ mệnh Artemis tiếp theo.
Theo Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA), mưa sao băng Eta Aquarids đang diễn ra và dự kiến đạt cực điểm vào ngày 6/5, từ sau 2h đến trước khi trời sáng.
Khi đó, điểm bức xạ của trận mưa hướng về dòng mảnh vụn sao chổi đang tiến tới đạt độ cao lớn nhất trên bầu trời đối với người quan sát ở bán cầu Bắc.
Trong điều kiện thời tiết thuận lợi, người quan sát có thể ghi nhận những vệt sao băng nổi bật trên bầu trời, tuy nhiên, do hiện tượng này diễn ra vào nửa cuối tháng Âm lịch, ánh trăng sẽ phần nào làm suy giảm khả năng quan sát, đặc biệt đối với các sao băng có độ sáng yếu.
Cụ thể, Mặt Trăng với khoảng 84% diện tích được chiếu sáng sẽ mọc lên từ chân trời đông nam ngay sau nửa đêm rạng sáng 6/5, khiến bầu trời trở nên sáng hơn. Điều này có thể làm lu mờ các sao băng có độ sáng yếu, khiến tần suất quan sát thực tế tại bán cầu Bắc giảm xuống dưới 10 vệt mỗi giờ.
Cách quan sát mưa sao băng
Để quan sát mưa sao băng Eta Aquarids, trước tiên cần xác định vị trí điểm bức xạ trong chòm sao Bảo Bình (Aquarius).
Tại Việt Nam, vào rạng sáng, chòm sao sẽ dần nhô lên từ chân trời phía Đông và rõ hơn sau khoảng 2-3 giờ. Nếu không quen xác định các chòm sao, bạn có thể đơn giản hướng mắt về phía Đông, quan sát ở độ cao khoảng 30-70 độ trên bầu trời.
Dù có vùng trung tâm là chòm sao Aquarius như nêu trên, thực tế thì các sao băng của Eta Aquarids có thể xuất hiện từ mọi hướng trên bầu trời.
Các sao băng Eta Aquarids được biết đến với những vệt sáng kéo dài sau khi vụt qua bầu trời. Người quan sát nên để mắt đã thích nghi với bóng tối (10-15 phút), vào giai đoạn cực điểm có thể ghi nhận khoảng 20-30 sao băng mỗi giờ trong điều kiện thời tiết lý tưởng và bầu trời ít ô nhiễm ánh sáng.
Cần lưu ý, mưa sao băng không diễn ra dày đặc mà xuất hiện ngắt quãng, đòi hỏi sự kiên nhẫn khi quan sát. Vì vậy, nên chuẩn bị tư thế thoải mái, như sử dụng ghế ngả lưng để theo dõi bầu trời trong thời gian dài.
Người quan sát không cần thiết bị hỗ trợ, việc quan sát bằng mắt thường là cách hiệu quả nhất để theo dõi hiện tượng này. Để tăng khả năng quan sát, người xem nên chọn nơi ít ô nhiễm ánh sáng, tầm nhìn thoáng về phía Đông.
Nếu được xác nhận, phát hiện này cho thấy vũ trụ có thể kết thúc sớm hơn đáng kể so với các dự báo lâu nay.
Trong thời gian dài, các nhà khoa học cho rằng vũ trụ sẽ tồn tại thêm hàng nghìn tỷ năm nữa. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đưa ra một kịch bản với "tuổi thọ" ngắn hơn đáng kể: vũ trụ của chúng ta có thể chỉ còn tồn tại khoảng 33 tỷ năm nữa.
Đây được xem là một khoảng thời gian rất ngắn trên thang đo vũ trụ, trước khi mọi thứ có thể sụp đổ trở lại trong kịch bản "Vụ Co Lớn" (Big Crunch).
Khi đó, quá trình giãn nở sẽ đảo chiều, khiến toàn bộ vật chất và không - thời gian co lại về trạng thái cực kỳ dày đặc, tương tự điều kiện ban đầu của "Vụ Nổ Lớn" (Big Bang).
Dữ liệu mới về năng lượng tối
Hành trình đi tới kết luận trên bắt nguồn từ nỗ lực lập bản đồ vũ trụ, đặc biệt là nghiên cứu về "năng lượng tối" (dark energy) - lực bí ẩn đang khiến vũ trụ giãn nở ngày càng nhanh.
Dữ liệu gần đây từ các dự án như Dark Energy Survey (DES) và Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) đã lập bản đồ hàng trăm triệu thiên hà nhằm nghiên cứu quá trình giãn nở này.
Các quan sát này cho thấy, "phương trình trạng thái" của năng lượng tối - tức mối quan hệ giữa áp suất và mật độ năng lượng, yếu tố chi phối mức độ giãn nở của vũ trụ có thể không phải là một hằng số bất biến. Thay vào đó, ảnh hưởng của nó dường như biến đổi theo thời gian.
