Vì mong kiểm soát đường huyết mà không phải dùng thuốc lâu dài, một người đàn ông 43 tuổi ở Hà Nội đã thử uống nước sắc từ lá ổi theo “mẹo” truyền miệng trên mạng xã hội. Sau 3 tháng, kết quả không như kỳ vọng, thậm chí tình trạng sức khỏe còn xấu đi rõ rệt.
Thông tin ban đầu ông N.V.H. được chẩn đoán mắc tiểu đường trong một lần khám sức khỏe định kỳ. Ban đầu, đường huyết lúc đói của ông ở mức 8,1 mmol/L. Dù đã thay đổi chế độ ăn uống, chỉ số này vẫn chưa về ngưỡng an toàn.
Lo ngại phải dùng thuốc lâu dài, ông tham gia các hội nhóm về tiểu đường trên mạng và tiếp cận nhiều chia sẻ cho rằng chỉ cần uống nước lá ổi hằng ngày có thể giúp hạ đường huyết.
Tin vào phương pháp “tự nhiên”, ông bắt đầu nấu nước từ khoảng 20 lá ổi mỗi ngày để uống thay nước lọc, đồng thời tự ý ngưng tuân thủ điều trị theo hướng dẫn bác sĩ.
Sau một thời gian, ông xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi, khát nước liên tục và sụt cân nhanh. Ban đầu, ông cho rằng đây là dấu hiệu tích cực của việc “giảm đường”.
Tuy nhiên, khi được gia đình khuyên đi kiểm tra lại, kết quả khiến ông bất ngờ: đường huyết lúc đói đã tăng lên hơn 11 mmol/L. Không chỉ vậy, ông còn được phát hiện có tổn thương đáy mắt, tăng huyết áp và nhiều biến chứng liên quan đến tiểu đường.
Theo bác sĩ Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, trường hợp của ông H. không phải là cá biệt. Thực tế lâm sàng cho thấy không ít bệnh nhân mới phát hiện tiểu đường đã vội bỏ qua phác đồ điều trị để tìm đến các phương pháp truyền miệng như uống lá ổi, lá xoài hoặc các loại thảo dược khác với kỳ vọng có thể “chữa khỏi” bệnh.
Theo bác sĩ, xét dưới góc độ dược lý hiện đại, lá ổi có chứa nhiều flavonoid, đặc biệt là quercetin hoạt chất được cho là có khả năng ức chế enzym α-glucosidase, từ đó làm chậm quá trình hấp thu carbohydrate và hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn.
Một số nghiên cứu quy mô nhỏ cũng từng ghi nhận trà lá ổi có thể giúp cải thiện chỉ số đường huyết và HbA1c ở nhóm người tiền tiểu đường. Tại Nhật Bản, trà lá ổi còn được lưu hành như một sản phẩm hỗ trợ sức khỏe dưới dạng thực phẩm chức năng.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chưa đủ mạnh để coi lá ổi là một phương pháp điều trị tiểu đường. Phần lớn nghiên cứu còn hạn chế về quy mô, thời gian theo dõi ngắn và chưa chuẩn hóa được hàm lượng hoạt chất.
Đặc biệt, với bệnh nhân tiểu đường type 1, việc tự ý thay thế insulin bằng các loại thảo dược như lá ổi là vô cùng nguy hiểm. Đây là thể bệnh mà cơ thể gần như không còn khả năng sản xuất insulin; nếu không được điều trị bằng insulin đầy đủ có thể dẫn đến nhiễm toan ceton, hôn mê và đe dọa tính mạng.
Bác sĩ Phạm Việt Hoàng, nguyên giảng viên Học viện Y Dược cổ truyền Trung ương (Hà Nội) cũng chia sẻ với Vietnamnet, theo quan điểm y học cổ truyền, lá ổi là dược liệu quen thuộc, có nhiều hoạt chất sinh học có lợi, nhưng hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị của bác sĩ.
Việc sử dụng các loại thảo dược không đúng cách hoặc không kiểm soát liều lượng có thể gây rối loạn tiêu hóa, tương tác thuốc, thậm chí làm tăng nguy cơ hạ đường huyết khi dùng chung với thuốc điều trị tiểu đường.
