Ngày 24-6, trong cuộc gặp với Tổng thư ký Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) Mark Rutte, Tổng thống Mỹ Donald Trump quay lại một chủ đề quen thuộc: chỉ trích các nước châu Âu vì không giúp Mỹ trong cuộc chiến với Iran.
“Chúng tôi đã bị thất vọng” – ông Trump nói với ông Rutte tại Nhà Trắng. Chuyến thăm Washington của ông Rutte nhằm giảm bất đồng về cuộc chiến này và lời đe dọa cắt giảm hiện diện quân sự tại châu Âu.
Chuyến thăm diễn ra trước thềm hội nghị thượng đỉnh NATO tại Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 7. Theo báo New York Times, ông Rutte – cựu Thủ tướng Hà Lan – nổi tiếng là nhà lãnh đạo châu Âu khéo léo nhất trong xử lý tâm trạng và những lời chỉ trích của ông Trump.
Tại Nhà Trắng, ông đã tìm cách xoa dịu căng thẳng bằng cách kết hợp lời khen với phản biện nhẹ nhàng, cho rằng việc một số đồng minh không ủng hộ chiến dịch quân sự của Mỹ tại Iran chỉ là những “trường hợp cá biệt”.
Ông Trump từ lâu công kích NATO, thậm chí gọi liên minh này là “hổ giấy” dù Mỹ cũng là thành viên, và tức giận khi đồng minh từ chối hỗ trợ Mỹ trong xung đột ở Trung Đông hoặc việc mở lại eo biển Hormuz.
Tại Phòng Bầu dục, ông Rutte mang theo những biểu đồ bìa cứng minh họa mức tăng chi tiêu quốc phòng của NATO từ khi ông Trump lần đầu nhậm chức tổng thống năm 2017, và nói hàng ngàn máy bay Mỹ đã cất cánh từ các căn cứ tại châu Âu trong thời gian diễn ra cuộc chiến, coi đây là minh chứng cho sự hỗ trợ của các đồng minh. Tuy nhiên, Ý phản bác, cho biết Rome chỉ cho phép các chuyến bay mang tính kỹ thuật và hậu cần.
“Tôi biết có những trường hợp cá biệt khiến ngài thực sự thất vọng, nhưng nhìn chung các đồng minh châu Âu luôn có mặt” – ông Rutte nói.
Ông Trump dường như không bị thuyết phục hoàn toàn, thậm chí có lúc ngắt lời để bày tỏ bất đồng, nhưng vẫn khen năng lực lãnh đạo của Tổng thư ký NATO: “Ông thực sự đã làm tốt. Và thành thật mà nói, nếu là bất kỳ ai khác ở vị trí đó, có lẽ hôm nay chúng ta đã không gặp nhau tại đây, bởi chúng tôi đã bị thất vọng”.
Từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng năm ngoái, một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của ông Rutte là kiểm soát sự khó chịu của ông Trump với NATO, ngăn các bất đồng – gồm cả kế hoạch kiểm soát Greenland – leo thang thành khủng hoảng kéo dài.
Theo Reuters, quan hệ Mỹ – NATO đã căng thẳng hơn trong những tháng gần đây. Sau khi các đồng minh từ chối ủng hộ chiến dịch quân sự của ông Trump tại Iran (được phát động mà không tham vấn trước), ông Trump công khai đặt câu hỏi liệu Mỹ có nên tiếp tục tuân thủ cam kết phòng thủ tập thể của NATO, đồng thời cho biết đang cân nhắc rời khỏi liên minh.
Một điểm gây căng thẳng khác là sức ép ngày càng tăng từ Washington buộc châu Âu tự đảm nhận nhiều hơn trách nhiệm an ninh, trong bối cảnh Mỹ cho rằng châu Âu đang có “sự phụ thuộc lẫn nhau không lành mạnh” với lực lượng Mỹ.
Tuần trước, Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth chỉ trích các đồng minh mà ông cho là đang ỷ lại vào Mỹ tại cuộc họp của NATO, và công bố đợt rà soát sáu tháng việc triển khai quân Mỹ tại châu Âu, có thể dẫn đến cắt giảm một phần lực lượng.
