Đột phá chiến lược hàng đầu cho giai đoạn phát triển mới
Yêu cầu phát triển đất nước hiện nay đã xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nền tảng, động lực và đột phá chiến lược hàng đầu để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.
Đây là khẳng định của Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng tại Lễ chào mừng Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam và Hội nghị triển khai công nghệ chiến lược. Sự kiện diễn ra sáng 18/5 tại Bộ Khoa học và Công nghệ.
Theo Thủ tướng, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 57. Đây là nghị quyết chiến lược đặc biệt quan trọng, thể hiện quyết tâm chính trị rất cao của Đảng trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng cũng đã có Kết luận số 18 về Kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 – 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”.
Trong đó nhấn mạnh mục tiêu phấn đấu tăng trưởng hai con số, chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng mới, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.
Tại Kết luận số 246 ngày 12/5 của phiên họp lần thứ ba Ban Chỉ đạo của Chính phủ về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số và triển khai Đề án 06, cũng đã chỉ đạo triển khai nhiều nội dung cụ thể.
Trọng tâm là khơi thông các nguồn lực trong nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ; ưu tiên phát triển công nghệ chiến lược, công nghệ lõi và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.
Nhân Ngày Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo Việt Nam, Thủ tướng biểu dương và chúc mừng các thế hệ cán bộ, công chức, viên chức, doanh nhân trong lĩnh vực khoa học công nghệ.
Đặc biệt là những hy sinh, cống hiến thầm lặng, lao động quên mình của các thế hệ những người làm khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo trên mọi miền đất nước và ở nước ngoài.
Bên cạnh những kết quả, thành tựu đã đạt được, Thủ tướng cho rằng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng, hoạt động khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo thời gian qua vẫn còn hạn chế, chưa thực sự trở thành động lực bứt phá cho phát triển kinh tế xã hội.
Việc huy động nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ chưa được chú trọng đúng mức. Công tác đào tạo, trọng dụng cán bộ khoa học công nghệ tuy đã có nhiều đổi mới, tiến bộ nhưng vẫn còn bất cập. Cơ chế phát triển khoa học công nghệ còn chậm được hoàn thiện.
“Đến nay, chúng ta vẫn cần tiếp tục triển khai rất nhiều công việc để hoàn thiện thể chế, kể cả về phát triển công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, tập trung đào tạo nguồn nhân lực, cơ chế tài chính.
Có những đột phá trong cơ chế chính sách để làm sao chúng ta thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa cho hoạt động phát triển khoa học công nghệ”, Thủ tướng nhấn mạnh.
Điều quan trọng nhất là phải đưa Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị đi vào cuộc sống, đóng góp thực chất vào tăng năng suất, nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Phát triển công nghệ chiến lược phải tạo ra sản phẩm cụ thể
Thủ tướng Chính phủ khẳng định, với mục tiêu trở thành nước công nghiệp hiện đại vào năm 2030 và nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt, có ý nghĩa sống còn để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước.
Để đạt mục tiêu đó, Thủ tướng đề nghị trong thời gian tới chúng ta, đặc biệt là những người làm khoa học công nghệ, tập trung vào một số định hướng lớn:
Thứ nhất, Bộ Khoa học và Công nghệ phải đóng vai trò hạt nhân, phối hợp với các bộ, cơ quan, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
Trọng tâm là tổ chức triển khai hiệu quả các nhiệm vụ phát triển danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược.
“Phải phát triển công nghệ chiến lược tạo được ra sản phẩm cụ thể. Sản phẩm công nghệ chiến lược được tạo ra phải có giá trị gia tăng, tính áp dụng thực tiễn, phải được thương mại hóa và có tỉ lệ nội địa hóa cao.
Phải có đóng góp thực sự hiệu quả cho tăng năng suất lao động và tăng năng lực và sức cạnh tranh của nền kinh tế”, Thủ tướng nêu.
Theo Thủ tướng, trách nhiệm này của Bộ Khoa học và Công nghệ, cũng như những người làm khoa học công nghệ, là rất lớn.
Thứ hai, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học phải là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Các bộ, ngành được Thủ tướng Chính phủ giao nhiệm vụ cần nhanh chóng xây dựng các bài toán đặt hàng cho doanh nghiệp, viện, trường để phát triển công nghệ và sản phẩm công nghệ chất lượng, phục vụ công tác quản lý, điều hành và sản xuất kinh doanh trong từng ngành, từng lĩnh vực.
