“Mỗi sáng thức dậy lại thấy một mức giá mới”, ông Đào Trọng Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam nói, khi đề cập đến áp lực chi phí mà công ty đang phải đối mặt. Hiện chi phí không còn biến động theo tháng hay theo quý, mà thay đổi từng ngày, thậm chí từng buổi sáng.
Theo ông Khoa, chỉ cần mở email, doanh nghiệp lại phải cập nhật thêm một loạt chi phí mới, từ phí bảo hiểm, cước vận tải đến các loại phụ phí phát sinh. Những kế hoạch tài chính vừa hoàn tất nhanh chóng trở nên lỗi thời, khi biến động không còn theo quy luật quen thuộc.
Chi phí tăng theo ngày, lan rộng toàn chuỗi
Áp lực chi phí khởi phát từ giá năng lượng, nhưng nhanh chóng lan rộng sang toàn bộ nền kinh tế. Ngày 19/3, giá xăng RON 95-III lên 30.690 đồng một lít, dầu diesel 33.420 đồng, tăng lần lượt 52% và 73% so với cuối tháng 2; giá gas cũng tăng 2-3 lần, mỗi bình 12 kg thêm 50.000-70.000 đồng, kéo chi phí vận chuyển và sản xuất đi lên.
Đến 27/3, sau khi giảm thuế, giá xăng dầu hạ mạnh (RON 95-III giảm 5.620 đồng còn 24.330 đồng một lít; dầu giảm 970-2.450 đồng mỗi lít), nhưng mặt bằng giá vẫn cao hơn đáng kể so với trước xung đột Trung Đông, trong đó xăng RON 95-III cao hơn khoảng 21% và dầu diesel khoảng 84% so với cuối tháng 2.
Ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP HCM, nhận định xăng dầu là đầu vào của hầu hết ngành nghề, nên khi giá tăng sẽ kéo theo chi phí logistics, vận tải và hàng hóa tăng theo. Nhiều tuyến vận chuyển quốc tế ghi nhận mức tăng chi phí gấp 2-3 lần, trong khi vận tải nội địa cũng chịu áp lực tương tự.
Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất không phải chi phí tăng, mà doanh nghiệp không thể chuyển phần này sang giá bán.
Tại Công ty cổ phần Mebi Farm, CEO Lâm Thúy Ái nói chi phí đầu vào tăng liên tục theo kiểu “gối đầu”, trong khi sức mua giảm khoảng 30%. Trong ngành chăn nuôi, chi phí thức ăn chiếm hơn 70% giá thành, nên biến động giá đã khiến tổng chi phí sản xuất tăng khoảng 35%. Dù vậy, giá trứng không thể điều chỉnh tương ứng, thậm chí duy trì ở mức thấp do tiêu thụ chậm.
Doanh nghiệp vì vậy buộc duy trì sản xuất để đảm bảo chuỗi cung ứng và việc làm, dù phải chấp nhận bù lỗ. Bà Ái cho biết khả năng chịu lỗ của doanh nghiệp đã gần như cạn kiệt.
Áp lực tương tự cũng diễn ra trong ngành phân bón. Ông Vũ Đình Tuấn, đại diện Công ty cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau, cho biết chi phí đầu vào tăng mạnh theo giá dầu, trong khi chi phí logistics quốc tế tăng 20-30% và trong nước tăng 15-20%. Cứ mỗi 10 USD giá dầu tăng, chi phí doanh nghiệp tăng thêm khoảng 525 tỷ đồng.
Mặc dù vậy, doanh nghiệp không thể điều chỉnh giá bán tương ứng, do lo ngại gây áp lực lên nông dân. Ông Vũ Khánh Thiện – ban Kinh doanh Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (Phân bón Phú Mỹ) – nói giá phân bón trong nước đã tăng khoảng 20%, nhưng các doanh nghiệp vẫn phải nỗ lực giữ giá ở mức thấp hơn so với thị trường thế giới để hỗ trợ sản xuất nông nghiệp.