Washington cũng thu hẹp nguồn lực quân sự sẵn sàng hỗ trợ NATO khi khủng hoảng xảy ra, buộc các thành viên tự lấp đầy khoảng trống.
Theo các nhà phân tích, yêu cầu của ông Trump với đồng minh châu Âu lúc này rất đơn giản: lòng trung thành. “Tôi chỉ muốn họ trung thành” – ông Trump nói hôm 24-6, khi được hỏi Mỹ mong đợi điều gì từ châu Âu. Trước đó, ông đã công khai phê phán một số quốc gia, trong đó có Ý, Anh và Tây Ban Nha.
Một số người chỉ trích ông Rutte, gồm cả vài đồng minh trong NATO, cho rằng cách ông tiếp cận ông Trump là quá nhún nhường.
Tuy nhiên, ông Rutte khẳng định thành công của mình trước hết được đo bằng khả năng giữ Mỹ ở vị trí trung tâm của NATO, và một mục tiêu khác là khôi phục niềm tin đang suy giảm của lãnh đạo châu Âu rằng nếu quân đội Nga tiến sâu vài km vào lãnh thổ NATO thì Mỹ sẽ tham gia phản ứng chung của liên minh.
NATO bước vào hội nghị thượng đỉnh sắp tới tại Thổ Nhĩ Kỳ trong tình trạng căng thẳng chưa từng có, khi một số nước châu Âu lo ngại Washington có thể rút khỏi liên minh – động thái đặt dấu hỏi lớn cho tương lai NATO.
Tuy nhiên, nỗi lo này dường như đã phần nào được giải tỏa sau cuộc gặp giữa ông Rutte và ông Trump, khi ông Rutte cho biết Tổng thống Mỹ “hoàn toàn cam kết với liên minh NATO” và Washington “chắc chắn” sẽ bảo vệ châu Âu nếu họ bị tấn công.
Ngày 20-4, một ngày trước khi kết thúc lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần, đàm phán giữa Mỹ và Iran có nguy cơ sụp đổ hơn bao giờ hết khi Washington tấn công tàu hàng của Iran vì cho rằng tàu hàng này vi phạm lệnh phong tỏa, khiến Tehran sau đó trả đũa bằng máy bay không người lái.
Vụ tấn công cho thấy rõ sự thiếu tin tưởng lẫn nhau giữa Mỹ và Iran, cũng như nguy cơ chiến tranh quay trở lại vùng Vịnh khi lệnh ngừng bắn kết thúc vào ngày 21-4.
Vụ tấn công diễn ra khi Mỹ dự kiến sẽ cử một phái đoàn do Phó tổng thống JD Vance dẫn đầu để đến Pakistan đàm phán dự kiến vào tối ngày 20-4.
Trên nền tảng Truth Social, Tổng thống Donald Trump tiếp tục gia tăng sức ép đe dọa sẽ phá hủy các nhà máy điện và cầu của nước này nếu không đạt được thỏa thuận.
Cuối tuần qua, nhà lãnh đạo Mỹ đã có những tuyên bố trái ngược khi nói rằng Iran đã "đồng ý với mọi thứ" và đã mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz.
Nhưng thay vì có động thái có đi có lại, ông tuyên bố Mỹ sẽ tiếp tục phong tỏa hàng hải đối với Iran dẫn đến phản ứng mạnh của Tehran khi bác bỏ việc giao nộp uranium làm giàu cho Mỹ và tuyên bố eo biển Hormuz vẫn đóng.
Cuối ngày 19-4, truyền thông Iran đưa tin nước này sẽ không tiếp tục đàm phán với Washington. Theo giới quan sát, các quan chức Iran dường như nghi ngờ rằng việc ông Trump nói về thỏa thuận có thể chỉ là vỏ bọc cho một cuộc tấn công bất ngờ.
"Trong khi tuyên bố ngoại giao và sẵn sàng đàm phán, Mỹ đang có những hành vi không hề cho thấy sự nghiêm túc trong việc theo đuổi tiến trình ngoại giao" - người phát ngôn Esmaeil Baghaei của Bộ Ngoại giao Iran nói, cáo buộc vụ tấn công như "cướp biển" của Mỹ vào một tàu hàng của Iran cũng như phong tỏa các cảng của Tehran. Iran còn tố Mỹ vi phạm lệnh ngừng bắn khi chậm trễ thực hiện lệnh ngừng bắn ở Lebanon.
