Cá cung đình, với những tên gọi phổ biến như cá sao Nhật, cá xem sao, cá thiên văn hay cá chiêm tinh (thuộc chi chung Uranoscopus, tiếng Anh gọi là Stargazer), là một trong những loài cá biển ít người biết đến nhưng mang giá trị kinh tế cao và đặc tính sinh học rất đặc biệt.
Loài cá cung đình có mặt trải rộng khắp các vùng biển trên thế giới, từ Đại Tây Dương, sang Ấn Độ Dương đến Thái Bình Dương. Dải phân bố bao trùm từ Đài Loan, Malaysia, Indonesia, Philippines đến Nhật Bản, Trung Quốc, và nhiều vùng biển khác. Tại Việt Nam, cá cung đình xuất hiện ở hầu hết các vùng biển từ Bắc bộ đến Trung bộ và Nam bộ, chủ yếu ở vùng ngoài khơi xa.
Là loài cá sống đáy, cá cung đình ưa thích môi trường hang hốc, khe đá, rạn san hô và vùng đáy trầm tích mềm. Chiều sâu sinh sống dao động rộng, từ khoảng 40m đến hơn 800m; song thường được bắt gặp ở độ sâu từ 200m đến 800m, nơi con người khó tiếp cận và quan sát. Với lối sống ẩn mình, cá cung đình rất ít khi lộ diện. Do đó, việc khảo sát, đánh bắt hay nghiên cứu chúng là một thách thức lớn, nhất là ở vùng biển sâu.
Cấu tạo mắt cá và cái miệng luôn hếch nhìn thẳng lên trời, trông vừa xấu xí vừa đáng sợ, giống con cá mặt quỷ. . Thân cá dài trung bình từ 18cm đến 33cm, bụng phình to, phần đuôi thon dần. Vây lưng và vây hậu môn thường khá dài, có loài thiếu gai vây lưng. Khi há miệng, cá cung đình có thể biến thành hố sát thủ với khả năng nuốt trọn con mồi có kích thước tương tự chúng
Theo truyền miệng của ngư dân tại các làng chài ven biển, cái tên “cung đình” xuất phát từ truyền thuyết xưa: Cá từng được dùng làm lễ vật dâng lên vua chúa, vì vậy người dân gọi là cá cung đình. Về mặt khoa học, chi Uranoscopus bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp: Ouranos nghĩa là “bầu trời, sao”, ám chỉ khả năng “nhìn lên trời” của đôi mắt loài cá nằm hướng lên trên.
Những tên gọi địa phương khác như cá bống cung đình, cá mao biển, cá mao quỷ, cá mao rạn… cũng cho thấy sự đa dạng trong tên gọi mà người dân địa phương đặt cho loài cá này tùy theo hình dạng hoặc tập tính.
Khác với các loài cá sống vùng nước lợ hay nước ngọt (có số lượng lớn, dễ đánh bắt), cá cung đình sống sâu và ẩn mình, khiến việc khai thác trở nên khó khăn hơn hẳn. Để bắt được, ngư dân thường phải lặn hoặc đặt dụng cụ chuyên dụng như lưới vây, chĩa đâm, cam kết không dùng tay trần do gai độc có thể gây thương tích nặng và đau buốt.
Chính vì độ khó trong đánh bắt và số lượng phân bố thưa thớt, cá cung đình được coi là loài hiếm, mang giá trị cao hơn nhiều so với các loài cá biển phổ biến khác. Nhiều nhà hàng đặc sản tại các thành phố lớn đã đưa cá cung đình vào menu như một món cao cấp, hấp dẫn thực khách muốn trải nghiệm hải sản lạ, độc và dinh dưỡng.
Trên chợ mạng hay tại các cửa hàng hải sản, cá cung đình được bán với giá khoảng 160.000 đồng/kg. Nếu trước đây cá cung đình không được ai biết đến, nay thành đặc sản nổi tiếng khắp nơi, mang về thu nhập cho người dân miền biển.
Các đầu bếp đã sáng tạo nhiều món chế biến từ cá cung đình: Nướng, nấu cà ri, nấu lẩu, canh chua, hấp, rang muối, chưng tương… trong số đó món chưng tương được đánh giá cao về sự tinh tế.
Một lưu ý quan trọng mà đầu bếp giàu kinh nghiệm luôn tuân thủ là việc loại bỏ hoàn toàn túi mật của cá. Nếu túi mật còn sót lại khi nấu, thịt cá có thể bị hôi và ảnh hưởng nghiêm trọng đến mùi vị món ăn. Thông dụng nhất là rọc gọn yết hầu, rồi trút ngược thân cá để tống hết mật ra ngoài.
