Với đồng nghiệp, Nam, ở Tây Hồ, Hà Nội, là “cỗ máy in tiền” không biết mệt. Với gia đình, anh là người con hoàn hảo khi xây nhà, chu cấp sinh hoạt phí hàng tháng cho bố mẹ. Nhưng tại phòng khám của bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, bệnh án của Nam ghi nhận tình trạng nhịp tim đập dồn dập, khó thở và hệ thần kinh luôn ở trạng thái cảnh giác cao độ. Kết quả khám kết luận người bệnh bị rối loạn lo âu nặng, cần điều trị bằng thuốc và trị liệu.
Người bệnh tâm sự gần đây công ty làm ăn khó khăn, nợ nần chồng chất, nguy cơ phá sản, khiến Nam lo âu, mất ngủ nhưng vẫn phải tỏ ra bên ngoài là người mạnh mẽ, nhiều năng lượng để tránh “sụp đổ hình tượng”.
“Tôi không thể tỏ ra yếu đuối, tiêu cực vì đang là trụ cột cho hàng chục nhân viên và cả đại gia đình”, người đàn ông tâm sự.
Tương tự, Lan, 35 tuổi, tìm đến bệnh viện trong tình trạng kiệt quệ thần kinh. Không gặp áp lực tài chính, nhưng cô bị vắt kiệt bởi tiêu chuẩn “người trẻ thành đạt”. Ở công ty, cô tự đặt ra nguyên tắc bất thành văn là dù ốm mệt hay stress cũng không được phép bộc lộ ra ngoài vì sợ khách hàng phát hiện. Mỗi ngày hai đến ba cốc cà phê để trụ vững. Tối về nhà, cô gắt gỏng với con và phó mặc việc nhà cho người giúp việc vì cạn kiệt năng lượng. Qua thăm khám, bác sĩ xác định người bệnh bị suy nhược, rối loạn lo âu, khuyên nên giảm bớt công việc và nghỉ ngơi, trị liệu tâm lý.
Về mặt y khoa, hiện tượng gồng mình để tỏ ra ổn được các chuyên gia gọi là tích cực độc hại (Toxic Positivity). Khác với lạc quan lành mạnh là khả năng chấp nhận thực tại đau buồn để tìm cách thích nghi, tích cực độc hại là sự chối bỏ cảm xúc thật.
Khi một người liên tục đè nén nỗi buồn hay sự lo âu, hạch hạnh nhân trong não bộ, trung tâm xử lý cảm xúc, vẫn liên tục phát ra tín hiệu cảnh báo. Điều này kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, đưa cơ thể vào trạng thái chiến đấu hoặc bỏ chạy (fight or flight) kéo dài.
Bác sĩ Chung cho rằng việc kìm nén áp lực quá lâu chính là yếu tố kích hoạt các cơn rối loạn lo âu và trầm cảm. Bệnh nhân thường có biểu hiện đánh trống ngực, khó thở và luôn ở trạng thái cảnh giác cao độ.
Giaso sư tâm lý học James Gross tại Đại học Stanford, một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về điều tiết cảm xúc, cũng chứng minh qua nhiều thập kỷ nghiên cứu rằng “expressive suppression” (kìm nén biểu đạt cảm xúc) không làm giảm cảm xúc tiêu cực bên trong, mà chỉ tắt đi phần biểu hiện ra bên ngoài. Nói cách khác, nỗi đau không biến mất, nó bị đẩy sâu vào bên trong và tiếp tục âm ỉ.
Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này bắt nguồn từ sự kết hợp giữa kỳ vọng xã hội và cấu trúc văn hóa. Trong môi trường Á Đông, người trẻ thành đạt thường bị gắn chặt với hình mẫu hoàn hảo. Việc bộc lộ sự yếu đuối hay mệt mỏi bị xem là thiếu bản lĩnh.
Thêm vào đó, một nghiên cứu kéo dài hơn 80 năm của Đại học Harvard về sự phát triển của con người đã chỉ ra một nghịch lý. Khi người trẻ càng đạt được nhiều thành tựu tài chính và địa vị, họ càng dễ rơi vào bẫy độc lập. Họ dần mất đi những kết nối chân thành, tự cô lập bản thân vì áp lực phải duy trì hình ảnh thành công trước mắt người khác.