Các bộ, ngành phải cụ thể hóa cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Mục tiêu là phát triển được các sản phẩm phục vụ chức năng quản lý nhà nước của từng ngành, từng lĩnh vực, đồng thời tạo ra kết quả cụ thể ngay trong năm nay ở một số lĩnh vực trọng tâm.
Thứ ba, cơ chế, chính sách kinh tế phải đủ mạnh, khả thi và áp dụng được trong thực tế. Chính sách phải đi kèm hướng dẫn chi tiết để triển khai ngay, chỉ rõ điểm nghẽn, vướng mắc cụ thể và thẩm quyền xử lý, đề xuất tháo gỡ kịp thời.
Đặc biệt, cần khẩn trương rà soát, tháo gỡ các điểm nghẽn liên quan đến cơ chế tài chính cho khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ưu tiên bảo đảm nguồn lực cho công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, doanh nghiệp công nghệ. Thúc đẩy phát triển thị trường vốn, quỹ đầu tư mạo hiểm và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
“Về cơ chế tài chính, Chính phủ đã giao Bộ Tài chính phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng các bộ, ngành liên quan, nghiên cứu cơ chế đột phá. Nếu tiếp tục áp dụng các quy trình, cơ chế thông thường, chúng ta sẽ khó thực hiện được những nhiệm vụ đầu tư cho đổi mới sáng tạo”, Thủ tướng nói.
Bài toán đặt ra là phải chấp nhận rủi ro có kiểm soát, lấy sản phẩm đầu ra để đánh giá hiệu quả đầu tư của ngân sách nhà nước và vốn nhà nước. Đồng thời, cần khuyến khích vốn của doanh nghiệp và xã hội tham gia, tập trung đầu tư vào một số sản phẩm ưu tiên.
Cơ chế tài chính của Nhà nước cũng phải thông thoáng, tạo điều kiện để cán bộ, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng phối hợp nghiên cứu, phát triển sản phẩm.
Nhà nước phải làm tốt vai trò hướng dẫn, kết nối, đặt hàng, hỗ trợ nghiên cứu phát triển và đóng vai trò là người mua đầu tiên đối với sản phẩm công nghệ chiến lược khi đủ điều kiện.
Tinh thần là phải rõ bài toán, rõ sản phẩm, rõ đơn vị chủ trì, rõ doanh nghiệp tham gia, rõ nguồn lực, rõ thời hạn và rõ cơ quan được giao nhiệm vụ. Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan được giao phải trực tiếp chỉ đạo, chịu trách nhiệm đến cùng.
Mục tiêu là tập trung làm chủ công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.
Vấn đề lớn tiếp theo là xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hiệu quả. Trong đó, Nhà nước kiến tạo về thể chế; viện nghiên cứu, trường đại học tạo ra tri thức, công nghệ và nhân lực; doanh nghiệp là trung tâm ứng dụng, thương mại hóa công nghệ.
Nhà nước cần tập trung hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực hấp thụ, làm chủ công nghệ, phát triển và thương mại hóa sản phẩm công nghệ chiến lược. Phải hình thành các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam có năng lực cạnh tranh quốc tế, dẫn dắt trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Tăng cường hợp tác quốc tế, có cơ chế để các doanh nghiệp nước ngoài đầu tư tại Việt Nam chuyển giao công nghệ. Qua đó, Việt Nam từng bước tham gia, làm chủ các công nghệ chiến lược, đồng thời phát huy sức mạnh mạng lưới trí thức và chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài.
Thủ tướng cũng yêu cầu, đặc biệt coi trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Cần có cơ chế vượt trội để phát hiện, đào tạo, thu hút và trọng dụng nhân tài.
Việc này giao Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức triển khai, huy động các chuyên gia đầu ngành, nhà khoa học trẻ và nhân tài công nghệ.
Các trường đại học, viện nghiên cứu cần phấn đấu trở thành trung tâm nghiên cứu mạnh, trung tâm đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp quốc gia.
Phải chuyển mạnh từ tư duy làm cho có sang tư duy tạo ra sản phẩm thực chất, có giá trị thực chất, hiệu quả thực chất. Mọi chương trình, nhiệm vụ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo phải hướng tới giải quyết các bài toán lớn của đất nước, phục vụ trực tiếp người dân và doanh nghiệp.