Phát hiện này cho thấy bản chất của năng lượng tối có thể khác với các giả định trước đây.
Một trong những cách lý giải được đề xuất là mô hình năng lượng tối axion (aDE), theo đó năng lượng tối không phải là một thành phần đơn lẻ, mà bao gồm cả một trường axion - dạng vật chất tối siêu nhẹ tồn tại khắp vũ trụ cùng với hằng số vũ trụ, vốn đóng vai trò như nền tảng chi phối sự giãn nở của không - thời gian.
Vũ trụ có thể kết thúc sớm hơn dự đoán
Các nhà khoa học đã áp dụng mô hình kết hợp này để phân tích dữ liệu thu thập từ dự án DES.
Kết quả cho thấy mô hình này có thể giải thích các dữ liệu quan sát, đồng thời gợi mở một hệ quả đáng chú ý: trong tương lai xa, sự tương tác giữa trường axion và hằng số vũ trụ có thể làm chậm rồi đảo chiều quá trình giãn nở, khiến vũ trụ dần co lại và tiến tới kịch bản "Vụ Co Lớn".
Khi chạy mô phỏng dựa trên mô hình phù hợp nhất với dữ liệu, nhóm nghiên cứu ước tính thời điểm kết thúc của vũ trụ vào khoảng 33.3 tỷ năm nữa.
Con số này ngắn hơn rất nhiều so với kịch bản được ước tính trước đó, vốn cho rằng vũ trụ có thể tồn tại hàng nghìn tỷ năm.
Thay vì tiếp tục giãn nở vô hạn như một "con đường kéo dài vô tận", vũ trụ có thể sẽ thực hiện một "cú quay đầu" để trở về trạng thái ban đầu.
Dù kết quả mang tính gợi mở mạnh mẽ, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng đây vẫn là lĩnh vực nghiên cứu mới.
Các quan sát từ DES và DESI cho thấy hằng số vũ trụ có thể không cố định, nhưng vẫn cần thêm dữ liệu để xác nhận. Mô hình này cũng phụ thuộc vào nhiều biến số, và vẫn tồn tại các tổ hợp khác có thể giải thích dữ liệu quan sát.
Trong công cuộc giành độc lập, tự do của dân tộc, mỗi chiến công oanh liệt đều được viết nên bằng máu, mồ hôi và trí tuệ của những con người Việt Nam bình dị mà vĩ đại.
Từ chiếc xe đạp thồ huyền thoại đến các sáng chế vũ khí, thiết bị và giải pháp hậu cần đầy sáng tạo, mang đậm tinh thần Việt Nam, tất cả đã góp phần làm nên thế trận nhân dân.
Dân trí trân trọng giới thiệu tới độc giả tuyến bài “Những sáng chế góp nên độc lập”, nhằm tôn vinh tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ của người Việt, tỏa sáng trong những điều kiện ngặt nghèo nhất.
Xin trân trọng cảm ơn Trung tá, Tiến sĩ Trần Hữu Huy, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam đã đồng hành cùng chương trình.
Thủy lôi từ tính và bom từ trường phong tỏa vùng biển miền Bắc
Theo Trung tá, Tiến sĩ Trần Hữu Huy, Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam, mùa Xuân năm 1972, quân và dân ta mở cuộc tiến công chiến lược trên toàn chiến trường miền Nam, nhằm tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực đối phương, mở rộng vùng giải phóng và gia tăng sức ép trên bàn đàm phán tại Hội nghị Paris.
Chính quyền Tổng thống Richard Nixon đã tăng cường hỗ trợ quân đội Sài Gòn, đồng thời, phát động trở lại chiến tranh phá hoại miền Bắc bằng không quân và hải quân.
Đáng chú ý, Mỹ tiến hành rải thủy lôi phong tỏa cảng Hải Phòng cùng nhiều cửa sông, cửa biển trọng yếu bằng các loại vũ khí công nghệ cao thời bấy giờ như thủy lôi từ tính MK-52 và bom từ trường MK-36.
Những khí tài này được Mỹ ca ngợi là "thông minh" và "không thể rà phá" đã gây ra không ít khó khăn, thử thách cho quân và dân ta.
Sau ngày Mỹ phong tỏa cảng Hải Phòng và vùng biển miền bắc, Đảng và Nhà nước đã huy động các nhà khoa học tham gia nghiên cứu cách rà phá thủy lôi từ tính và bom từ trường. Đội đặc nhiệm GK1 ra đời trong bối cảnh đó.
Bộ trưởng Giao thông Vận tải Phan Trọng Tuệ phối hợp với Bộ trưởng Đại học và Trung học chuyên nghiệp Tạ Quang Bửu đã tập hợp lực lượng trí thức tham gia nghiên cứu, phân tích và đề xuất giải pháp xử lý các loại khí tài hiện đại do Mỹ triển khai.