Thực tế, nhiều bệnh nhân do quá tin vào các phương pháp dân gian đã tự ý ngừng thuốc, chuyển sang dùng hoàn toàn thảo dược, dẫn đến tình trạng bệnh diễn tiến nặng và xuất hiện biến chứng.
Theo các chuyên gia, lá ổi chỉ nên được xem như một yếu tố hỗ trợ trong chế độ ăn uống lành mạnh, kết hợp vận động, theo dõi đường huyết thường xuyên và tuân thủ điều trị theo chỉ định y khoa.
“Tiểu đường là bệnh mạn tính cần được quản lý lâu dài bằng các phương pháp đã được chứng minh hiệu quả. Người bệnh có thể sử dụng thêm các sản phẩm hỗ trợ nếu muốn, nhưng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng,” bác sĩ Tuấn nhấn mạnh.
Từng là trung tâm luyện kim của xứ Wales những năm 1990, Ebbw Vale giờ đây là "thủ phủ đồ ăn nhanh" tập trung hàng loạt cửa hàng bán burger, kebab và pizza. Toàn thị trấn chỉ còn một cửa hàng rau quả tươi, khách hàng chủ yếu trên 50 tuổi.
Sự thay đổi cơ cấu ngành nghề và tỷ lệ thất nghiệp khiến thu nhập của người dân sụt giảm. Thực phẩm siêu chế biến trở thành lựa chọn phổ biến vì giá thành rẻ và tiện lợi. Cư dân ở đây "nghiện" đồ ăn nhanh đến mức hàng dài xe chờ đợi trước cửa hàng McDonald’s thường xuyên chắn lối vào nhà dân. Nhiều gia đình coi việc ăn đồ nhanh ba bữa mỗi ngày là điều bình thường. Số liệu cho thấy 73% cơ sở ăn uống tại đây là cửa hàng bán đồ mang về. Ngay cả những cửa hàng bán đồ chay cũng phải bán thêm bánh mì kẹp phô mai và khoai tây chiên để chiều lòng khách.
Hiện 37% dân số thị trấn mắc bệnh béo phì và phụ nữ có tuổi thọ trung bình thấp nhất cả nước. Trên mạng xã hội, nhiều người đặt cho Ebbw Vale biệt danh "thị trấn béo nhất nước Anh".
Thói quen ăn uống này ảnh hưởng trực tiếp đến thể trạng người dân. Bà Elaine, một cư dân nặng 108 kg, cho biết đang đối mặt với nguy cơ tiểu đường. "Tôi không tự nấu nướng hay đi siêu thị mà thường gọi đồ giao tận nhà vì mệt mỏi sau giờ làm", bà Elaine nói.
Jodie Hughes, 37 tuổi, từng phẫu thuật thắt đai dạ dày để giảm cân sau khi vượt mốc 100 kg. Cô cho rằng béo phì là vấn đề nhức nhối do sự bủa vây của các loại thực phẩm gây nghiện. "Nền kinh tế khiến mọi người làm việc quá sức nhưng thu nhập thấp, đẩy họ đến với các bữa ăn rẻ và thiếu lành mạnh", Jodie nói.
Ông Scott, 55 tuổi, cho biết giá thực phẩm tươi sống và hữu cơ cao là rào cản với người dân trong khi đồ ăn chế biến sẵn giá rẻ, dễ tiếp cận nên được ưu tiên.
Bà Angela Carpenter, 68 tuổi, từng làm việc tại một tiệm khoai tây chiên, cho biết lượng thức ăn trong một suất giá 11 bảng rất nhiều. Có khách hàng sống ngay cạnh cửa tiệm nhưng vẫn gọi giao hàng thay vì đi bộ đến mua.
Béo phì cũng làm giảm khả năng vận động của nhiều người. Bà Sue Collyer, 62 tuổi, phải sử dụng xe lăn điện từ năm ngoái vì cơ thể nặng nề khiến bà bị gãy chân và khó đi lại. Trong khi đó, ông Bryn Booth, 57 tuổi, người từng thừa 30 kg so với tiêu chuẩn, cho biết phải dùng liệu trình tiêm hỗ trợ giảm cân sau khi lên cơn đau tim vào năm 2024.