Sản phẩm đầu ra, hiệu quả thực tiễn và tốc độ thương mại hóa phải là thước đo đánh giá kết quả nghiên cứu, triển khai.
“Chính phủ cam kết sẽ luôn đồng hành, lắng nghe, tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện thuận lợi nhất để khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”, Thủ tướng khẳng định.
Một nghiên cứu do TS Frederick Ho, chuyên gia dịch tễ học tại Đại học Glasgow (Anh) vừa được công bố trên tạp chí PLOS Medicine cho biết: mỗi giờ ngồi liên tục không vận động làm tăng nguy cơ tử vong vì ung thư khoảng 9%.
Trong khi đó, cùng một thời gian ngồi nhưng được chia thành nhiều khoảng ngắn hoặc xen kẽ bằng những hoạt động nhẹ nhàng lại giúp giảm nguy cơ ung thư.
Vận động nhẹ thay vì ngồi liên tục giảm 12% nguy cơ tử vong do ung thư
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ UK Biobank - một trong những dự án theo dõi sức khỏe lớn nhất tại Anh.
Bằng cách phân tích dữ liệu từ thiết bị theo dõi hoạt động ở cổ tay liên tục trong một tuần của hơn 91.000 người trưởng thành, nhóm nghiên cứu đã chia thời gian ngồi thành hai nhóm: nhóm ngồi liên tục kéo dài, mỗi lần ngồi từ 30 phút trở lên và gần như không có bất kỳ vận động nào và nhóm ngồi ngắt quãng với các khoảng ngồi ngắn hơn hoặc thời gian ngồi dài nhưng được xen kẽ bởi những cử động nhỏ.
Sau khoảng 12 năm theo dõi, hai kiểu ngồi cho kết quả như sau: những người dành nhiều thời gian ngồi liên tục có tỷ lệ mắc ung thư và tử vong do ung thư cao hơn; trong khi đó những người ngồi ngắt quãng có nguy cơ tử vong vì ung thư thấp hơn khoảng 20%.
Các nhà nghiên cứu tiếp tục xây dựng mô hình để ước tính điều gì sẽ xảy ra nếu một người thay thế một giờ ngồi liên tục bằng một giờ dành cho hoạt động thể chất. Kết quả cho thấy, ngay cả những thay đổi rất nhỏ cũng mang lại lợi ích.
Nếu thay một giờ ngồi liên tục bằng các hoạt động nhẹ nhàng như đi bộ chậm, dọn dẹp nhà cửa hoặc đi lại trong phòng, nguy cơ tử vong do ung thư giảm khoảng 12%. Đặc biệt, nếu thay bằng 30 phút vận động cường độ vừa, nguy cơ giảm khoảng 8%.
Đáng chú ý nhất, chỉ cần thay 5 phút ngồi bằng hoạt động thể chất cường độ mạnh đã giúp giảm nguy cơ mắc ung thư nhiều nhất trong tất cả các kịch bản được các nhà khoa học phân tích.
Trước đó, một nghiên cứu khác cũng sử dụng dữ liệu từ UK Biobank cho thấy ngay cả ở những người không tập thể dục thường xuyên, chỉ cần vài khoảng thời gian vận động mạnh ngắn khoảng 3-4 phút mỗi ngày cũng giúp giảm đáng kể nguy cơ ung thư.
Theo nhóm nghiên cứu, không chỉ số giờ ngồi mà cách ngồi cũng có thể ảnh hưởng đến nguy cơ ung thư.
"Kết quả của chúng tôi cho thấy tác động của việc ít vận động đối với sức khỏe không chỉ phụ thuộc vào tổng thời gian ngồi mà còn phụ thuộc vào việc thời gian đó được tích lũy thành các khoảng ngồi kéo dài hay được ngắt quãng bằng hoạt động thể chất", nhóm tác giả viết.
Vì sao ngồi lâu có thể làm tăng nguy cơ ung thư?
Các nhà khoa học vẫn chưa xác định chính xác cơ chế khiến ngồi liên tục làm tăng nguy cơ ung thư, nhưng nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết hợp lý.
Việc ngồi yên nhiều giờ có thể khiến cơ thể duy trì tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp; đồng thời hệ miễn dịch cũng có thể hoạt động kém hiệu quả hơn, làm giảm khả năng phát hiện và loại bỏ các tế bào bất thường.
