Cuộc khủng hoảng Iran – Mỹ đang mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn không lối thoát, với áp lực ngày càng đè nặng lên cả hai phía.
Chỉ vài giờ trước khi vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad (dự kiến diễn ra vào ngày 22-4), Iran và Mỹ đồng loạt rút lui.
Tổng thống Mỹ Donald Trump lập tức gia hạn vô thời hạn lệnh ngừng bắn theo yêu cầu của Pakistan, trong khi chờ một “đề xuất thống nhất” từ Tehran, nhưng lệnh phong tỏa hải quân vẫn được duy trì.
Đây không chỉ là một bước trì hoãn ngoại giao, mà còn là dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng đang leo thang khi cả hai bên đều không sẵn sàng nhượng bộ.
Yêu cầu của ông Trump về một “đề xuất thống nhất” từ Tehran hé lộ những chia rẽ sâu sắc trong nội bộ Iran.
Theo nhà phân tích Shahram Kholdi trên tờ Iran International ngày 21-4, các nhân vật cấp cao trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) – bao gồm tân chỉ huy Vahidi và Cố vấn An ninh quốc gia Zolghadr – đã phủ quyết mọi nhượng bộ trong đàm phán.
Ông Kholdi nhận định: “Quyền lực bị chia rẽ, phái đoàn của Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf không thể trói buộc Nhà nước”. Trang Axios và Đài CNN cũng xác nhận IRGC nhất quyết không tiếp xúc với Mỹ chừng nào lệnh phong tỏa còn hiệu lực.
Hãng tin Bloomberg cho biết Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi nghiêng về phía đạt thỏa thuận, song tiếng nói của họ chưa đủ trọng lượng.
Về kinh tế, Iran đang chịu sức ép nghiêm trọng. Mức tiêu thụ nhiên liệu trong chiến tranh lên tới 197 triệu lít/ngày, trong khi sản lượng chỉ đạt 120 triệu lít.
Người phát ngôn Chính phủ Iran ước tính tổng thiệt hại chiến tranh tính đến ngày 18-4 vào khoảng 270 tỉ USD – tương đương 57% GDP và gần gấp ba lần ngân sách chính phủ.
Tại Mỹ, áp lực lên Nhà Trắng cũng không kém phần gay gắt. Các báo, tạp chí như New York Times, TIME và Foreign Policy đồng loạt chỉ trích chiến dịch là “ngõ cụt chiến lược”: eo biển Hormuz chưa mở, giá xăng tăng cao, và chính quyền thiếu kế hoạch rõ ràng.
Bloomberg dẫn kết quả thăm dò cho thấy hơn 70% người Mỹ phản đối chiến tranh với Iran, trong khi xung đột đã kéo dài vượt khung thời gian bốn đến sáu tuần mà ông Trump ban đầu đặt ra.
Nhà khoa học chính trị Gevorg Mirzayan nhận định trên News.ru: “Ông Trump cần một chiến thắng nhanh chóng, nếu không sẽ đối mặt nguy cơ bị luận tội. Còn Tehran không muốn bị cáo buộc là yếu đuối. Tìm ra thỏa hiệp sẽ rất khó, phần lớn vì Israel sẵn sàng phá hoại bất kỳ thỏa thuận nào”.
Hòa đàm đang kẹt trong vòng luẩn quẩn: Iran yêu cầu Mỹ dỡ phong tỏa hải quân trước khi nối lại đàm phán, còn ông Trump tuyên bố việc dỡ phong tỏa sẽ khiến mọi thỏa thuận trở nên bất khả thi.
Hệ quả là IRGC tuyên bố đóng cửa trở lại eo biển Hormuz ngày 18-4, khiến tuyến đường hàng hải chiến lược này thực sự “tê liệt” – theo CNN dẫn nguồn từ trang theo dõi hàng hải MarineTraffic.
Bộ Tư lệnh trung tâm Mỹ cho biết đã ra lệnh cho 28 tàu quay đầu hoặc trở về cảng kể từ khi lệnh phong tỏa có hiệu lực.
Mỹ còn mở rộng phong tỏa ra phạm vi quốc tế. Ngày 21-4, tàu chở dầu Tifani bị lực lượng Mỹ bắt giữ trong vùng trách nhiệm của Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Trước đó, tàu buôn Touska của Iran cũng bị bắt giữ ở Vịnh Oman ngày 19-4. Tờ New York Times dẫn lời tướng Dan Kaine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân, tuyên bố các lực lượng Mỹ bên ngoài Trung Đông sẽ tham gia vào các hoạt động ngăn chặn vận chuyển hàng hóa của Iran – cho thấy phong tỏa đang được triển khai trên quy mô toàn cầu.