Cá cung đình, với vẻ ngoài dữ dằn nhưng giá trị tiềm ẩn cao, là minh chứng cho sự phong phú kỳ lạ của hệ sinh thái thủy sản. Từ đáy biển sâu, loài cá này thận trọng ẩn mình và săn mồi bằng chiến lược đặc biệt; từ bàn ăn, nó mang đến trải nghiệm hương vị quý hiếm dành cho thực khách ưa khám phá. Trước xu hướng tiêu thụ cao và áp lực đánh bắt, việc bảo vệ, khai thác bền vững và phát triển ẩm thực từ cá cung đình trở thành nhiệm vụ cấp thiết để giữ gìn nguồn tài nguyên biển sâu cho thế hệ tương lai.
Theo China Times, nước trái cây vốn được xem là lựa chọn lành mạnh nhờ hương vị thơm ngon và giàu dinh dưỡng. Tuy nhiên, một trường hợp thực tế tại Trung Quốc đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về cách sử dụng loại thức uống này.
Chuyên gia dinh dưỡng Khâu Thế Hân cho biết, một phụ nữ 58 tuổi đã mắc gan nhiễm mỡ nặng dù duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, không rượu bia, không đồ chiên rán.
Theo chia sẻ, người phụ nữ trên có thói quen uống một ly lớn nước cam tươi mỗi sáng. Tuy nhiên, trong lần kiểm tra sức khỏe gần đây, bà bất ngờ khi được chẩn đoán mắc gan nhiễm mỡ nặng. Kết quả này khiến bà lo lắng.
Theo dữ liệu từ cơ quan y tế, nếu kéo dài, gan nhiễm mỡ có thể tiến triển thành viêm gan nhiễm mỡ, thậm chí là ung thư gan.
Giải thích về tình trạng trên, chuyên gia Khâu cho biết đường trong trái cây chủ yếu là fructose, loại đường được chuyển hóa gần như hoàn toàn tại gan, khác với glucose.
Khi ăn trái cây nguyên quả, lượng chất xơ đi kèm sẽ làm chậm quá trình hấp thụ đường vào cơ thể. Tuy nhiên, khi ép trái cây thành nước, phần lớn chất xơ bị loại bỏ, chỉ còn lại lượng fructose ở dạng lỏng.
Việc tiêu thụ một lượng lớn fructose dạng lỏng trong thời gian ngắn sẽ khiến gan quá tải. Khi không kịp chuyển hóa, fructose sẽ được biến đổi thành triglyceride (chất béo) và tích tụ trong gan. Đây chính là nguyên nhân khiến người phụ nữ bị gan nhiễm mỡ.
Từ trường hợp này, chuyên gia khuyến cáo người dân cần lưu ý 2 nguyên tắc quan trọng khi ăn trái cây. Thứ nhất, bạn nên ăn nguyên quả thay vì uống nước ép đã lọc bỏ bã. Việc giữ lại phần thịt quả và chất xơ không chỉ tăng cảm giác no mà còn làm chậm quá trình hấp thụ đường, từ đó giảm áp lực cho gan.
Thứ hai, bạn cần kiểm soát tổng lượng trái cây tiêu thụ mỗi ngày. Dù là thực phẩm tốt cho sức khỏe, lượng trái cây ăn vào không nên vượt quá mức tương đương hai nắm tay. Phần còn lại trong khẩu phần ăn nên dành cho rau xanh đậm và các nguồn protein chất lượng như đậu phụ, trứng luộc hoặc thịt gà.
Ngoài ra để bảo vệ gan, bạn nên tránh tiêu thụ những thực phẩm sau:
-Thực phẩm chế biến như đồ ăn nhẹ đóng gói, bánh quy, thức ăn nhanh và bữa ăn sẵn thường chứa nhiều chất béo không lành mạnh, đường bổ sung và chất phụ gia nhân tạo có thể gây gánh nặng cho gan.
-Đồ uống có đường bao gồm nước ngọt và đồ uống tăng lực đều có thêm đường, có nguy cơ dẫn đến tích tụ mỡ trong gan và kháng insulin.
-Uống quá nhiều rượu là tác nhân chính gây tổn thương gan vì nó làm gián đoạn chức năng gan và thường dẫn đến các tình trạng như gan nhiễm mỡ, viêm gan hoặc xơ gan theo thời gian.
-Carbohydrate tinh chế (như bánh mì trắng, gạo trắng và mì ống trắng) có liên quan đến việc tăng mỡ gan. Giảm những thứ này trong chế độ ăn uống có thể hỗ trợ sức khỏe và chức năng hoạt động của gan.