Để giải quyết tình trạng này, Hội đồng quận Blaenau Gwent đã đề xuất cấm quảng cáo thực phẩm nhiều chất béo, muối, đường trên các khu vực công cộng và ngừng cấp phép cho các điểm bán đồ ăn trực tiếp trên xe (drive-through).
Giáo sư Tracy Daszkiewicz, Giám đốc Y tế Công cộng vùng Gwent, cho biết chính quyền cần thay đổi hệ thống cung ứng thực phẩm và xây dựng chiến lược sức khỏe trong 10 năm tới để cải thiện thể trạng cộng đồng. Trong khi đó, nghị viên Sonia Behr nói việc thay đổi thói quen dùng đồ ăn nhanh của người dân là một quá trình cần nhiều thời gian.
Theo hệ thống phân loại NOVA, thực phẩm siêu chế biến (UPF - Ultra-processed foods) là sản phẩm sử dụng những thành phần hiếm khi có trong nhà bếp như siro bắp có hàm lượng fructose cao, dầu hydro hóa cùng nhiều chất phụ gia (chất bảo quản, chất nhũ hóa, màu và hương liệu nhân tạo). Các thực phẩm này thường chứa lượng lớn đường, muối, chất béo xấu nhưng lại thiếu hụt chất xơ và protein, tiêu biểu như bánh mì sản xuất hàng loạt, pizza đông lạnh, mì ăn liền và các loại đồ uống có ga.
Sự lạm dụng UPF đang tạo ra cuộc khủng hoảng y tế lớn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chi phí y tế toàn cầu dành cho các bệnh lý liên quan đến thừa cân và béo phì dự kiến chạm mức 3.000 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030 và vượt 18.000 tỷ USD vào năm 2060. Tính riêng tại Anh, báo cáo mới nhất cho thấy béo phì gây thiệt hại cho nền kinh tế khoảng 74 tỷ bảng mỗi năm, trong đó chi phí điều trị trực tiếp của Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) lên tới 11 tỷ bảng.
Damien Tarrant, 43 tuổi, một thợ làm vườn, dự định cho hai con rời thị trấn khi lớn lên vì thấy "môi trường sống quá tồi tệ". Anh thất vọng vì sự thiếu đầu tư và thực đơn nghèo nàn trên phố chính: "Buổi tối không có nơi nào để ngồi xuống dùng một bữa ăn tử tế".
Thomas, 21 tuổi, nộp 15 đơn xin việc và được mời phỏng vấn bằng AI 10 lần. "Giống như bạn đang nhìn vào gương và nói chuyện với chính mình", chàng trai ở London nói.
Thomas cho biết nhiều công ty ở Anh sử dụng hình thức phỏng vấn không dùng con người. Ứng viên xem video quay sẵn câu hỏi, có tối đa hai phút để chuẩn bị và ba phút để trả lời. Các buổi phỏng vấn kéo dài từ 10 đến 30 phút. Ứng viên cũng phải hoàn thành bài đánh giá tính cách và kiểm tra kỹ năng trực tuyến trước đó.
Theo khảo sát của nền tảng tuyển dụng Greenhouse (London) với gần 3.000 người tìm việc tại Anh, Mỹ, Đức, Australia và Ireland, 47% ứng viên tại Anh (trong tổng số 1.200 người) từng tham gia phỏng vấn bằng AI. Trong số này, 30% người đã bỏ dở quy trình tuyển dụng vì hình thức trên.
Một khảo sát của tờ Guardian ghi nhận trải nghiệm của ứng viên với phỏng vấn AI thường lúng túng và xấu hổ. Nhiều người muốn có yếu tố con người trong phỏng vấn và không chắc buổi phỏng vấn của mình có được xem lại hay không.
Susannah, 44 tuổi, sống tại Cambridge, nộp hồ sơ cho vị trí giảng viên cấp cao và được yêu cầu phỏng vấn bằng AI. Cô phải đồng ý cho hệ thống sử dụng dữ liệu và không có lựa chọn từ chối. Màn hình hiển thị năm câu hỏi trong 10 phút. Cô phải nhấn nút ghi hình, bị giới hạn thời gian bởi đồng hồ đếm ngược. Nội dung tập trung vào hành vi nơi làm việc.
"Tôi thấy lúng túng và toàn bộ quá trình thật đáng xấu hổ. Tôi không chắc có ai đã xem buổi phỏng vấn hay không", cô nói.