Viện RUSSTRAT của Nga cảnh báo: “Nếu Mỹ không phải trả giá trong vấn đề Iran, hành động này sẽ lan sang cả thương mại hàng hải của Trung Quốc và Nga”.
Từ châu Âu, Cao ủy Đối ngoại EU Kaja Kallas thông báo sau cuộc họp ngoại trưởng EU ngày 21-4 tại Luxembourg rằng khối này dự kiến thông qua gói trừng phạt mới nhắm vào các đối tượng liên quan đến việc hạn chế hàng hải tại Hormuz vào tháng 5.
Đây là bước leo thang tiếp nối sau khi EU đã thông qua hai gói trừng phạt đối với Iran hồi tháng 1-2026 nhắm vào 19 cá nhân và 12 tổ chức với lý do hỗ trợ quân sự cho Nga và đàn áp biểu tình trong nước.
Tuy nhiên, nhà khoa học chính trị Gevorg Mirzayan nhận định châu Âu khó đóng vai trò quyết định nào trong cuộc đối đầu này.
Năm 2025, 58% khí hóa lỏng của EU có nguồn gốc từ Mỹ – con số dự kiến tăng lên 65% vào cuối năm – khiến Brussels thiếu đòn bẩy chính trị thực chất để tác động lên Washington.
Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae thăm Úc sau chuyến thăm Việt Nam từ ngày 1 đến 3-5.
Theo Hãng tin Reuters, tháng trước Nhật Bản đã ký các hợp đồng trị giá 10 tỉ đô la Úc (7 tỉ USD) để cung cấp tàu chiến cho Úc - thương vụ quân sự lớn nhất của Tokyo kể từ khi dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu vũ khí năm 2014.
Trong chuyến thăm Úc lần này của bà Takaichi từ ngày 3 đến 5-5, Canberra và Tokyo tiếp tục nhất trí tăng cường các chuỗi cung ứng về năng lượng, lương thực và khoáng sản chiến lược.
Thủ tướng Úc Anthony Albanese nhấn mạnh: "Úc và Nhật Bản đang hành động để bảo vệ nền kinh tế trước những cú sốc và bất ổn về sau. Bằng cách hợp tác, hai nước sẽ xây dựng các chuỗi cung ứng an toàn và bền vững hơn, mang lại lợi ích cho doanh nghiệp và người tiêu dùng cả hiện tại lẫn tương lai".
Hiện Úc cung cấp khoảng 1/3 nhu cầu năng lượng cho Nhật Bản, đồng thời là thị trường xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) lớn nhất của Tokyo.
Trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông gây gián đoạn thương mại toàn cầu, cả hai quốc gia đều đang nỗ lực củng cố nguồn cung năng lượng.
Các doanh nghiệp Nhật cũng theo sát diễn biến ngành LNG của Úc, từ nguy cơ đình công tại các cơ sở khí đốt lớn đến áp lực chính trị gia tăng liên quan việc tăng thuế xuất khẩu.
"Giống như Nhật Bản, chúng tôi rất lo ngại về sự gián đoạn nguồn cung nhiên liệu và các sản phẩm dầu mỏ tinh chế", ông Albanese nói thêm.
Bên cạnh năng lượng, Úc dự kiến hỗ trợ tới 1,3 tỉ đô la Úc (khoảng 937 triệu USD) cho các dự án khoáng sản quan trọng của Nhật Bản như gali, niken, than chì, đất hiếm và fluorit.
Tại phiên điều trần trước quốc hội Mỹ ngày 21/5, quyền Bộ trưởng Hải quân Hùng Cao bị chất vấn về thương vụ bán vũ khí trị giá 14 tỷ USD cho Đài Loan đang bị đình trệ.
Ông cho hay Washington chỉ đang "tạm ngừng" thương vụ để bảo đảm đủ đạn dược cho chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng ở Trung Đông, song khẳng định lực lượng Mỹ vẫn có đủ nguồn dự trữ vũ khí. "Chúng tôi chỉ đang bảo đảm có đầy đủ mọi thứ. Các thương vụ bán khí tài quân sự cho đối tác sẽ tiếp tục khi chính quyền thấy cần thiết", ông nói.