Trò chuyện cùng Tuổi Trẻ, TS Gordon Ingram - giảng viên cấp cao ngành tâm lý học Đại học RMIT Việt Nam - chia sẻ về tác động của mạng xã hội lên hành vi, cảm xúc và não bộ của trẻ em. Ông bày tỏ:
- Do vùng vỏ não trước trán vẫn chưa phát triển hoàn thiện và trẻ còn hạn chế về trải nghiệm xã hội nên chưa có khả năng tự kiểm soát hành vi tốt như người trưởng thành. Điều này khiến các em dễ tham gia những hành vi thiếu phù hợp trong các môi trường mới như mạng xã hội, nơi các chuẩn mực ứng xử còn khá mơ hồ và khó nhận biết.
* Tức là trẻ sẽ dễ bị lôi kéo và hòa vào môi trường mạng xã hội mà không biết?
- Ngoài những tác động về mặt sinh học, xét từ góc độ tâm lý học, tuổi vị thành niên là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành bản sắc cá nhân. Đây là thời điểm trẻ dần bước ra khỏi sự bao bọc của gia đình và bắt đầu tự định hình vị trí của mình trong xã hội.
Bản sắc cá nhân thường rất khó thay đổi một khi đã được hình thành. Những điều trẻ quan tâm hoặc gắn bó trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng đến phần còn lại của cuộc đời. Nhiều dạng hành vi gây nghiện, trong đó có hoạt động trực tuyến, thường bắt đầu hình thành ở độ tuổi này.
* Theo ông, đâu là cách tiếp cận cần có để bảo vệ sức khỏe tinh thần và giúp trẻ phát triển kỹ năng số hiện nay?
- Các nhà tâm lý học phát triển thường khuyến nghị phong cách nuôi dạy con mang tính "uy quyền nhưng thấu hiểu". Cha mẹ quan tâm, đáp ứng nhu cầu cảm xúc của con nhưng cần đặt ra những giới hạn rõ ràng về hành vi và giúp con rèn luyện tính kỷ luật. Hai yếu tố quan trọng nhất là sự nhất quán và linh hoạt.
Ví dụ cha mẹ không nên quy định "không xem YouTube trước khi làm xong bài tập" rồi lại bỏ qua chỉ vì con khóc lóc năn nỉ nhưng lần khác lại đột ngột siết chặt quy định. Điều đó sẽ khiến trẻ cảm thấy bối rối và khó hiểu.
Nếu trẻ chủ động thương lượng điều chỉnh quy định, chẳng hạn như "cho con xem YouTube 15 phút để thư giãn đầu óc giữa lúc làm bài" thì đây là đề xuất hợp lý mà cha mẹ có thể cân nhắc chấp nhận sau khi trao đổi thêm với con. Quan trọng là vẫn cần yêu cầu trẻ tuân thủ đúng thỏa thuận đã đặt ra, dứt khoát không kéo dài thành 30 phút nếu đã thống nhất từ đầu chỉ là 15 phút. Cách này giúp trẻ học được tính tự kỷ luật, biết cam kết và thực hiện đúng kế hoạch mình cũng tham gia xây dựng.
* Không thể không nhắc đến vai trò của cha mẹ, nhà trường và xã hội trong việc tạo môi trường lành mạnh, giúp trẻ chuyển dịch dần thói quen sử dụng mạng xã hội?
- Cha mẹ đóng vai trò trực tiếp và quan trọng nhất bằng cách làm gương cho con trong việc sử dụng công nghệ lành mạnh. Đồng thời hãy cùng con xây dựng những giới hạn phù hợp như ưu tiên giấc ngủ, các hoạt động ngoài đời thực và tương tác trực tiếp với mọi người thay vì chỉ dựa vào việc kiểm soát hay giám sát.
Nhà trường cũng cần vượt ra khỏi những buổi nói chuyện đơn lẻ về kỹ năng số mà cần tích hợp việc giáo dục cảm xúc - xã hội một cách lâu dài và xuyên suốt. Điều này giúp trẻ hiểu được cảm xúc và cảm nhận được giá trị bản thân đang bị tác động bởi cách các nền tảng công nghệ được thiết kế.
Tuy nhiên không thể đặt toàn bộ trách nhiệm này lên vai gia đình và giáo viên. Xã hội thông qua các chuẩn mực ứng xử và quy định đối với các công ty công nghệ. Nói cách khác, ở đây có vai trò của các công ty công nghệ. Họ cần góp phần tạo ra một môi trường mà tuổi thơ không mặc định gắn liền với điện thoại thông minh.