Ở các ngành xuất khẩu, áp lực chi phí đi kèm với sự suy giảm nhu cầu. Ông Phạm Văn Việt, Chủ tịch HĐQT Công ty Việt Thắng Jean, thông tin chi phí nguyên liệu tăng 8-18%, cước vận chuyển tăng thêm 4.000-5.000 USD mỗi container, trong khi sức mua tại các thị trường lớn giảm. Doanh nghiệp vì vậy phải giữ giá để duy trì đơn hàng.
Điểm chung của các ngành là chi phí đầu vào tăng nhanh, trong khi đầu ra không thể tăng tương ứng. Khi sức mua yếu, phần lớn áp lực chi phí bị giữ lại trong doanh nghiệp.
Doanh nghiệp xoay xở trong dư địa hạn hẹp
Trong bối cảnh này, doanh nghiệp buộc phải chủ động điều chỉnh hoạt động để duy trì sản xuất, dù dư địa không còn nhiều.
Tại Mebi Farm, bà Ái cho biết doanh nghiệp đang kiểm soát chặt tồn kho, chuyển sang sản xuất theo đơn hàng thực tế, đồng thời chỉ điều chỉnh giá bán ở mức hạn chế, khoảng 10%, với một số sản phẩm thủy sản chế biến; trong khi giá trứng tươi không thể điều chỉnh. Với các sản phẩm được chế biến từ nguồn nguyên liệu tồn kho có giá thấp trước đó, doanh nghiệp giữ nguyên giá để ổn định thị trường.
Trong ngành phân bón, ông Tuấn cho hay doanh nghiệp duy trì nhà máy ở công suất cao nhằm tối ưu chi phí sản xuất, đồng thời đàm phán với các đối tác vận chuyển để kiểm soát chi phí logistics. Khi nhu cầu nội địa suy giảm, doanh nghiệp đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm như urê, NPK để duy trì công suất và dòng tiền. Đồng thời, các doanh nghiệp trong ngành cũng kiến nghị cơ quan quản lý xem xét giảm thuế xuất khẩu phân bón từ 5% xuống 0% nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Ở ngành dệt may, ông Việt cho hay doanh nghiệp đang phải chia nhỏ đơn hàng, hạn chế vận chuyển bằng đường hàng không và đa dạng hóa thị trường nhằm giảm phụ thuộc vào các thị trường lớn.
Trong lĩnh vực logistics, xu hướng ứng phó chuyển sang quản trị rủi ro chủ động. Theo FIATA, doanh nghiệp cần rà soát điều khoản hợp đồng, cập nhật phụ phí và bảo hiểm theo thời gian thực để tránh rủi ro từ giá cố định, đồng thời xây dựng kịch bản vận chuyển linh hoạt, đẩy mạnh vận tải đa phương thức. Những giải pháp này không giảm chi phí ngay nhưng giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động.
Dẫu vậy, khả năng tự điều chỉnh của doanh nghiệp có giới hạn, khi phần lớn áp lực đến từ yếu tố đầu vào mang tính hệ thống.
Trước áp lực giá năng lượng tăng cao, Chính phủ yêu cầu đảm bảo nguồn cung, tăng nhập khẩu từ thị trường ổn định và vận hành tối đa các nhà máy lọc dầu trong nước.
Đồng thời, loạt công cụ tài khóa được áp dụng để hạ nhiệt giá: thuế nhập khẩu xăng dầu giảm về 0% giai đoạn 9/3-30/4, thuế bảo vệ môi trường với xăng, dầu về 0 đồng mỗi lít (giảm 1.500-2.000 đồng) áp dụng từ 27/3 đến 15/4. Thuế tiêu thụ đặc biệt với xăng cũng về 0%, còn xăng dầu không phải kê khai, nộp VAT nhưng vẫn được khấu trừ đầu vào.
Theo Bộ Tài chính, các biện pháp này khiến ngân sách giảm thu khoảng 7.200 tỷ đồng mỗi tháng, đổi lại giúp hạ chi phí cho người dân và doanh nghiệp, hạn chế tác động lan rộng đến lạm phát và mặt bằng giá.