Ngày 20-4, nói về triển vọng đàm phán, lãnh đạo Ủy ban An ninh quốc gia của Quốc hội Iran Ebrahim Azizi nói rằng việc này còn tùy thuộc vào việc Mỹ có gửi đi những tín hiệu tích cực hay không.
Nhưng trên đấu trường đàm phán này, Iran sẽ kiên quyết hành động vì lợi ích quốc gia và có những lằn ranh đỏ, những điều kiện không thể nhượng bộ. Ba yêu cầu của Iran trước khi bước vào vòng đàm phán vòng hai bao gồm: ngừng bắn ở Lebanon, chấm dứt lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng của Iran và bỏ phong tỏa các tài sản của Tehran.
Kể từ đầu cuộc chiến, việc đánh giá mức độ chân thành và chính xác của các tuyên bố từ Mỹ hay Iran luôn là điều khó khăn.
Sau khi Mỹ và Israel ám sát hàng loạt lãnh đạo của Iran, hầu như không thể đoán chiến lược của Iran cũng như chính xác những ai đang nắm quyền. Bất chấp những tuyên bố cứng rắn, theo giới phân tích, Tehran không có nhiều lựa chọn.
"Tôi nghĩ khả năng cao chúng ta sẽ thấy một phái đoàn Iran đến đàm phán. Các lựa chọn chiến lược trước mắt Iran đã trở nên khá hạn chế. Ngoài chiến tranh, họ chỉ còn lựa chọn đàm phán. Tôi nghĩ Iran muốn đàm phán, nhưng họ muốn đàm phán trên những điều khoản mà rõ ràng là họ vẫn chưa đồng ý với Mỹ", nhà nghiên cứu Rashid Al-Mohanadi nhận định. Đài CNN dẫn các nguồn tin từ Tehran nói rằng phái đoàn của nước này sẽ đến Pakistan vào 21-4.
Đối với Tổng thống Trump, vài ngày tới sẽ là là phép thử cho thấy chiến lược hăm dọa quen thuộc của ông có thể tạo ra những cơ hội ngoại giao hay đang mất dần hiệu quả.
Nếu thất bại, ông Trump có thể đứng trước lựa chọn leo thang sự can thiệp quân sự để giải quyết vấn đề - điều rõ ràng sẽ gây ra những hậu quả thảm khốc đối với nền kinh tế toàn cầu và mức độ tín nhiệm đang sụt giảm của chính ông.
Theo ông Mohammad Eslami, nhà nghiên cứu về Trung Đông và Bắc Phi tại Đại học Tehran, những tín hiệu trái chiều vừa qua có thể là chiến lược đàm phán có tính toán. "Iran đóng cửa eo biển để rồi mở lại, đó là một động thái đàm phán", ông nói với Đài Al Jazeera.
Việc Mỹ bắt giữ tàu Iran là hành động nhằm giữ thể diện, và cuộc tấn công đáp trả của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran sau đó cho thấy Tehran không hề nhượng bộ, theo ông Eslami.
Nhưng điều khó đoán chính là liệu những tính toán này có thể dẫn đến một thỏa thuận hay không. "Mỹ không có một chiến lược rõ ràng khi bắt đầu cuộc chiến này. Tôi không mấy lạc quan về các cuộc đàm phán. Nếu không đạt được thỏa thuận, chiến tranh sẽ tiếp diễn", ông Eslami nhận định.
Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), quân đội Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công tự vệ nhắm vào các địa điểm phóng tên lửa và tàu thuyền của Iran xung quanh eo biển Hormuz hôm 25/5, trong bối cảnh lệnh ngừng bắn giữa hai nước và các cuộc đàm phán đang diễn ra để chấm dứt xung đột.
“Lực lượng Mỹ đã tiến hành các cuộc tấn công tự vệ ở miền nam Iran hôm nay để bảo vệ quân đội của chúng ta khỏi các mối đe dọa từ lực lượng Iran”, người phát ngôn CENTCOM Timothy Hawkins cho biết khi được hỏi về các vụ nổ được ghi nhận xung quanh eo biển Hormuz.