Mục tiêu không phải là cấm công nghệ mà là tạo thêm không gian cho những hoạt động vui chơi ngoài đời thực và các tương tác trực tiếp giữa bạn bè, những trải nghiệm rất cần thiết để não bộ tuổi vị thành niên phát triển khả năng thích nghi, sự đồng cảm và năng lực tự điều chỉnh cảm xúc, hành vi.
* Ông vừa nhắc đến vai trò làm gương của cha mẹ. Mẫu gương ấy cần được hiểu như thế nào?
- Trước hết cha mẹ nên tạo thật nhiều cơ hội để con tham gia các hoạt động như thể thao, âm nhạc, giao tiếp xã hội, tìm hiểu văn hóa truyền thống hoặc hòa mình vào thiên nhiên. Dù đôi khi cần cho con không gian để tự trải nghiệm và rèn luyện tính độc lập song phụ huynh nên đồng hành với con trong những hoạt động này. Hãy cho trẻ thấy sự quan tâm chân thành của người lớn đến những điều con cái yêu thích.
Điều tôi phải nói thẳng rằng chính cha mẹ không nên lạm dụng điện thoại thông minh. Theo tôi, phụ huynh không nên nhìn vào màn hình chỉ vì mục đích giải trí khi con đang thức, ở cạnh mình. Chưa kể cha mẹ càng không được sử dụng thiết bị điện tử trong lúc con đang làm bài tập hoặc luyện nhạc.
Hành vi này thường được gọi là "phubbing" (tạm dịch là phớt lờ người đối diện vì mải dùng điện thoại) bởi sẽ rất dễ khiến trẻ cảm thấy cô đơn, bị bỏ rơi hoặc nảy sinh cảm giác cha mẹ đang thiếu nhất quán khi hạn chế thời gian sử dụng màn hình của con nhưng bản thân lại sử dụng liên tục.
Osoji (tổng vệ sinh) là nghi thức truyền thống trong văn hóa Nhật Bản. Trọng tâm của phương pháp này là làm sạch không gian có chủ đích để thiết lập lại môi trường sống.
Trong truyền thống, Osoji thường được thực hiện vào cuối năm để đón chào năm mới, nhưng hiện nay nhiều gia đình áp dụng như một phương pháp dọn dẹp thường xuyên.
Dưới đây là bốn quy tắc cốt lõi của phương pháp Osoji.
Dọn dẹp theo chiều kim đồng hồ
Người dọn dẹp bắt đầu từ cửa ra vào và di chuyển theo chiều kim đồng hồ dọc theo căn phòng cho đến khi quay lại điểm xuất phát. Bill Parkinson, chuyên gia tại thương hiệu đồ dùng phòng ngủ Sleepy Piglet (Anh) nói quy trình này mang ý nghĩa "đóng lại một vòng tròn". Việc chia nhỏ không gian theo hướng cố định giúp người thực hiện kiểm soát công việc, không bỏ sót các khu vực và tránh tình trạng làm việc quá sức do khối lượng lớn.
Làm sạch từ trên xuống dưới
Quy tắc tiếp theo là xử lý bụi bẩn ở các vị trí cao như trần nhà, đèn chùm, nóc tủ trước khi lau chùi đồ nội thất và sàn nhà. Chuyên gia cho biết cách làm này dựa trên nguyên lý trọng lực. Nó ngăn bụi bẩn từ trên cao rơi ngược xuống các bề mặt đã được làm sạch trước đó, giúp căn phòng duy trì trạng thái vệ sinh lâu hơn.
Thiết lập lại năng lượng không gian
Người thực hiện Osoji cần loại bỏ hoặc sắp xếp lại các vật dụng gây mất tập trung thị giác. Trong không gian phòng ngủ, những thay đổi vật lý như thay ga trải giường hoặc làm sạch vết bẩn trên nệm sẽ mang lại hiệu quả trực quan. Ông Parkinson nói thêm, việc lật hoặc xoay nệm sau một thời gian dài sử dụng cũng là thao tác cơ bản để đánh dấu sự làm mới không gian nghỉ ngơi.
Loại bỏ "điểm mù bừa bộn"
"Điểm mù bừa bộn" (clutter blindness) là thuật ngữ chỉ trạng thái con người quen thuộc với sự lộn xộn trong nhà như một đống quần áo cũ trên ghế hoặc mớ dây cáp rối.
Để giải quyết vấn đề này, Osoji khuyến khích việc dọn dẹp cùng một người khác. Sự tham gia của người nhà hoặc bạn bè cung cấp góc nhìn thứ hai khách quan hơn, giúp phát hiện những khu vực lộn xộn mà gia chủ vô tình bỏ qua trong thói quen sinh hoạt hàng ngày.