Thói quen ngồi lâu còn làm thay đổi vị trí tích tụ mỡ trong cơ thể. Thay vì chỉ nằm dưới da, chất béo bắt đầu tích tụ nhiều hơn ở gan, cơ và tuyến tụy. Đây là những thay đổi được xem như có liên quan đến sự hình thành ung thư.
Ngoài ra, ngồi liên tục còn ảnh hưởng đến khả năng điều hòa đường huyết, khiến nồng độ insulin tăng cao.
Insulin cùng các yếu tố tăng trưởng liên quan kích thích tế bào phát triển và phân chia. Khi các tín hiệu này hoạt động kéo dài, nhiều nghiên cứu đã liên hệ chúng với nguy cơ ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư đại trực tràng.
Tuy nhiên, nghiên cứu lần này không trực tiếp kiểm chứng các cơ chế trên nên mối liên hệ từ việc ngồi lâu đến hình thành khối u vẫn cần được làm rõ thêm.
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 thực hiện khảo sát khoảng 8.000 người cao tuổi tại Mỹ từng phát hiện ngồi liên tục làm tăng nguy cơ tử vong do ung thư.
Nhóm nghiên cứu của TS Frederick Ho đã mở rộng kết quả này khi cho thấy chỉ cần chia nhỏ các khoảng thời gian ngồi cũng có thể giúp giảm nguy cơ. Theo các nhà khoa học, vận động nhẹ có ưu điểm rất lớn vì phù hợp với gần như mọi đối tượng.
Những người ngồi nhiều nhất thường là người cao tuổi hoặc mắc nhiều bệnh mạn tính, khiến việc tập luyện cường độ cao trở nên khó khăn. Trong khi đó, các hoạt động nhẹ nhàng có thể dễ dàng áp dụng với nhiều nhóm người khác nhau.
Theo TS Ho, hiện chưa có một "tiêu chuẩn vàng" về tần suất nghỉ giữa các lần ngồi. Tuy nhiên, ông cho rằng khoảng 6 phút vận động sau mỗi giờ ngồi có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe.
"Có thể chỉ đơn giản là đi lấy một cốc cà phê hoặc chọn đi cầu thang bộ thay vì thang máy", ông gợi ý.
Nhóm nghiên cứu kỳ vọng các thử nghiệm lâm sàng trong tương lai sẽ giúp xây dựng những khuyến cáo cá nhân hóa về thời điểm và tần suất nên đứng dậy vận động, thay vì chỉ đưa ra lời khuyên chung là "ngồi ít hơn".
Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) đã chính thức cấp phép để phóng Eärendil-1, một vệ tinh do công ty khởi nghiệp Reflect Orbital (có trụ sở tại bang California, Mỹ) phát triển.
Vệ tinh Eärendil-1 nặng 142 kg, có thiết kế dạng gấp gọn khi phóng, sau đó sẽ được mở rộng để triển khai trong không gian. Vệ tinh được trang bị một tấm phản chiếu có diện tích 324 mét vuông (18 x 18 m, tương đương một sân bóng rổ) bằng chất liệu Mylar phủ nhôm.
Eärendil-1 dự kiến sẽ được phóng lên độ cao từ 600 đến 650 km vào cuối năm nay bằng tên lửa Falcon 9 của SpaceX. Khi được triển khai, Eärendil-1 đóng vai trò như một tấm gương phản chiếu ánh sáng Mặt Trời xuống vùng tối của Trái Đất, giúp tạo ra một khu vực ánh sáng có đường kính khoảng 5 km trên mặt đất.
Bản thân vệ tinh Eärendil-1 cũng được trang bị các hệ thống đẩy để điều khiển quỹ đạo di chuyển từ xa, giúp tránh va chạm và điều chỉnh hướng chiếu sáng phù hợp.
Ben Nowack, Giám đốc điều hành của Reflect Orbital, cho biết mục đích của Eärendil-1 là cung cấp ánh sáng cho các công trường xây dựng hoặc các nỗ lực tìm kiếm, cứu nạn để duy trì hoạt động liên tục, ngay cả vào ban đêm. Ngoài ra, công ty cũng muốn sử dụng các vệ tinh này để phản xạ ánh sáng Mặt Trời đến các trang trại năng lượng mặt trời nhằm tăng sản lượng điện.