Bộ Ngoại giao Mỹ và Lầu Năm Góc chưa bình luận về phát biểu của quyền Bộ trưởng Hải quân.
Phát biểu làm dấy thêm lo ngại về cam kết của Tổng thống Donald Trump đối với hỗ trợ Đài Loan.
Trung Quốc luôn xem đảo Đài Loan là phần lãnh thổ không thể tách rời và sẵn sàng sử dụng mọi biện pháp để thống nhất. Mỹ cam kết tôn trọng nguyên tắc "Một Trung Quốc" và không ủng hộ Đài Loan độc lập, nhưng cũng thường tránh công khai tuyên bố phản đối sự độc lập của hòn đảo.
Theo Đạo luật Quan hệ với Đài Loan được tổng thống Jimmy Carter ký sau khi Washington thiết lập quan hệ ngoại giao với Bắc Kinh năm 1979, Mỹ phải hỗ trợ khả năng phòng thủ cho đảo Đài Loan. Dù vậy, Washington vẫn giữ lập trường mơ hồ về khả năng quân đội nước này can thiệp hỗ trợ hòn đảo nếu xung đột bùng phát.
Tổng thống Mỹ đến nay chưa cam kết thúc đẩy thương vụ bán vũ khí cho hòn đảo. Trước chuyến thăm Trung Quốc hồi đầu tháng, ông Trump xác nhận sẽ trao đổi với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình về vấn đề bán vũ khí cho đảo Đài Loan, khác với lập trường trước đây của Washington rằng họ không cần tham vấn Bắc Kinh về vấn đề này.
Cuối chuyến thăm, ông Trump tuyên bố không đưa ra cam kết nào với ông Tập liên quan đến Đài Loan, song chưa muốn công bố quyết định về thương vụ bán vũ khí.
Trả lời phóng viên sau khi rời Bắc Kinh, Tổng thống Trump xác nhận Chủ tịch Tập đã nêu vấn đề Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan. Tuy nhiên, ông cho biết không cam kết theo hướng nào và từ chối khẳng định liệu Mỹ có bảo vệ Đài Loan hay không nếu hòn đảo bị tấn công.
Đài Phát thanh Truyền hình Iran (IRIB) hôm 17/6 công bố cuộc phỏng vấn 3 phi công tiêm kích F-5 trực tiếp tham gia chiến dịch tấn công căn cứ đồn trú Buehring của Mỹ hồi tháng 3. Chiến dịch diễn ra trong vòng 50 phút, được mô tả là có độ rủi ro cao và đòi hỏi hiệp đồng chặt chẽ, khi các chiến đấu cơ Iran phải bay cực thấp để xâm nhập không phận Kuwait.
"Ngay sau khi Iran bị tấn công, chúng tôi lập tức muốn tung đòn trả đũa. Căn cứ Buehring được đánh giá là mục tiêu mang tính chiến lược cao, do đây là một trong những nơi đối phương tập trung đông quân với năng lực chiến đấu cao nhất", chỉ huy biên đội kể lại.
3 phi công xuất kích trên hai chiếc F-5, phải duy trì độ cao cực thấp sau khi cất cánh để tránh radar của máy bay cảnh báo sớm, tiêm kích và hệ thống phòng không đối phương. Họ cũng không sử dụng điện đàm vô tuyến để loại bỏ nguy cơ đối phương chặn thu tín hiệu và phát hiện biên đội.
"Đường bay cực kỳ khó, chúng tôi di chuyển gần như sát mặt đất, thậm chí dưới cả đường dây điện cao thế. Độ cao tiêu chuẩn trong huấn luyện là khoảng 150 m, song chúng tôi đã bay dưới 15 m", chỉ huy biên đội cho hay.
Các tiêm kích Iran có lúc phải lách qua khoảng trống giữa hai tàu hàng trên biển. Họ bay thấp hơn cả mặt boong tàu, khiến nhiều thủy thủ phải thò đầu ra ngoài lan can và cúi xuống nếu muốn quan sát phi cơ lướt qua.
Sau khi xâm nhập không phận Kuwait, biên đội F-5 Iran tăng tốc để tiếp cận mục tiêu. Các máy bay chỉ trang bị bom thông thường, buộc họ bay thẳng qua đầu căn cứ Buehring để công kích, thay vì thả từ xa như bom lượn dẫn đường. "Chúng tôi cắt bom ngay khi bay đến căn cứ đối phương, đó là một trận oanh tạc dữ dội", chỉ huy Iran nói.