“Tiền bạc và địa vị tạo ra một tiêu chuẩn sống mà họ không dám từ bỏ, biến họ thành những người tù trong chính chiếc lồng kính do mình tạo ra”, Thạc sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, nói.
Hệ lụy của việc duy trì lớp mặt nạ này rất tàn khốc. Khi sự căng thẳng vượt quá giới hạn chịu đựng của hệ thần kinh trung ương, cơ thể sẽ tự động sập nguồn. Ở giai đoạn này, lý trí bệnh nhân vẫn muốn tiếp tục làm việc nhưng cơ thể từ chối tuân lệnh, dẫn đến cảm giác tội lỗi và tự trách móc.
Điều đáng chú ý là phần lớn những người có vấn đề sức khỏe tâm thần không tìm kiếm sự giúp đỡ. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính khoảng cách điều trị tại các nước thu nhập trung bình như Việt Nam lên đến 70–80%, tức cứ 10 người cần hỗ trợ thì có đến 7-8 người không được tiếp cận dịch vụ phù hợp. Stress tích tụ lâu ngày có thể dẫn đến nhiều bệnh thể chất và tinh thần nguy hiểm, trong đó có vấn đề tự sát.
Bác sĩ Chung nhấn mạnh khi đã rơi vào trạng thái này, việc nghỉ ngơi vài ngày không còn tác dụng. Bệnh nhân bắt buộc phải có sự can thiệp y tế chuyên sâu hoặc trị liệu tâm lý dài hạn để phục hồi các chức năng dẫn truyền thần kinh. Thạc sĩ Trung cũng cảnh báo rằng ép bản thân hạnh phúc không chỉ bất khả thi mà còn tàn phá trực tiếp đến sức khỏe tinh thần.
Hiện, nhiều người trẻ bắt đầu nhận thức rõ hơn về giới hạn của bản thân. Khảo sát của Decision Lab năm 2021 ghi nhận 64% Gen Z tại Việt Nam coi trọng sự cân bằng giữa công việc, cuộc sống và sức khỏe tinh thần hơn là mức lương cao.
Các chuyên gia y tế khuyên người trẻ cần học cách lắng nghe tín hiệu cầu cứu của cơ thể, thừa nhận sự mệt mỏi và tìm kiếm sự giúp đỡ từ những mối quan hệ thân thiết hoặc chuyên gia tâm lý trước khi mọi thứ vượt tầm kiểm soát.
Không ít người từng bước vào hành trình giảm cân với sự hào hứng rồi nhanh chóng bỏ cuộc sau vài tuần. Áp lực tập luyện, chế độ ăn quá khắt khe hay cảm giác xấu hổ về ngoại hình khiến nhiều người rơi vào vòng lặp “giảm rồi tăng”, càng cố càng nản.
Chương trình truyền hình Nhật Bản Cinderella - Nỗ lực hết mình mới đây gây chú ý khi chia sẻ câu chuyện của cô Take, 32 tuổi, một nhân viên văn phòng từng nặng tới 90kg.
Với chiều cao 154cm, cân nặng vượt ngưỡng khiến cô nhiều lần né tránh việc soi gương, ngại xuất hiện trước đám đông và dần mất tự tin trong cuộc sống thường ngày.
Sau khoảng một năm rưỡi, cô giảm còn 48kg, từ mặc size 4XL xuống size S. Điều đáng chú ý là cô không lựa chọn cách ép cân cực đoan hay tập luyện cường độ cao ở phòng gym.
Không ép bản thân đến phòng gym
Take cho biết trước đây cô từng nhiều lần có ý định giảm cân nhưng đều thất bại.
“Mỗi lần nghĩ đến việc bước vào phòng gym, tôi lại thấy áp lực và xấu hổ”, cô chia sẻ trong chương trình.
Thay vì ép bản thân vào môi trường khiến mình căng thẳng, cô bắt đầu bằng những thay đổi nhỏ tại nhà. Dưới sự hướng dẫn trực tuyến của huấn luyện viên cá nhân, cô chuẩn bị một số dụng cụ cơ bản như thảm yoga, ghế tập, tạ tay và foam roller (dụng cụ tập dạng con lăn).