“Các mục tiêu bao gồm các địa điểm phóng tên lửa và tàu thuyền của Iran đang cố gắng đặt thủy lôi. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ tiếp tục bảo vệ lực lượng của chúng ta trong khi kiềm chế trong khi lệnh ngừng bắn đang diễn ra”, ông Hawkins nói thêm.
Trước đó, trong một tuyên bố ngắn gọn vào sáng nay 26/5 theo giờ địa phương, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết 3 tiếng nổ đã được nghe thấy tại thành phố cảng Bandar Abbas.
Trong một tuyên bố sau đó, IRGC cho biết âm thanh của một vụ nổ đã được nghe thấy gần sân bay Bandar Abbas. Theo IRGC, các hệ thống phòng không của Iran tại Bandar Abbas “đã được kích hoạt để chống lại các mục tiêu thù địch”.
Hãng thông tấn nhà nước Iran (IRNA) cũng đưa tin “âm thanh của một số vụ nổ liên tiếp đã được nghe thấy vào khoảng nửa đêm tại thành phố Bandar Abbas và nguyên nhân vẫn chưa được các nguồn tin chính thức công bố”.
Hãng thông tấn bán chính thức Fars của Iran, trích dẫn lời của các nhân chứng, cho biết những âm thanh tương tự cũng được ghi nhận ở vịnh Ba Tư gần Sirik và Jask.
Trước đó, lực lượng vũ trang Iran thông báo đã phá hủy một máy bay không người lái trong khu vực vịnh Ba Tư.
Thành phố Bandar Abbas ở miền nam Iran, nơi đặt căn cứ hải quân và không quân trọng yếu của Iran, có vị trí chiến lược dọc theo eo biển Hormuz.
Lực lượng Mỹ và Iran từng nổ súng vào nhau trong thời gian ngừng bắn. Đầu tháng 5, lực lượng Mỹ đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở quân sự của Iran, nơi phóng một loạt tên lửa, máy bay không người lái và xuồng tấn công các tàu chiến Mỹ đi qua eo biển Hormuz.
Tổng thống Donald Trump từng cho phép lực lượng Mỹ đáp trả các hành động mà Washington cho là khiêu khích của Iran xung quanh tuyến đường thủy quan trọng này.
Trước khi quân đội Mỹ thông báo về các cuộc tấn công ở phía nam Iran, Tổng thống Trump ngày 25/5 tuyên bố thỏa thuận mà Mỹ đạt được với Iran sẽ phải là một thỏa thuận “tuyệt vời và có ý nghĩa”, nếu không “sẽ không có bất kỳ thỏa thuận nào”.
Tổng thống Mỹ cũng cảnh báo nếu không đạt được thỏa thuận tuyệt vời với Iran, các cuộc tấn công sẽ được nối lại với quy mô và sức mạnh lớn chưa từng có.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hôm 24/5 cho biết, một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột với Iran có thể sẽ thành hình "ngay hôm nay”. Tuy nhiên, không lâu sau đó, Tổng thống Trump cho biết, ông đã chỉ đạo đoàn đàm phán của Mỹ không vội ký thỏa thuận với Iran vì “thời gian đang đứng về phía chúng ta”.
Các nguồn tin cho hay, theo dự thảo thỏa thuận đình chiến giữa Mỹ và Iran, 2 bên sẽ gia hạn ngừng bắn 60 ngày. Trong thời gian này, eo biển Hormuz sẽ được mở cửa trở lại, Iran sẽ có thể tự do bán dầu và các cuộc đàm phán sẽ được tiến hành nhằm hạn chế chương trình hạt nhân của Iran.
Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa đối với các cảng biển của Iran và ban hành một số lệnh miễn trừ trừng phạt để cho phép Iran tự do bán dầu.
Bản dự thảo thỏa thuận cũng bao gồm các cam kết từ phía Iran về việc không bao giờ theo đuổi vũ khí hạt nhân, đồng thời tiến hành đàm phán về việc đình chỉ chương trình làm giàu uranium và loại bỏ kho dự trữ uranium đã được làm giàu ở cấp độ cao của nước này.
Iran tuyên bố không đầu hàng
Ông Mohammad Bagher Zolghadr, người mới được bổ nhiệm làm lãnh đạo Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, đã thể hiện lập trường cứng rắn trong thông điệp đầu tiên gửi tới người dân Iran hôm 25/5, tuyên bố rằng “sẽ không có sự lùi bước” trong cuộc chiến của Iran chống lại Mỹ và Israel.