Phi công Iran cho biết căn cứ Buehring bị tàn phá trên diện rộng. "Nhiều trực thăng bị hất tung vì những vụ nổ bom, các chiến đấu cơ và phòng không của đối phương rơi vào hỗn loạn. Ba tiêm kích F-15E Mỹ đã bị bắn nhầm và rơi cùng lúc", chỉ huy nhiệm vụ nhớ lại.
Sĩ quan điều khiển vũ khí bay trên chiếc F-5 cùng chỉ huy chiến dịch cho hay nhiều vụ nổ thứ cấp đã xảy ra ở căn cứ Buehring khi biên đội thoát ly.
"Sau khi hoàn thành đòn tấn công, biên đội tiến hành cơ động để đánh lừa đối phương, khiến họ không thể theo dõi hay chặn kích chúng tôi. Các máy bay đều trở về không phận Iran an toàn và đáp xuống căn cứ được chỉ định", chỉ huy biên đội nhấn mạnh.
Phi công trên chiếc F-5 thứ hai nhấn mạnh quyết tâm thực hiện nhiệm vụ. "Nếu mất một máy bay, chiếc còn lại phải tiếp tục và hoàn thành nhiệm vụ trong bất cứ hoàn cảnh nào", người này nói.
"Chúng tôi không màng đến tính mạng trong các chiến dịch tung đòn tấn công tốc độ cao và cực kỳ rủi ro như vậy. Ưu tiên hàng đầu và tuyệt đối của chúng tôi là đất nước cùng người dân Iran", chỉ huy biên đội khẳng định.
Hình ảnh được chia sẻ trên mạng xã hội đầu tháng 4 cho thấy một trực thăng vận tải hạng nặng CH-47 Chinook bị nát mũi, cùng hàng loạt thiệt hại về cơ sở hạ tầng ở căn cứ Buehring. Tuy nhiên, chưa rõ đây là hậu quả sau chiến dịch ném bom của biên đội F-5 Iran hay do máy bay không người lái tự sát tập kích.
NBC News cuối tháng 4 dẫn lời các quan chức quốc phòng Mỹ tiết lộ tiêm kích F-5 Iran từng vượt qua nhiều lớp phòng không để ném bom căn cứ Buehring tại Kuwait hồi đầu xung đột. Đây là lần đầu cơ sở quân sự Mỹ bị máy bay cánh bằng có người lái của đối phương tấn công trong suốt nhiều năm qua.
Tuy nhiên, các quan chức Mỹ khi đó nói rằng chỉ có một chiếc F-5 tấn công mục tiêu, chứ không phải 2 máy bay như Iran công bố.
Lầu Năm Góc và Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, từ chối bình luận về thông tin.
Căn cứ Buehring được cho là "huyết mạch hậu cần" của quân đội Mỹ ở Trung Đông, đóng vai trò trung tâm tập kết chính để triển khai lực lượng, tiến hành hoạt động duy trì và hỗ trợ chiến đấu cho những chiến dịch của Washington tại khu vực.
Vai trò quan trọng của Buehring khiến Mỹ triển khai mạng lưới phòng không đa tầng để bảo vệ cơ sở này, trong đó có lá chắn tầm xa Patriot và nhiều hệ thống phòng không tầm ngắn.
Tiêm kích hạng nhẹ F-5 được tập đoàn Northrop phát triển và đưa vào biên chế không quân Mỹ từ năm 1964, với tổng cộng hơn 2.600 chiếc được xuất xưởng trong giai đoạn 1959-1987.
Iran tiếp nhận tổng cộng 127 chiếc F-5A/B trước năm 1972, số máy bay này sau đó bị loại biên hoặc bán cho quốc gia khác. Trước khi Cách mạng Hồi giáo diễn ra năm 1979, không quân Iran sở hữu 181 chiếc thuộc phiên bản cải tiến F-5E/F và trinh sát cơ RF-5A. Tính đến năm 2024, lực lượng này còn vận hành ít nhất 35 tiêm kích F-5E một chỗ ngồi và 15 chiếc F-5F hai chỗ ngồi.
Biến thể F-5E được trang bị hai pháo cỡ nòng 20 mm, cùng 7 giá treo vũ khí với tải trọng tối đa 3.200 kg, có thể lắp bom thông thường, rocket, tên lửa đối không AIM-9 và thùng dầu phụ. Phiên bản này có bán kính chiến đấu khoảng 220 km khi mang hai tên lửa AIM-9 và lượng vũ khí không quá 2.400 kg.