Ở góc nhìn dài hạn, theo ông Phạm Bình An, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TP HCM, áp lực chi phí hiện nay cũng cho thấy rủi ro từ việc phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Do đó, việc chuyển sang các nguồn năng lượng thay thế, đặc biệt là điện và năng lượng tái tạo, có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong kiểm soát chi phí và giảm thiểu rủi ro trong tương lai.
Việt Nam hiện có lợi thế trong phát triển năng lượng tái tạo như điện mặt trời, điện gió, với nhiều dự án lớn dự kiến triển khai tại khu vực Cần Giờ, Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ) và trung tâm năng lượng Long Sơn. “Đây được xem là nền tảng để doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào xăng dầu và chủ động hơn về chi phí sản xuất”, ông An nhìn nhận.
Cơ quan quản lý kênh đào Panama cho biết một số doanh nghiệp gần đây đã chi tới 4 triệu USD để đưa tàu đi qua, do eo biển Hormuz vẫn gần như bị phong tỏa.
Thông thường, tàu hàng đi qua kênh đào Panama sẽ trả mức phí cố định, dao động từ 300.000 đến 400.000 USD tùy loại tàu, thông qua đặt chỗ trước. Tuy nhiên, các công ty không có đặt chỗ vẫn có thể đi qua bằng cách trả thêm phí bổ sung, thông qua đấu giá giành suất. Suất đi ưu tiên sớm được trao cho bên ra giá cao nhất, thay vì chờ nhiều ngày ngoài khơi Thành phố Panama để đến lượt.
Trước đây, để đi sớm hơn, doanh nghiệp trả thêm khoảng 250.000 - 300.000 USD. Nhưng những tuần gần đây, nhu cầu có suất đi qua mà không đặt chỗ trước tăng mạnh, do eo biển Hormuz bị phong tỏa buộc các tàu hàng chuyển hướng.
Do đó, phí bổ sung trung bình đã tăng lên khoảng 425.000 USD và những suất đấu giá cao nhất lên đến 4 triệu USD, tức gấp khoảng 10 lần. Quản lý kênh đào Panama Ricaurte Vásquez lấy ví dụ một trong các công ty ra giá cao nhất là nhà vận tải năng lượng.
"Đó là một con tàu chở nhiên liệu tới châu Âu, nhưng họ đã chuyển hướng sang Singapore vì nơi đó đang thiếu nhiên liệu", ông tiết lộ. Trong khi, các công ty dầu mỏ khác cũng đã trả thêm phí bổ sung hơn 3 triệu USD để đẩy có suất đi nhanh qua kênh, trong bối cảnh giá dầu tăng mạnh.
Ông Vásquez cho biết không có tình trạng tàu ùn ứ tại kênh đào. Chi phí tăng chủ yếu do các thay đổi lộ trình phút chót và nhu cầu cấp bách, cần di chuyển nhanh hơn khi thương mại hỗn loạn. Ông nhấn mạnh rằng mức phí này không phải là mức giá chung của thị trường. "Họ tự quyết định sẽ trả giá cao đến đâu", ông nói.
"Với tất cả các vụ đánh bom, tên lửa, máy bay không người lái..., các công ty cho rằng việc đi qua kênh đào Panama an toàn và ít tốn kém hơn", Rodrigo Noriega, nhà phân tích kiêm luật sư tại thành phố Panama, bình luận.
Theo ông, phí bổ sung để tàu hành được ưu tiên đi nhanh qua Kênh đào Panama có thể còn tăng, nếu xung đột tiếp tục kéo dài và giá dầu tăng vọt. Giá dầu Brent có thời điểm vượt 107 USD mỗi thùng trong tuần này, tăng mạnh so với khoảng 66 USD mỗi thùng hồi cùng kỳ 2025.
"Không ai thực sự lường trước được những tác động cuộc chiến sẽ gây ra đối với thương mại toàn cầu", ông bình luận. Ông Rodrigo Noriega cũng cho rằng chính phủ cũng đang "tối đa hóa những gì có thể kiếm được từ Kênh đào Panama".