Cuối tháng 5/1972, Tổ nghiên cứu đặc nhiệm GK1 được thành lập tại Đại học Bách khoa Hà Nội, do GS.TSKH Vũ Đình Cự làm tổ trưởng, quy tụ các chuyên gia đầu ngành về vật lý, vô tuyến điện tử và tự động hóa.
Trong thực tế, công tác rà phá thủy lôi từ tính và bom từ trường trên sông, biển và đất liền luôn là một nhiệm vụ đặc biệt phức tạp, đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao cùng sự phối hợp chặt chẽ giữa con người và phương tiện chuyên dụng.
Từ năm 1967, Mỹ bắt đầu triển khai các loại vũ khí có cơ chế kích nổ hiện đại nhằm đánh phá hệ thống giao thông đường thủy, gây ra những nguy cơ tiềm ẩn kéo dài đối với an toàn hàng hải và đời sống dân sinh.
Nhiệm vụ trọng tâm của GK1 là nghiên cứu cơ chế hoạt động và thiết kế các phương tiện kỹ thuật để vô hiệu hóa thủy lôi, bom từ trường.
Nhận nhiệm vụ, Vũ Đình Cự cùng các đồng nghiệp ở Đại học Bách khoa và Bộ Giao thông Vận tải khẩn trương bắt tay vào công việc trong điều kiện khó khăn, thiếu thốn của thời chiến.
Giải mã cơ chế kích nổ: "Làm câm" vũ khí thông minh
Được sự hỗ trợ đắc lực của các đơn vị thuộc ngành giao thông, đặc biệt là sự hỗ trợ của Trung tâm máy tính điện tử (duy nhất lúc đó ở miền Bắc) của Ủy ban Khoa học Kỹ thuật nhà nước và sử dụng cả các thiết bị nghiên cứu mới nhất vừa được Liên Xô (cũ) viện trợ cho Trường Bách khoa.
Trong một thời gian ngắn, tổ GK1 đã "mổ phanh" loại vũ khí "thông minh" được đưa từ Hải Phòng về Hà Nội để tìm ra cơ chế gây nổ tinh vi của nó, đồng thời, tổ chức nghiên cứu thực nghiệm tại Hải Phòng và sân bóng Đại học Bách khoa.
Kết quả nghiên cứu cho thấy, chúng sử dụng tổ hợp cảm biến đa kênh và mạch điện tử phức tạp để phân biệt mục tiêu thật - giả, từ đó lựa chọn thời điểm kích nổ tối ưu.
Từ kết quả trên GK1 đã thiết kế và chế tạo nhiều loại khí tài như thiết bị tạo xung từ trường để kích nổ bom mìn từ xa, máy gây nhiễu "làm câm" bom từ trường và ca nô không người lái phục vụ rà phá.
Thiết bị đó nhanh chóng được đưa vào sử dụng và phát huy hiệu quả lớn trong việc rà phá bom, thủy lôi từ trường, tránh được thương vong ở cảng Hải Phòng và nhiều nơi khác, góp phần quan trọng vào chiến thắng của quân và dân ta trong việc phá tan âm mưu phong tỏa miền Bắc của Mỹ những năm 1972-1973.
Việc đưa thiết bị GK1 vào thực tế đã tạo ra bước ngoặt quan trọng trong cuộc đấu tranh chống phong tỏa đường thủy. Nhiều bãi thủy lôi được xử lý an toàn, không gây tổn thất về người và phương tiện, góp phần bảo đảm huyết mạch giao thông chiến lược.
Năm 1996, công trình được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, khẳng định vai trò to lớn của tổ GK1 trong việc bảo đảm giao thông và góp phần vào thắng lợi chung của cuộc kháng chiến..
Do tính chất phục vụ chiến đấu trong thời chiến, việc thành lập tổ nghiên cứu cũng như các khí tài được triển khai đều được giữ bí mật.
Tổ GK đầu tiên làm việc từ tháng 5/1972 gồm 6 người do GS.TSKH Vũ Đình Cự làm Tổ trưởng.
Vũ Đình Cự (15/2/1936-7/9/2011), quê quán xã Đông Xuân, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình (cũ). Ông tham gia cách mạng tháng 7/1956; vào Đảng tháng 4/1985; là nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương khóa VII, VIII; nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội khóa X; nguyên Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội; nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học - Công nghệ và Môi trường của Quốc hội; đại biểu Quốc hội khóa VII, VII, IX, X.
Sang tháng 7/1972 bổ sung thêm 5 người do các thành viên đầu tiên giới thiệu. Sau đó tổ GK2 được thành lập (chủ chốt là Kỹ sư Nguyễn Hữu Bảo, kỹ sư Đoàn Nhân Lộ). Sau năm 1973 thành lập thêm các tổ GK3, GK4.
