Giữa dòng người mặc đồ đen tiễn đưa cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei tại Tehran đầu tháng 7, những tiếng hô vang không chỉ hướng về người đã khuất. Khi Tổng thống Masoud Pezeshkian xuất hiện tại tang lễ, một nhóm người đồng thanh hô "cái chết cho kẻ thỏa hiệp", coi việc Iran theo đuổi đàm phán với Mỹ là "sự phản bội".
Ngoại trưởng Abbas Araghchi, kiến trúc sư của các cuộc đàm phán với Mỹ, cũng phải rời lễ tang sau khi bị đám đông chỉ trích và gọi là "kẻ phản bội bán rẻ đất nước".
Theo Arash Azizi, chuyên gia về Iran tại Mỹ, những phản ứng này cho thấy sự rạn nứt ngày càng gay gắt trong nội bộ Tehran, giữa lúc Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei vẫn chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi lên kế nhiệm.
"Lãnh tụ Mojtaba vắng mặt đồng nghĩa Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf cùng các đồng minh đang nắm quyền điều hành đất nước trên thực tế. Vì vậy, phe siêu cứng rắn đã cáo buộc ông Ghalibaf và ông Pezeshkian âm mưu thực hiện một 'cuộc đảo chính'", ông Azizi nói với CNN.
Phe "siêu cứng rắn" là một phần trong phe bảo thủ Iran, thế lực từ lâu đã đóng vai trò chi phối trong hệ thống chính trị nước này. Phe này gồm các nghị sĩ thuộc Jebhe-ye Paydari (Mặt trận Kiên định) trong quốc hội, một bộ phận Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), giáo sĩ, quan chức tư pháp và mạng lưới chính trị xoay quanh cựu quan chức an ninh Saeed Jalili.
Phe này thường tự xem mình là những người bảo vệ "tinh thần cách mạng" trước nguy cơ Iran bị ảnh hưởng bởi phương Tây. Họ cho rằng đàm phán không đơn thuần là ngoại giao, mà còn là sự nhượng bộ về ý thức hệ. Về vấn đề hạt nhân, họ ủng hộ Iran duy trì năng lực răn đe.
Sau khi Tehran ký bản ghi nhớ với Washington giữa tháng 6, phe "siêu cứng rắn" chuyển hướng chỉ trích sang nhóm trực tiếp tham gia tiến trình ngoại giao. Nghị sĩ Mahmoud Nabavian, gương mặt nổi bật của Jebhe-ye Paydari, liên tục cáo buộc chính phủ Iran đi chệch định hướng của Lãnh tụ Tối cao.
"Cảnh báo người dân Iran: Có phải một cuộc đảo chính đang diễn ra?", ông Nabavian viết trên mạng xã hội X trước tang lễ cố lãnh tụ Khamenei. Vài ngày sau, ông tiếp tục tuyên bố sẽ "giương cao ngọn cờ báo thù cho cố lãnh đạo và kiên quyết đứng lên chống lại cuộc đảo chính".
Hồi tháng 5, Nabavian đã công khai chỉ trích quá trình thương lượng với Mỹ về chương trình hạt nhân là "sai lầm chiến lược", đồng thời kêu gọi loại Ngoại trưởng Araghchi khỏi nhóm đàm phán.
Một số nghị sĩ cùng phe Paydari còn cho rằng nhóm đàm phán đang tìm cách chuyển trọng tâm quyền lực từ Lãnh tụ Tối cao và quốc hội sang Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, cơ quan phụ trách những quyết sách quan trọng về chiến tranh và an ninh.
"Đó là cuộc đảo chính về chính trị mà họ đã vạch ra và đang từng bước thực hiện", nghị sĩ Kamran Ghazanfari nói hồi đầu tháng 7.
Không chỉ dừng ở các tuyên bố chính trị, một số người thân phe bảo thủ còn công khai đe dọa các lãnh đạo cấp cao theo đường lối ôn hòa.
"Ngài Tổng thống, nếu những điều kiện của Lãnh tụ không được thực hiện thì chúng tôi sẽ là người kề dao vào cổ ông. Chúng tôi sẽ biến cuộc sống của ông thành địa ngục", Mohammad Ali Bakhshi, một quan chức tôn giáo có liên hệ với giới an ninh Iran, cảnh báo Tổng thống Pezeshkian trong một buổi lễ.
Phát biểu này vấp phải nhiều chỉ trích, nhưng không có thông tin nào cho thấy Bakhshi đã bị xử lý.