Khoảng một tuần sau, Susannah nhận thông báo từ chối. Cô cho rằng các công ty dùng AI vì lượng hồ sơ quá lớn, nhưng ứng viên chấp nhận tham gia chỉ vì cần việc làm.
David, 47 tuổi, chuyên gia tư vấn marketing tại Tây Ban Nha, cho biết buổi phỏng vấn AI kéo dài 20 phút của anh là "trải nghiệm kinh khủng". Hệ thống yêu cầu trả lời theo gạch đầu dòng và từ khóa. David cho biết cách làm này không phù hợp vì anh cần thời gian tìm hiểu các ràng buộc dự án trước khi đưa giải pháp. Dù sau đó được mời gặp giám đốc điều hành, anh phát hiện nhà tuyển dụng đã dùng ChatGPT để đánh giá bản ghi hình trước đó.
"Cảm giác trả lời trước màn hình trống với đồng hồ đếm ngược là sự độc thoại thiếu bối cảnh. Trong tình huống đó, tôi buộc phải đưa ra những câu trả lời chung chung", anh nói.
Tom, quản lý dự án ở Scotland, tham gia một buổi phỏng vấn AI với sự tò mò vì đây chỉ là công việc làm thêm. Anh cho biết trải nghiệm này giống một cuộc gọi điện thoại nhưng còn nhiều trục trặc. Hệ thống thường xuyên hiểu nhầm các quãng nghỉ là kết thúc câu trả lời để tự động chuyển sang câu hỏi khác, khiến phần trình bày bị ngắt quãng. Đôi khi, AI còn xoáy sâu vào những chi tiết nhỏ nhặt không cần thiết.
Theo Tom, công nghệ hiện tại chưa nắm bắt được ngôn ngữ cơ thể và cũng chưa sẵn sàng cho một buổi phỏng vấn hoàn chỉnh. Anh cho biết phỏng vấn thực tế phải là quá trình tương tác hai chiều để ứng viên đánh giá ngược lại nhà tuyển dụng. "Con người vẫn rất quan trọng", anh nói.
Trò chuyện cùng Tuổi Trẻ, TS Gordon Ingram - giảng viên cấp cao ngành tâm lý học Đại học RMIT Việt Nam - chia sẻ về tác động của mạng xã hội lên hành vi, cảm xúc và não bộ của trẻ em. Ông bày tỏ:
- Do vùng vỏ não trước trán vẫn chưa phát triển hoàn thiện và trẻ còn hạn chế về trải nghiệm xã hội nên chưa có khả năng tự kiểm soát hành vi tốt như người trưởng thành. Điều này khiến các em dễ tham gia những hành vi thiếu phù hợp trong các môi trường mới như mạng xã hội, nơi các chuẩn mực ứng xử còn khá mơ hồ và khó nhận biết.
* Tức là trẻ sẽ dễ bị lôi kéo và hòa vào môi trường mạng xã hội mà không biết?
- Ngoài những tác động về mặt sinh học, xét từ góc độ tâm lý học, tuổi vị thành niên là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong quá trình hình thành bản sắc cá nhân. Đây là thời điểm trẻ dần bước ra khỏi sự bao bọc của gia đình và bắt đầu tự định hình vị trí của mình trong xã hội.
Bản sắc cá nhân thường rất khó thay đổi một khi đã được hình thành. Những điều trẻ quan tâm hoặc gắn bó trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng đến phần còn lại của cuộc đời. Nhiều dạng hành vi gây nghiện, trong đó có hoạt động trực tuyến, thường bắt đầu hình thành ở độ tuổi này.
* Theo ông, đâu là cách tiếp cận cần có để bảo vệ sức khỏe tinh thần và giúp trẻ phát triển kỹ năng số hiện nay?
- Các nhà tâm lý học phát triển thường khuyến nghị phong cách nuôi dạy con mang tính "uy quyền nhưng thấu hiểu". Cha mẹ quan tâm, đáp ứng nhu cầu cảm xúc của con nhưng cần đặt ra những giới hạn rõ ràng về hành vi và giúp con rèn luyện tính kỷ luật. Hai yếu tố quan trọng nhất là sự nhất quán và linh hoạt.