Vệ tinh Eärendil-1 đầu tiên được phóng lên quỹ đạo chỉ nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của ý tưởng chiếu sáng mặt tối của Trái Đất bằng vệ tinh phản chiếu ánh sáng Mặt Trời. Nếu ý tưởng này khả thi, Reflect Orbital dự kiến sẽ phóng 50.000 vệ tinh lên quỹ đạo vào năm 2035 để tạo nên một tấm gương phản chiếu khổng lồ, có thể làm rực sáng cả một phần bề mặt tối của địa cầu khi cần.
Ý tưởng của Reflect Orbital tưởng chừng như rất hữu ích và thiết thực, tuy nhiên, ý tưởng này đang phải hứng chịu sự chỉ trích từ các nhà môi trường, khi họ cho rằng ánh sáng nhân tạo phản chiếu từ Mặt Trời có thể làm gián đoạn chu kỳ ngày/đêm của các loài động, thực vật ngoài tự nhiên.
Các nhà thiên văn học cũng lo ngại rằng 50.000 vệ tinh bay ở tầm thấp của Reflect Orbital sẽ ảnh hưởng đến khả năng quan sát thiên văn, cũng như làm tăng nguy cơ va chạm với các tàu vũ trụ phóng lên không gian.
Tony Tyson, Giáo sư thiên văn học tại Đại học California và nhà khoa học trưởng của Đài thiên văn Vera C. Rubin (Chile) lo ngại rằng các vệ tinh của Reflect Orbital sẽ không hoạt động đúng mục đích, mà sẽ phân tán ánh sáng lên một khu vực rộng lớn.
“Hãy thử tưởng tượng mỗi vệ tinh đó sẽ phát sáng như một Mặt Trăng trên bầu trời, chúng sẽ chỉ quan sát được bầu trời đầy Trăng”, giáo sư Tony Tyson cảnh báo.
Trong khi đó, Tổ chức Nghiên cứu Thiên văn Nam Châu Âu cũng cảnh báo rằng ánh sáng từ các vệ tinh Reflect Orbital tạo ra sẽ gây ảnh hưởng rất lớn đến khả năng vận hành của các kính thiên văn, khiến quá trình phát hiện và nghiên cứu các thiên thể mờ nhạt gặp rất nhiều khó khăn.
Đại diện FCC cho biết việc xác định các vệ tinh của Reflect Orbital gây tác động xấu đến không gian như thế nào nằm ngoài thẩm quyền của ủy ban này.
Kết quả mới khiến giới nghiên cứu tin rằng, GJ 3378b nhiều khả năng là một hành tinh đá thay vì một hành tinh khí. Với khoảng cách chỉ 25 năm ánh sáng, đây trở thành một trong những mục tiêu hấp dẫn nhất để nghiên cứu khả năng tồn tại sự sống.
GJ 3378b thuộc nhóm "siêu Trái Đất" (super-Earth) - các hành tinh có kích thước lớn hơn Trái Đất, được giới khoa học đặc biệt quan tâm trong quá trình tìm kiếm sự sống ngoài Hệ Mặt Trời.
Theo nghiên cứu đăng trên The Astrophysical Journal, nhóm tác giả do nhà thiên văn học Paul Robertson (Đại học California, Irvine, Mỹ) dẫn đầu nhận định: "GJ 3378b là một trong những ngoại hành tinh có đặc điểm giống Trái Đất nhất từng được biết đến trong phạm vi 10 parsec (khoảng 32,6 năm ánh sáng) quanh Hệ Mặt Trời".
Theo Robertson, so với đường kính khoảng 100.000 năm ánh sáng của Dải Ngân Hà, khoảng cách 25 năm ánh sáng gần như là một người hàng xóm ngay bên cạnh.
Tiêu chí để tìm "Trái Đất thứ hai"
Ngoài Trái Đất, sự sống còn tồn tại ở nơi nào khác trong vũ trụ? Thiên văn học hiện đại vẫn đang đi tìm lời giải cho câu hỏi này.
Các nhà khoa học đang tìm cách xác định những điều kiện giúp một hành tinh trở nên phù hợp với sự sống, từ loại sao mà nó quay quanh, cấu trúc của hệ hành tinh cho đến bầu khí quyển.
Tuy nhiên, "vùng có thể sinh sống" (habitable zone) luôn là tiêu chí đầu tiên được các nhà khoa học xem xét trước khi đánh giá những điều kiện phức tạp hơn.