Theo hãng thông tấn bán chính thức Tasnim của Iran, ông nói: “Lĩnh vực quân sự, lĩnh vực ngoại giao và người dân xuống đường đã chứng minh điều này thông qua sự kháng cự dũng cảm của họ và đã buộc đối thủ phải khuất phục”.
Ông Zolghadr, một nhân vật kỳ cựu trong chính quyền Iran, được bổ nhiệm làm người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia vào tháng 3 để thay thế Ali Larijani, người đã thiệt mạng trong một cuộc tấn công của Israel. Trước đó, ông là phó chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran.
Ông kêu gọi “sự đoàn kết và gắn bó” giữa người dân Iran, nói rằng chính điều này “là một mặt trận khác trong cuộc đấu tranh”.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ngày 25/5 tuyên bố sau khi thất bại trên mặt trận quân sự, các đối thủ của Iran đang tập trung nỗ lực vào chiến tranh kinh tế.
“Iran sẽ không đầu hàng trước áp lực và yêu cầu quá mức trong bất kỳ hoàn cảnh nào”, ông Pezeshkian nhấn mạnh.
Tổng thống Iran nói rằng các nhà đàm phán của nước này sẽ đảm bảo việc khôi phục hoàn toàn các quyền của quốc gia thông qua tiến trình ngoại giao.
Theo hãng thông tấn Interfax ngày 26/5, đạo luật này cho phép sử dụng quyền lực quân sự để bảo vệ công dân Nga bị bắt hoặc bị truy tố tại tòa án nước ngoài mà không có sự tham gia của Nga.
Lực lượng vũ trang Nga cũng có thể được sử dụng trong trường hợp công dân Nga bị bắt giữ theo lệnh của các cơ quan tư pháp quốc tế mà Moscow không công nhận thẩm quyền. Hiện chưa rõ trong hoàn cảnh nào Điện Kremlin sẽ viện dẫn đạo luật này.
Đạo luật dự kiến sẽ có hiệu lực sau 10 ngày kể từ ngày được công bố chính thức.
Trước đó, Chủ tịch Duma Quốc gia Nga (Hạ viện) Vyacheslav Volodin cho biết đạo luật là cần thiết để bảo vệ công dân Nga, cáo buộc nền tư pháp phương Tây đã có động thái "trừng phạt những người không đồng tình với các quyết định do họ áp đặt".
Theo Bloomberg, Quốc hội Nga thông qua đạo luật này trong bối cảnh các nước phương Tây tăng cường nỗ lực kiềm chế “hạm đội bóng đêm” của Nga, mạng lưới tàu vận chuyển dầu thô nhằm né tránh lệnh trừng phạt.
Giới chức một số quốc gia châu Âu đã siết chặt kiểm tra các tàu thuộc mạng lưới này nhằm thực thi các biện pháp trừng phạt áp đặt lên Nga liên quan tới xung đột tại Ukraine.
Tháng 3 vừa qua, trợ lý tổng thống Nga Nikolai Patrushev cảnh báo rằng Nga có kế hoạch triển khai các đoàn hộ tống hải quân để bảo vệ tàu thương mại nhằm tăng cường an ninh cho các tàu chở dầu.
"Nếu chúng ta không đáp trả mạnh mẽ, thì chẳng bao lâu nữa Anh, Pháp, thậm chí cả các nước Baltic sẽ trở nên kiêu ngạo đến mức họ sẽ cố gắng chặn đường ra biển của đất nước chúng ta, ít nhất là ở lưu vực Đại Tây Dương", ông Patrushev, Chủ tịch Hội đồng Hàng hải Nga, khi đó cho biết.
Theo trợ lý Điện Kremlin, “tại các khu vực biển chính, bao gồm những vùng biển ở xa Nga, cần phải triển khai thường trực các lực lượng có quy mô đáng kể” để đối phó với lực lượng phương Tây.
Ông Patrushev khẳng định sức mạnh của hải quân là cần thiết để bảo vệ “khả năng xuất khẩu dầu mỏ, ngũ cốc và phân bón của Nga”.