Mỗi tuần, cô duy trì khoảng 3-4 buổi tập sức mạnh kết hợp đi bộ nhanh 30 phút mỗi sáng.
Thay vì đặt mục tiêu giảm cân cấp tốc, cô tập trung vào việc tạo thói quen có thể duy trì lâu dài. Ngay cả trong sinh hoạt hằng ngày, cô cũng cố gắng tăng vận động tự nhiên như đi bộ nhiều hơn, hạn chế ngồi lâu hoặc tranh thủ di chuyển bất cứ khi nào có thể.
Theo nhiều chuyên gia sức khỏe, việc duy trì vận động đều đặn mỗi ngày có vai trò quan trọng trong kiểm soát cân nặng, đặc biệt với người làm việc văn phòng.
Các bài tập kháng lực như squat, tập tạ tay hay chống đẩy không chỉ hỗ trợ đốt năng lượng mà còn giúp tăng khối cơ, cải thiện chuyển hóa và hạn chế tình trạng giảm cân nhưng cơ thể thiếu săn chắc.
Chế độ ăn 2-1-1
Một trong những thay đổi lớn nhất của Take là ưu tiên tập luyện với tạ tay thay vì chỉ tập cardio.
Những động tác như squat kết hợp đẩy tạ, gập tạ tay hay các bài tập toàn thân giúp kích hoạt đồng thời nhiều nhóm cơ, tăng tiêu hao năng lượng ngay cả khi nghỉ ngơi.
Song song với tập luyện, cô duy trì thói quen giãn cơ trước khi tập và bổ sung đủ protein để hạn chế mất cơ trong quá trình giảm cân.
Sau khi giảm hơn 40kg, cơ thể cô không rơi vào tình trạng gầy gò thiếu sức sống mà vẫn giữ được độ săn chắc và đường nét rõ rệt.
Bên cạnh tập luyện, chế độ ăn cũng được điều chỉnh theo hướng cân bằng thay vì cắt giảm cực đoan.
Huấn luyện viên hướng dẫn cô áp dụng nguyên tắc “đĩa ăn 2-1-1”, gồm 2 phần rau xanh, 1 phần protein và 1 phần tinh bột hoặc ngũ cốc nguyên hạt.
Cách ăn này giúp tạo cảm giác no lâu, ổn định đường huyết và hạn chế tình trạng ăn quá mức.
Trong thực đơn hằng ngày, cô ưu tiên các nguồn đạm như cá hồi, ức gà, đồng thời bổ sung thực phẩm lên men như natto, miso hay mơ muối, vốn phổ biến trong chế độ ăn của người Nhật.
Nhiều nghiên cứu cho thấy chế độ ăn giàu rau xanh, protein chất lượng và hạn chế thực phẩm chế biến sẵn có thể hỗ trợ kiểm soát cân nặng bền vững hơn so với các phương pháp nhịn ăn khắc nghiệt.
Chuyên gia dinh dưỡng Peng Yishan (Đài Loan) nhấn mạnh, có một khoảng cách rất lớn giữa việc "có ăn" và "ăn đúng". Một bữa sáng chuẩn xác không chỉ giúp vực dậy tinh thần, tạo cảm giác no lâu mà còn hỗ trợ đắc lực cho hiệu suất công việc và mục tiêu giảm cân.
Trên trang cá nhân, chuyên gia Peng cho biết nhiều nhân viên văn phòng và phụ huynh thường ăn sáng qua loa do vội vã đưa con đi học hoặc kịp giờ làm. Thói quen này về lâu dài sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến trạng thái cơ thể.
Dưới đây là 3 kiểu ăn sáng phổ biến nhưng lại là "kẻ thù" của sự tỉnh táo:
Thực phẩm nhiều dầu mỡ và tinh bột xấu
Bao gồm bánh quẩy, mì xào trên chảo gang, sandwich gà rán... Những món này khiến hệ tiêu hóa phải làm việc quá tải, dồn máu về dạ dày và gây cảm giác buồn ngủ.