Dù đang tăng thu từ những cuộc đấu giá bán suất đi nhanh, Panama cũng chịu tác động tiêu cực từ căng thẳng địa chính trị. Hôm 22/4, Bộ Ngoại giao nước này cáo buộc Iran đã "cưỡng ép chiếm giữ" trái phép một con tàu treo cờ Panama, thuộc công ty MSC Francesca tại Eo biển Hormuz (Italy).
Theo Đài CBS News, người dân Mỹ có thể tải ứng dụng Trump Accounts (Tài khoản Trump) từ ngày 28-5, trong khuôn khổ chương trình liên bang mới, giúp trẻ em tích lũy tài chính trước khi bước vào tuổi trưởng thành.
Ứng dụng cho phép cha mẹ hoặc người giám hộ quản lý các tài khoản đầu tư ưu đãi thuế thay cho con em mình.
Bắt đầu từ ngày 4-7, Chính phủ Mỹ sẽ đóng góp 1.000 USD cho mỗi trẻ đủ điều kiện, số tiền này được đầu tư vào thị trường chứng khoán.
Từ thời điểm đó, chủ tài khoản cũng có thể tự đóng góp thêm. Chính phủ sẽ kích hoạt các tài khoản trong vài tuần tới, song phụ huynh chỉ có thể nạp tiền sau khi chương trình chính thức vận hành.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent cho biết: "Ứng dụng Tài khoản Trump mang đến một phương thức đơn giản và an toàn để các gia đình tiếp cận chương trình, vốn được thiết kế nhằm xây dựng nền tảng tài chính dài hạn ngay từ những ngày đầu".
"Chương trình sẽ đưa Giấc mơ Mỹ vào chính đôi tay của các bậc phụ huynh và con em họ", ông chia sẻ thêm.
Về điều kiện tham gia, trẻ em sinh từ ngày 1-1-2025 đến 31-12-2028 sẽ nhận được khoản vốn ban đầu 1.000 USD từ chính phủ.
Trẻ sinh trước ngày 1-1-2025 nhưng chưa đủ 18 tuổi vẫn có thể mở tài khoản, song sẽ không nhận được khoản vốn này.
Người tham gia phải là công dân Mỹ và có số an sinh xã hội hợp lệ. Theo báo Washington Post, gần 6 triệu trẻ em đã được đăng ký tham gia chương trình.
Ngoài phần vốn ban đầu từ chính phủ, bất kỳ người trưởng thành nào cũng có thể đóng góp vào tài khoản với mức tối đa 5.000 USD mỗi năm.
Doanh nghiệp được phép đóng góp tối đa 2.500 USD mỗi năm cho tài khoản của con em nhân viên, nằm trong tổng hạn mức 5.000 USD nói trên.
Riêng các khoản đóng góp từ chính quyền bang, địa phương và tổ chức phi lợi nhuận sẽ không bị tính vào hạn mức hằng năm này.
Về quyền sở hữu và sử dụng, trẻ em là chủ tài khoản trong khi phụ huynh giữ vai trò giám hộ cho đến khi trẻ đủ 18 tuổi.
Các khoản rút tiền sẽ phải chịu thuế cho đến khi người thụ hưởng đến tuổi nghỉ hưu, trừ trường hợp sử dụng cho mục đích giáo dục, mua nhà lần đầu, chi phí sinh con, nhận con nuôi hoặc chi phí y tế.
Mỹ - Iran vừa thông báo đạt thỏa thuận chấm dứt hơn ba tháng giao tranh. Tuy nhiên, giới phân tích nhận định giá xăng dầu và các vấn đề về nguồn cung năng lượng sẽ không được giải quyết ngay lập tức. Nguyên nhân là doanh nghiệp cần thời gian để yên tâm rằng việc đi lại qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải lưu thông khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu - đã thực sự an toàn. Chưa kể, quá trình vận chuyển, lọc dầu vốn diễn ra chậm chạp. Do đó, có thể phải mất nhiều tháng để dòng chảy năng lượng phục hồi.
"Cần thời gian để mọi người an tâm, khôi phục hoạt động bảo hiểm, đưa nhân lực trở lại hiện trường để tái vận hành cơ sở hạ tầng", ông Daniel Evans, Giám đốc nghiên cứu nhiên liệu và lọc dầu tại S&P Global Energy, nhận định.