Ví dụ cha mẹ không nên quy định "không xem YouTube trước khi làm xong bài tập" rồi lại bỏ qua chỉ vì con khóc lóc năn nỉ nhưng lần khác lại đột ngột siết chặt quy định. Điều đó sẽ khiến trẻ cảm thấy bối rối và khó hiểu.
Nếu trẻ chủ động thương lượng điều chỉnh quy định, chẳng hạn như "cho con xem YouTube 15 phút để thư giãn đầu óc giữa lúc làm bài" thì đây là đề xuất hợp lý mà cha mẹ có thể cân nhắc chấp nhận sau khi trao đổi thêm với con. Quan trọng là vẫn cần yêu cầu trẻ tuân thủ đúng thỏa thuận đã đặt ra, dứt khoát không kéo dài thành 30 phút nếu đã thống nhất từ đầu chỉ là 15 phút. Cách này giúp trẻ học được tính tự kỷ luật, biết cam kết và thực hiện đúng kế hoạch mình cũng tham gia xây dựng.
* Không thể không nhắc đến vai trò của cha mẹ, nhà trường và xã hội trong việc tạo môi trường lành mạnh, giúp trẻ chuyển dịch dần thói quen sử dụng mạng xã hội?
- Cha mẹ đóng vai trò trực tiếp và quan trọng nhất bằng cách làm gương cho con trong việc sử dụng công nghệ lành mạnh. Đồng thời hãy cùng con xây dựng những giới hạn phù hợp như ưu tiên giấc ngủ, các hoạt động ngoài đời thực và tương tác trực tiếp với mọi người thay vì chỉ dựa vào việc kiểm soát hay giám sát.
Nhà trường cũng cần vượt ra khỏi những buổi nói chuyện đơn lẻ về kỹ năng số mà cần tích hợp việc giáo dục cảm xúc - xã hội một cách lâu dài và xuyên suốt. Điều này giúp trẻ hiểu được cảm xúc và cảm nhận được giá trị bản thân đang bị tác động bởi cách các nền tảng công nghệ được thiết kế.
Tuy nhiên không thể đặt toàn bộ trách nhiệm này lên vai gia đình và giáo viên. Xã hội thông qua các chuẩn mực ứng xử và quy định đối với các công ty công nghệ. Nói cách khác, ở đây có vai trò của các công ty công nghệ. Họ cần góp phần tạo ra một môi trường mà tuổi thơ không mặc định gắn liền với điện thoại thông minh.
Mục tiêu không phải là cấm công nghệ mà là tạo thêm không gian cho những hoạt động vui chơi ngoài đời thực và các tương tác trực tiếp giữa bạn bè, những trải nghiệm rất cần thiết để não bộ tuổi vị thành niên phát triển khả năng thích nghi, sự đồng cảm và năng lực tự điều chỉnh cảm xúc, hành vi.
* Ông vừa nhắc đến vai trò làm gương của cha mẹ. Mẫu gương ấy cần được hiểu như thế nào?
- Trước hết cha mẹ nên tạo thật nhiều cơ hội để con tham gia các hoạt động như thể thao, âm nhạc, giao tiếp xã hội, tìm hiểu văn hóa truyền thống hoặc hòa mình vào thiên nhiên. Dù đôi khi cần cho con không gian để tự trải nghiệm và rèn luyện tính độc lập song phụ huynh nên đồng hành với con trong những hoạt động này. Hãy cho trẻ thấy sự quan tâm chân thành của người lớn đến những điều con cái yêu thích.
Điều tôi phải nói thẳng rằng chính cha mẹ không nên lạm dụng điện thoại thông minh. Theo tôi, phụ huynh không nên nhìn vào màn hình chỉ vì mục đích giải trí khi con đang thức, ở cạnh mình. Chưa kể cha mẹ càng không được sử dụng thiết bị điện tử trong lúc con đang làm bài tập hoặc luyện nhạc.
Hành vi này thường được gọi là "phubbing" (tạm dịch là phớt lờ người đối diện vì mải dùng điện thoại) bởi sẽ rất dễ khiến trẻ cảm thấy cô đơn, bị bỏ rơi hoặc nảy sinh cảm giác cha mẹ đang thiếu nhất quán khi hạn chế thời gian sử dụng màn hình của con nhưng bản thân lại sử dụng liên tục.