Đồ uống nhiều đường
Các loại trà sữa, hồng trà ngọt và ngay cả sữa đậu nành có đường bán sẵn. Lượng đường tăng cao đột ngột sẽ khiến đường huyết biến động mạnh, dẫn đến tình trạng mệt mỏi sau đó.
Việc tiêu thụ những phần ăn lớn như xôi viên (cơm nắm truyền thống), bánh bao cỡ đại hoặc gọi thêm các món phụ như bánh củ cải, gà viên, khoai tây chiên sẽ làm cơ thể nặng nề.
Chuyên gia Peng Yishan gợi ý nên ưu tiên các món ăn kết hợp đa dạng nhóm chất. Về đồ uống, nguyên tắc bất di bất dịch là không đường. Các lựa chọn tốt nhất bao gồm: Sữa tươi, sữa đậu nành không đường giàu chất xơ, cà phê latte hoặc cà phê đen.
Nếu bạn không có nhiều thời gian, có thể ghé qua các cửa hàng tiện lợi và chọn nhanh 3 công thức phối hợp sau để đảm bảo đủ chất và tỉnh táo:
Combo 1: Cơm nắm + Sữa đậu nành không đường giàu chất xơ.
Ngoài ra, nếu muốn tăng cường sự tập trung, có thể bổ sung thêm vitamin B tổng hợp hoặc vitamin tổng hợp sau bữa sáng. Điều này giúp cơ thể chuyển hóa năng lượng hiệu quả hơn, từ đó cải thiện hiệu suất làm việc suốt cả ngày.
Theo ThS Nguyễn Văn Đức - khoa phẫu thuật tiết niệu - nam học, Bệnh viện Xanh Pôn, bác sĩ điều trị cho bệnh nhân, khoảng 4 tháng trước bệnh nhân đến một spa tại Lào và được tiêm một chất không rõ thành phần vào vùng kín, mục tiêu để cải thiện kích thước.
Tuy nhiên chỉ khoảng 3 tháng sau tiêm, bệnh nhân thấy dương vật xuất hiện nhiều bọc trắng bất thường, sau đó viêm xơ cứng và hoại tử lan rộng, bệnh nhân có sốt và đã tự mua kháng sinh về uống nhưng không hiệu quả.
Lo lắng vì tình trạng ngày càng nặng, bệnh nhân lên mạng tìm kiếm thông tin điều trị. Qua một kênh YouTube có phụ đề tiếng Lào, bệnh nhân biết thông tin về khoa phẫu thuật tiết niệu - nam học, Bệnh viện Xanh Pôn và đã liên lạc với ThS Đức để đề nghị được tư vấn.
Bác sĩ Đức và bệnh nhân đã trao đổi với nhau nhờ "phiên dịch" ChatGPT, sau đó bệnh nhân đã đến Việt Nam và được thăm khám, phẫu thuật điều trị vào tháng 4 vừa qua.
Theo bác sĩ Đức, khi thăm khám cho thấy vùng kín của bệnh nhân bị xơ cứng như vỏ cây, có nhiều đốm trắng bị hoại tử từ bên trong.
Khi phẫu thuật, các bác sĩ đã lấy ra nhiều dải xơ cứng ở thể hang được hình thành khi cơ thể phản ứng với chất lạ được tiêm, chất này sau đó được xác định là silicon lỏng, đã bị cấm sử dụng để tiêm vào bất kỳ vùng nào trên cơ thể tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia.
Bác sĩ Đức cho biết sau phẫu thuật, bệnh nhân hiện đã được xuất viện và về Lào, vết thương của bệnh nhân đã lành và không gặp các vấn đề như sốt, hoại tử vùng kín cũng như các nốt trắng tại vùng này, tuy nhiên có nguy cơ bệnh nhân sẽ bị mất chức năng tình dục do tình trạng xơ hóa thể hang dẫn đến rối loạn cương dương.
Trong hơn 10 năm phẫu thuật về nam học và tiết niệu, ông Đức cho biết đây là trường hợp bị xơ hóa nặng và ông mới gặp 3 ca xơ nặng như trường hợp này, thế giới cũng mới có báo cáo về vài chục ca bệnh có tình trạng tương tự.