Đây là khoảng cách thích hợp giữa hành tinh và ngôi sao chủ, nơi nhiệt độ cho phép nước tồn tại ở dạng lỏng trên bề mặt. Nếu hành tinh ở quá gần ngôi sao, nước sẽ bốc hơi hay nếu quá xa, nước sẽ đóng băng.
"Mọi dạng sống được biết đến trên Trái Đất đều cần nước, vì vậy đây luôn là tiêu chí đầu tiên", Robertson cho biết.
Đến nay, Trái Đất vẫn là hành tinh duy nhất được xác nhận có sự sống. Vì thế, khi sàng lọc các ứng viên để nghiên cứu sâu hơn, giới khoa học thường ưu tiên những hành tinh đá - điều kiện tương đồng với Trái Đất.
Vì sao GJ 3378b trở nên đặc biệt?
Ngay từ khi được phát hiện năm 2024, GJ 3378b đã thu hút sự chú ý vì chu kỳ quay quanh sao chủ khoảng 24,73 ngày, nằm trong vùng tiềm năng sinh sống quanh ngôi sao lùn đỏ.
Tuy nhiên, khối lượng của GJ 3378b vẫn là một ẩn số. Trong nghiên cứu ngoại hành tinh, mốc khoảng 5 lần khối lượng Trái Đất được xem là ranh giới tương đối để phân biệt hai nhóm hành tinh có đặc điểm khác nhau.
Các hành tinh nhỏ hơn ngưỡng này thường thuộc nhóm siêu Trái Đất với bề mặt đá, trong khi những hành tinh lớn hơn nhiều khả năng thuộc nhóm mini-Neptune, bao quanh bởi lớp khí quyển dày.
Ước tính ban đầu cho rằng GJ 3378b đạt khối lượng khoảng 5,3 lần Trái Đất, tức nằm ngay sát ranh giới giữa hai nhóm.
Để làm rõ điều này, nhóm nghiên cứu đã sử dụng nhiều kính thiên văn trên mặt đất và ngoài không gian nhằm quan sát những dao động rất nhỏ của ngôi sao do lực hấp dẫn từ hành tinh gây ra.
"Muốn phát hiện những hành tinh khối lượng nhỏ, chúng ta phải tìm được những tín hiệu cực kỳ yếu. Nếu thiết bị quan sát không đủ chính xác thì sẽ không thể phát hiện được", nhà thiên văn học Michael Endl (Đại học Texas tại Austin) cho biết.
Các phép đo mới cho phép nhóm nghiên cứu xác định chính xác hơn quỹ đạo và khối lượng của GJ 3378b.
Hành tinh này thực tế chỉ mất 21,45 ngày để hoàn thành một vòng quay quanh sao chủ, ngắn hơn so với ước tính ban đầu, vẫn nằm vững trong vùng có thể sinh sống.
"Siêu Trái Đất này nhận khoảng 90% lượng bức xạ từ ngôi sao chủ so với lượng bức xạ Trái Đất nhận được từ Mặt Trời. Nó nằm đúng trong khoảng điều kiện lý tưởng," Robertson cho biết.
Quan trọng hơn, khối lượng được điều chỉnh xuống còn 2,3 lần khối lượng Trái Đất, củng cố khả năng đây là một hành tinh đá.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc hành tinh chắc chắn có sự sống.
Muốn duy trì nước ở dạng lỏng trên bề mặt, hành tinh phải sở hữu bầu khí quyển. Hiện giới khoa học vẫn chưa biết GJ 3378b có điều kiện này hay không.
Ngoài ra, các sao lùn đỏ thường hoạt động mạnh hơn Mặt Trời, liên tục tạo ra các vụ bùng phát năng lượng và phun vật chất nhật hoa, có thể làm mất bầu khí quyển của các hành tinh quay gần.
Dù vậy, với những dữ liệu mới nhất, GJ 3378b đã vươn lên trở thành một trong những ứng viên hàng đầu để nghiên cứu khả năng tồn tại sự sống ngoài Hệ Mặt Trời.
"GJ 3378b đưa chúng ta tiến thêm một bước trong việc hiểu rõ các 'hàng xóm' của Hệ Mặt Trời và biết được hành tinh nào có thể phù hợp với sự sống", Endl chia sẻ.