Trong khi phe "siêu cứng rắn" gia tăng sức ép nhằm vào nhóm lãnh đạo theo đuổi nỗ lực ngoại giao, những tiếng nói ôn hòa trong hệ thống chính trị Iran cũng bắt đầu công khai đáp trả. Thay vì chỉ bảo vệ tiến trình đàm phán, họ cho rằng chính lập trường của phe cứng rắn, bảo thủ đã góp phần khiến Iran bỏ lỡ nhiều cơ hội giảm căng thẳng với phương Tây và phải trả giá bằng những tổn thất kinh tế lẫn quân sự.
"Phần nào nguyên nhân dẫn đến hai cuộc chiến lớn nhằm vào Iran chính là cách các phần tử cực đoan diễn giải tôn giáo. Giờ đây, họ lại tiếp tục bóp méo tôn giáo để đánh bại ngoại giao", Heshmatollah Falahatpisheh, cựu chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc hội Iran, viết trên báo Toseh Irani.
Theo ông Falahatpisheh, chính những người từng phản đối các cuộc đàm phán trong giai đoạn 2021-2022 với cam kết sẽ đạt được một thỏa thuận tốt hơn đã không thực hiện được lời hứa đó. Cựu quan chức này kêu gọi truy cứu trách nhiệm những người đã biến cơ hội ngoại giao thành xung đột quân sự.
Nhà phân tích Abdolrahman Fathollahi đưa ra góc nhìn khác trên báo Shargh của Iran, tập trung vào những tác động của xung đột đối với người dân. Theo ông Fathollahi, sau nhiều ngày Mỹ không kích các cảng biển, sân bay và hạ tầng ở miền nam Iran, người dân các tỉnh ven vịnh Ba Tư mới là những người trực tiếp gánh chịu hậu quả từ thương vong, mất điện, thiếu nước và gián đoạn giao thông.
Ông chỉ trích những người ở Tehran kêu gọi tiếp tục chiến tranh nhưng không phải đối mặt với hậu quả của các quyết định đó.
"Không thể đánh trống trận từ nơi an toàn ở thủ đô, rồi đẩy mọi cái giá lên vai những người đang sống ở tuyến đầu", ông Fathollahi viết. Theo ông, việc điều chỉnh cách tiếp cận và tận dụng các kênh ngoại giao "là điều cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia và giảm những tổn thất mà xã hội đang phải gánh chịu".
Phe "siêu cứng rắn" số lượng không lớn, nhưng vẫn nắm giữ nhiều vị trí quan trọng trong quốc hội, hệ thống truyền thông nhà nước và tổ chức quyền lực khác. Ông Jalili, cựu thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Iran, từng giành hơn 13 triệu phiếu trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2024.
Dù liên tục tạo sức ép, phe "siêu cứng rắn" cũng đối mặt với dấu hiệu bị thu hẹp ảnh hưởng trong bộ máy. Hôm 14/7, nghị sĩ Nabavian cùng một nghị sĩ khác có lập trường tương tự đã bị miễn nhiệm khỏi Ủy ban An ninh Quốc gia.
Chuyên gia Azizi cho rằng động thái này phản ánh nỗ lực của Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf nhằm hạn chế ảnh hưởng của phe cứng rắn.
"Chúng ta đang chứng kiến ông Ghalibaf tìm cách gạt các thành phần cứng rắn này ra bên lề. Họ đang trở thành gánh nặng đối với hệ thống và ngày càng công khai mâu thuẫn, trong bối cảnh Iran vốn đã đối mặt nhiều bất ổn", ông Azizi nói.
Nỗ lực của phe chủ hòa ở Iran cũng phải đối mặt với áp lực từ bên ngoài, đó là chiến dịch không kích ngày càng mở rộng của Mỹ. Quân đội Mỹ rạng sáng 20/7 ném bom nhiều mục tiêu ở các tỉnh miền bắc và miền trung Iran, thay vì chỉ tập trung tấn công khu vực gần eo biển Hormuz như trước đây.
Điều này đã khiến Tổng thống Pezeshkian phải tuyên bố bắt đầu "cuộc chiến tổng lực" với Mỹ, nói rằng đây là "hệ quả tất yếu" mà Iran phải chấp nhận. Dù vậy, Iran không từ bỏ nỗ lực ngoại giao và các cuộc trao đổi với Mỹ thông qua bên trung gian vẫn tiếp diễn, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết.
Tin Gốc: Vnexpress