Ông cũng lưu ý rằng tàu dầu di chuyển khá chậm. Có thể mất nhiều tháng để vận chuyển dầu từ Hormuz đến các thị trường xa, đưa chúng vào nhà máy lọc, rồi phân phối cho người tiêu dùng cuối.
Ngoài ra, một số nhà sản xuất dầu ở Trung Đông đã phải tạm dừng khai thác do hết công suất lưu trữ. Việc khởi động lại cũng mất thời gian. Ông Daniel Sternoff, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, cho rằng các quốc gia đã dừng khai thác dầu sẽ không muốn khôi phục sản xuất, cho tới khi chắc chắn rằng tình hình lưu thông qua eo biển Hormuz đã ổn định và lệnh ngừng bắn có thể duy trì lâu hơn 30 hoặc 60 ngày.
"Chúng ta vẫn chưa biết chính xác việc 'mở cửa' có nghĩa là gì, cũng như tốc độ giải phóng lượng hàng hóa đang mắc kẹt sẽ diễn ra như thế nào", ông nói.
Theo ước tính của ông Tamas Varga, nhà phân tích tại PVM Oil Associates, khôi phục hoàn toàn lưu thông qua Hormuz mất vài tuần đến vài tháng. "Việc nối lại chậm chạp có thể dẫn đến thiếu hụt nguồn cung trong suốt năm 2026", ông nói.
Sau khi thỏa thuận Mỹ - Iran được công bố, giá dầu giảm hơn 4 USD mỗi thùng trong phiên thứ hai (15/6). Dầu Brent và WTI giao dịch quanh mốc 82,63 USD và 80 USD mỗi thùng. Nhưng giá vẫn cao hơn đáng kể so với trước chiến sự, từng chỉ khoảng 70 USD mỗi thùng.
"Các nhà đầu tư tài chính chỉ đơn thuần là đang vay mượn nguồn cung dầu trong tương lai nên giá dầu mới đang giảm", ông Tamas Varga giải thích.
Theo ông Evans, khi giá dần hạ nhiệt, các tàu chở dầu bị mắc kẹt sẽ phải lần lượt rời eo biển Hormuz, trước khi những tàu mới có thể đi vào để nhận hàng. "Để đưa một con tàu mới, bạn phải đảm bảo có khoảng thời gian đủ dài để tàu cập cảng an toàn, bốc hàng rồi rời đi", ông nói.
Ông Alan Gelder, Phó chủ tịch cấp cao mảng lọc hóa dầu và thị trường dầu mỏ tại công ty tư vấn Wood Mackenzie, cho rằng Arab Saudi và UAE có thể khôi phục sản lượng nhanh nhất, nhờ có các đường ống và tuyến xuất khẩu thay thế eo biển Hormuz.
"Nhưng những nơi như Iraq sẽ gặp nhiều khó khăn hơn vì đã cắt giảm sản lượng lớn, trong khi các mỏ dầu phức tạp hơn. Có thể mất khoảng một năm để họ quay trở lại mức bình thường", ông nhận định.
Ngoài ra, các khoản đầu tư vào hệ thống năng lượng gần như bị đình trệ kể từ khi Hormuz bị phong tỏa. Do đó, dòng vốn này cũng cần thời gian để tái khởi động, theo ông Gelder.
Nhà đầu tư cũng đang thận trọng theo dõi lưu lượng tàu tiến vào eo biển Hormuz, cũng như tốc độ khôi phục sản xuất và xuất khẩu của các nhà sản xuất dầu Trung Đông, sau những thiệt hại do xung đột.
"Những tổn thất đã xảy ra không thể được đảo ngược chỉ sau một đêm. Điều này không chỉ bao gồm thiệt hại vật chất với cơ sở hạ tầng dầu khí, mà còn là những áp lực kinh tế mà các quốc gia nhập khẩu dầu phải gánh chịu sau nhiều tháng đối mặt với chi phí năng lượng ở mức cao", bà Priyanka Sachdeva, chuyên gia phân tích thị trường cấp cao tại Phillip Nova, bình luận.
